Author: olgisl43

Ólafur Gíslason er sjálfstætt starfandi fræðimaður með listasögu og heimspeki sem sín helstu viðfangsefni. Hann á fjölbreyttan starfsferil sem kennari, blaðamaður, fararstjóri, fagmaður á listasafni, sýningarstjóri myndlistar, listgagnrýnandi o.fl. Hann sótti menntun sína til Svíþjóðar, Danmerkur og Ítalíu, og hefur Ítalía verið sérsvið hans í víðum skilningi. Hann er farsæll fjölskyldumaður, nýfluttur í Kópavoginn. Þessi vefsíða hefur að geyma texta hans og þýðingar, sem hann hefur einkum notað við kennslu í Listaháskólanum og Háskóla Íslands. Síðan spannar áhugasvið hans og ritsmíðar um myndlist, heimspeki og önnur áhugamál og er hugsuð sem opinn umræðuvettvangur.

DELEUZE: UMTURNUN PLATONISMANS

 

DELEUZE OG FRAMKÖLLUN HINNAR SKAPANDI ÓREIÐU

Á þeim óreiðutímum sem við upplifum þessa dagana fann ég mér skjól í að lesa franska heimspekinginn Gilles Deleuze. Það er ekki léttur lestur, heldur mjög krefjandi, þar sem helst þarf að lesa hverja málsgrein aftur og aftur. Ég hef verið að lesa tvö meginverk hans, "Differnce & Repetition" frá árinu 1968 sem ég les í enskri þýðingu, og snilldarverkið "Logique du Sens" frá 1969, sem ég er að lesa í ítalskri þýðingu. Þetta eru ólíkar bækur, sú fyrri ber þess merki að vera unnin upp úr doktorsritgerð, sú síðari er hins vegar skrifuð af leikandi list út frá hugmyndaflugi Lewis Caroll um Lísu í Undralandi, þar sem ótæmandi hugmyndaflug fær að ráða í tiltölulega stuttum og oft laustengdum köflum þar sem við getum fundið þá "skapandi óreiðu" sem kannski var einkenni Deleuze sem heimspekings. Í allri óreiðunni rakst ég á þennan texta í upphafi viðaukans í þessari efnisríku bók, þar sem Deleuze gerir atlögu að hinni plaonsku hughyggju og hugmyndum hennar um frummyndir og eftirlíkingar þeirra í ólíkum myndum, nokkuð sem varðar ekki bara forngríska heimspeki, heldur umfram allt samtíma okkar - og þá sigurgöngu eftirlíkinganna sem einkenna samtíma okkar. Segja má að Þetta uppgjör Deleuze við Platonismann kallist á við anna yngri texta sem ég hef þýtt og birt hér á vefnum: "Framrás líkneskjanna" eftir Jean Baudrillard, upphaflega birt í bókinni "Simulacres et simulation" frá 1994. (Sjá:https://wp.me/p7Ursx-8B) Í báðum ritgerðunum er viðfangsefnið "sýndarveruleiki" ímyndanna og eftirlíkinganna og hvernig hermilistin hefur farið sigurgöngu í fjölmiðlabyltingu samtímans. Þótt 24 ár séu á milli bókanna tveggja, þá verður að segjast að Deleuze á ekki síður erindi til samtímans. En munurinn á sjónarmiðum þessara snillinga er athyglisverður, þar sem segja má að Baudrillard sjái svartnætti í heimi "Framrásar líkneskjanna", þá vill Deleuze sjá skapandi káta virkni í þessari framrás, sem hann tengir reyndar skemmtilega við Platon og Sókrates, og segir reyndar að þessi tilraun sín til "tortímingar" Platonismans sé "hin saklausasta af öllum niðurrifsverkum". Þessi ritgerð Deleuze ætti að vera skemmtilestur þeirra fjölmörgu sem hafa lesið gamla þýðingu mína á Baudrillard hér á vefnum. Þar sem þessi texti er mjög þéttur hef ég reynt að létta lesturinn með því að bæta við greinarskilum þar sem það gat átt við. Þýðingin hefur ekki verið yfirfarin af fagmanni og er því hvorki endanleg né óumdeilanleg. 

Í lokin vildi ég benda á að sú umræða sem hér á sér stað um líkingar af ýmsum gerðum og gráðum í anda Platonismans á sér skemmtilega hliðstæðu í íslenskum bókmenntum, nánar tiltekið í hinu snilldarlega "Kvæðakveri" Halldórs Laxness frá árinu 1930, en það er ljóðið "Rhodymenia Palmata" (titill mun latneskt heiti á blöðruþangi). Þar er þetta ljóð um "annarrar gráðu líkingar" sem eru m.a. til umræðu í þessu niðurrifi Deleuze á heimspekikerfi Platonismans. Ljóðið er í 10 köflum, en III. kaflinn hljóðar svona, og væri örugglega vel metinn af Deleuze:

III. (Niðurlag)
Vökru hleypa járngráir víkingar
vindum skygnda slóð.
Einatt framdi ég undirferli og svíkingar
ástin mín góð,
af því ég kunni annarrar gráðu líkingar
eins og magurt jóð.

Platonisminn og eftirlíkingarnar

Íslensk endursögn á ritgerðinni Platon et le simulacre, úr eftirmála bókarinnar Logique du sens (1969), hér endursagður úr ítalskri þýðingu Mario de Stefanis , útg. Feltrinelli (1975), bls. 223 – 234.

Hvað merkir „umturnun platonismans“? Með þessum orðum skilgreinir Nietzsche verkefni heimspeki sinnar, eða í víðara samhengi, verkefni heimspeki framtíðarinnar. Svo virðist sem þetta merki: útþurrkun heims hins kjarnfasta og heims birtingarmyndanna.

Engu að síður væru slík áform ekki einskorðuð við Nietzsche. Hina tvöföldu afneitun kjarnanna og birtingarmyndanna má rekja aftur til Hegels, eða öllu heldur til Kants. Hins vegar má vel draga í efa að Nietzsche hafi haft það sama í huga. Auk þess fela slík áform um umturnun í sér þann ágalla að vera sértekning: hún skilur áform platonismans eftir í skugganum. Þvert á móti ætti umturnun platonismans að fela í sér að draga fram áformin, „hundelta“ slík áform – rétt eins og Platon hundelti sófistann.

Mjög almennt sagt, þá ber okkur að leita áforma kenningarinnar um Hugmyndirnar á slóðum tiltekins vilja til úrvals og úrtaks. Um er að ræða að greina mismun, greina sjálfan „hlutinn“ frá myndum hans, frumgerðina frá eftirmyndinni, fyrirmyndina frá ígildinu. En er þessi hugtakanotkun öll sambærileg?

Áform platonismans koma þá fyrst í ljós, þegar við snúum okkur að greiningaraðferðinni. Slík aðferð er reyndar ekki ein af mörgum aðferðum díalektíkurinnar. Hún felur í sér allan mátt díalektíkurinnar, getu hennar til að tengja hana öðru valdi, og sýna þannig allan mátt kerfisins í heild sinni.

Í fyrsta lagi mætti segja að slík greiningaraðferð fæli í sér að greina tiltekna tegund í andstæðar undirgreinar í því skyni að ná utan um viðeigandi tegund: það er goggunaraðferðin sem notuð er í samfelldu úrtaki við greiningu aflans á handfæraveiðum. Þetta er hins vegar aðeins yfirborðskenndur þáttur í úrtakinu, hinn spaugilegi þáttur þess. Ef við tækjum þessa goggunaraðferð alvarlega, þá væru andmæli Aristótelesar fullkomlega réttmæt: goggunarúrtakið væri léleg röksemdafærsla, ólögmæt vegna þess að það vantaði almennt hugtak, er gæti til dæmis gert okkur kleift að álykta að handfæri væru innifalin í aflaskiptum er byggðu á veiðum o.s.frv.

Við verðum að kanna raunverulegan tilgang úrtaksins annars staðar. Í Stjórnmálunum finnum við fyrstu skilgreininguna: stjórnmálamaðurinn er hirðir mannanna. En hann mætir alls konar keppinautum, lækninum, kaupmanninum, bóndanum, sem allir segja: „það er ég sem er hirðir mannanna“. Í Fædrosi snýst málið um að skilgreina óráðið; eða öllu heldur að greina vel skilgreint óráð frá sannri ást. En einnig i þessu tilfelli mætum við mörgum vonbiðlum (pretendenti) sem segja: „Hinn hugfangni, elskhugi, það er ég.“ Tilgangur úrtaksins felst því ekki í að skipta tegundinni í undirgreinar, heldur í dýpri greiningu á ætterninu (stirpi): greina vonbiðla, greina hina hreinu frá hinum óhreinu, hinn sanna frá hinum falska o.s.frv. Sígild myndlíking um glópagullið á sér þessa skýringu.

Platonisminn er Odysseifskviða heimspekinnar. Hin platonska díalektík er ekki díalektík andstæðanna, heldur díalektík samkeppninnar (amphisbetesis), díalektík keppinauta og vonbiðla. Kjarni uppskiptanna birtist ekki í stærðinni, í ákvörðun undirtegunda af tiltekinni tegund, heldur í dýptinni, í úrtaki ættbálksins (stirpe). Að skilgreina væntingarnar og greina hina sönnu vonbiðla frá hinum fölsku.

Þegar Platon gengur að þessum áformum sínum grípur hann enn einu sinni til kaldhæðninnar. Það sem gerist í raun og veru, þegar úrvalið nær tilætluðu markmiði sínu, þá er eins og öllu sé kastað á glæ og þess í stað gripið til goðsögunnar. Þannig er það í Fædrosi, þar sem hringferli sálnanna virðist rjúfa úrtaksáformin . Sama gerist í Stjórnmálunum, í goðsögunni um árdaga tímans og sögunnar. Slík er önnur gildra aðgreiningarinnar og úrvalsins, seinni kaldhæðni hennar, þetta afturhvarf, þessi birtingarmynd afturhvarfsins eða afneitunarinnar. Sannleikurinn er sá, að goðsagan raskar engu.

Þvert á móti er goðsagan samtengjandi þáttur sjálfs úrtaksins. Það er eiginleiki úrtaksins að yfirvinna tvíþættingu goðsögunnar og díalektíkurinnar og innbyrða í einu lagi vald díalektíkurinnar og vald goðsögunnar. Goðsagan með sinni hringrásarbyggingu er einmitt sagan um grndvöllun. Hún gefur einmitt grænt ljós á að skapa fyrirmynd, þar sem hinir ólíku vonbiðlar hljóta sinn dóm.  Það sem kallar á grundvöllun er einmitt tilkallið.  Vonbiðillinn (il pretendente) ákallar þannig grundvöllinn og vel eða illa grundaðar væntingar hans eru því botnlausar. Þannig gerist það í Fædrosi, að goðsaga hringrásarinnar sýnir það sem sálirnar hafa megnað að sjá af Hugmyndunum, áður en holdtekningin átti sér stað: það er einmitt með þessum hætti sem boðið er upp á hinn valkvæða mælikvarða er segir til um hvernig hið vel grundaða óráð, eða hin sanna ást, tilheyra þeim sálum er margt hafa séð, og marga fjöruna sopið, en eru engu að síður viðbjargandi (risuscitabili) – á meðan tilfinninganæmu sálirnar, þær minnissljóu og skammsýnu, eru hins vegar ásakaðar fyrir að vera falskir vonbiðlar. Sama gerist í Stjórnmálunum: þessi goðsögn hringferðarinnar sýnir hvernig skilgreining stjórnmálamannsins  sem „hirðir mannanna“ tengist bókstaflega hinum arkaíska erki-guði: en þar birtist valmælikvarði er leggur grunn að því, hvernig ólíkir menn innan lýðveldisins eiga ólíka aðild að hinni goðsögulegu fyrirmynd. Endanlega endurspeglar þessi valkvæða þátttaka vandamál hinnar valkvæðu aðferðar.

Að eiga þátt (eða hlutdeild) merkir í besta falli annarar gráðu aðild. Þar af leiðir hin fræga nýplatónska þrenning: hinn óháði (impartecipabile), hluthafinn (partecipato) og þáttakandinn (partecipante). Einnig mætti orða þetta svona: grunnurinn (fondamento), viðfang valkvæðisins (oggetto della pretesa), vonbiðillinn (pretendente); faðirinn, dóttirin og hinn trúlofaði vonbiðill. Grunnurinn er það sem býr fyrirfram yfir einverju (á fyrsta stigi), en veitir jafnframt hluttekningu í því, færir vonbiðlinum aðild, og gerir hann þannig að annars stigs handhafa, að því marki sem hann nær að yfirstíga prófraun grundvallarins. Hluthafinn (il partecipato) er það sem hinn óháði býr yfir á fyrsta stigi stigveldisins. Hinn óháði veitir hlutdeild, veitir þátttakendunum hlutdeild: réttlætið, gæði hins rétta, hina réttlátu.  Með þessari valkvæðu þátttöku er án alls vafa gerður skýr greinarmunur á öllu stigveldi, allt verður eitt stigveldiskerfi. Er hugsanlegt að við séum hér að tala  um hluthafa í þriðja eða fjórða sæti, með endalausri gengisfellingu allt til þess sem hefur ekkert í höndunum nema eftirlíkinguna, ígildið, hillingarnar, eða er hann kannski sjálfur hillingar? Í Stjórnmálunum er munurinn skýrður í smáatriðum: hinn sanni stjórnmálamaður eða hinn vel grundaði vonbiðill, svo koma frændfólkið, aðstoðarfólkið og þrælarnir, allt að ígildunum og falsinu. Yfir því síðastnefnda hvílir bölvunin: þar eru holdgervingar hins illa valds hins falska vonbiðils.

Goðsagan er þannig það sem myndar hið innbyggða módel eða frumraunina (fundamento-prova), sem vonbiðlarnir gangast undir og metur yfirtökuvæntingar þeirra. Þetta eru forsendur úrtaksins og þeirrar uppskiptingar og þeirra markmiða sem stefnt er að, en þau felast ekki í skilgreiningu hugtaksins, heldur í sönnunarvottorði Hugmyndarinnar, ekki í ákvörðun tegundarinnar, heldur vali frændgarðsins (stirpe). Hvaða skýrir það  að í þrem höfuðtextum Platons um stigveldisskipunina, Fædrosi, Stjórnmálunum og Sófistanum, sé engin grundvallargoðsögn sett fram í síðastnefnda textanum?

Ástæðan er einföld. Í Sófistanum er aðferð stigveldisskiptinganna með þverstæðufullum hætti ekki fólgin í matsgerð hinna réttlátu vonbiðla, heldur felst hún þvert á móti í að ofsækja hinn falska vonbiðil sem slíkan, í því skyni að skilgreina veru (eða öllu heldur ekki-veru) eftirlíkingarinnar og ígildisins (simulacro). Það er sjálfur sófistinn sem er vera eftirlíkingarinnar, satírinn eða kentárinn, erkiguðinn Proteus sem blandar sér í allt og snýr út úr öllu.

En í þessum skilningi verður hugsanlegt að markmið Sófistans feli í sér stórbrotnasta ævintýri platonismans: að Platon hafi orðið fyrir þeirri hugareldingu í ákafri rannsókn sinni á hlutskiptum eftirlíkingarinnar og heljargjá hennar, að eftirlíkingin sé hugsanlega ekki bara fölsk eftirmynd, heldur setji hún stórt spurningamerki við sjálft hugtakið eftirlíking… og hugtökin frummynd eða fyrirmynd. Endanleg skilgreining  á sófistanum leiðir okkur að þeim punkti þar sem við getum ekki lengur greint sófistann frá sjálfum Sókratesi: hinum kaldhæðna, sem leikur sér í einrúmi með stuttar röksemdafærslur. Þurfti ekki að leiða kaldhæðnina alla leið þangað? Að Platon sjálfur hafi verið sá sem fyrstur manna vísaði veginn á slóðina að umturnun platonismans?

Við byrjuðum á fyrstu skilgreiningunni á hinum platonsku markmiðum: að greina kjarnann frá birtingarmyndinni, hið skiljanlega frá hinu skynjanlega, Hugmyndina frá myndinni, frummyndina frá eftirgerðinni, módelið frá ígildinu. Við sjáum strax að slíkar framsetningar ganga ekki upp.

Mismunurinn færist á milli tveggja tegunda mynda. Eftirgerðirnar (le copie) hvíla í öðru sætinu, þær eru vel grundaðir vonbiðlar, baktryggðir af líkingunni. Ígildin (i simulacri) eru eins og fölsku vonbiðlarnir, þau eru byggð á ólíkindum er leiða til umskiptingsins, til grundvallar fráhvarfs. Það er einmitt með þessum hætti sem Platon skiptir sviði myndarinnar-blætisins (immagini-idoli) í tvennt: annars vegar eru eftirmyndir-helgimyndir  (copie-icone), hins vegar ígildi-draugamyndir (simulacri-fantasmi) (sbr. Sófistinn 236b, 264c).

Að svo stöddu getum við skilgreint betur heildarmynd áforma platonismans. Um er að ræða val á vonbiðlum, að gera greinarmun á góðum og lélegum eftirlíkingum, eða öllu heldur greinarmun á þeim eftirgerðum sem eru alltaf vel grundaðar, og ígildunum (simulacri) sem eru alltaf spillt með ólíkindum sínum. Um er að ræða að tryggja sigur eftirlíkinganna yfir umskiptingunum eða ígildinum, að fjarlægja þau og halda þeim hlekkjuðum í djúpinu, koma í veg fyrir að þau komist upp á yfirborðið og flæki sér í hvaðeina.

Mikilfengleg og staðföst tvíræðni Hugmyndarinnar og myndarinnar á sér eingöngu þetta markmið: að tryggja undirliggjandi mismun tveggja gerða mynda, og búa til hlutstæðan mælikvarða þeirra. Ef eftirmyndir helgimyndanna eru vel gerðar og ígrundaðar, þá er það vegna þess að þær eru gæddar líkingu. En líkingin verður ekki dæmd af ytri áferð. Líkingin leiðir ekki frá einum hlut til annars, heldur felst hún í tengslum hlutar og Hugmyndar, því það er Hugmyndin sem skilur tengslin og hlutföllin sem grundvalla innri kjarna verksins. Hið innra og andlega, líkingin, mælist eftir tilefni (pretesa).

Eftirmyndin líkist raunverulega Hugmynd hlutarins. Móttakandinn samsamar sig hlutnum, en einungis að því marki sem hann er mótaður samkvæmt Hugmyndinni (andlega og inntakslega). Hluturinn verðskuldar einungis gæðavottorð (til dæmis réttlætisvottorð) að því marki sem hann byggir á kjarnanum (réttlætinu). Í stuttu máli, þá er það  æðri samsemd við Hugmyndina sem grundvallar nákvæmlega hinar góðu væntingar eftirmyndanna. Þær byggja á innri meðtekinni líkingu.

Hugsum okkur nú aðra tegund mynda, sýndarfyrirbærin og ígildin (simulacri): nálgun þeirra gagnvart hlutnum, gagnvart gæðunum o.s.frv. kemur að neðan, og er knúin ísmeygilegri ásókn og undirróðri gagnvart „föðurnum“, án tillits til Hugmyndarinnar. Um er að ræða ógrundaða íhlutun sem felur ólíkindi innra misvægis.

Þó við segjum að ígildið sé eftirmynd eftirmyndarinnar, helgimynd sem hefur hlotið óendanlega misþyrmingu, líking sem hefur gengið í gegnum óendanlega útþynningu, þá komumst við ekki að kjarna málsins: þeim náttúrlega eðlismun sem er fyrir hendi á milli ígildisins og eftirmyndarinnar, þeim þætti sem lætur þau mynda tvær hliðar einnar skiptingar. Eftirmyndin (copia) er mynd sem hefur til að bera líkingu, ígildið er mynd án líkingar.

Fermingarkver kirkjunnar, sem eru undir sterkum áhrifum platonismans, hafa leitt okkur í þennan skilning: Guð skapaði manninn í eigin líkingu og mynd, en vegna syndarinnar hefur maðurinn glatað Hugmyndinni en viðhaldið myndinni. Við erum orðin að ígildum (simulacri), við höfum glatað hinni siðferðilegu tilvist, til þess að ganga inn í þá fagurfræðilegu.

Samlíkingin við fermingarkverið hefur þann kost að leggja áherslu á demónískt eðli ígildisins. Vafalaust hefur það ennþá til að bera einhver áhrif eftirlíkingarinnar. Þar er hins vegar um heildaráhrif að ræða, ytri áhrif, framkölluð af áhrifavöldum gjörólíkum þeim sem eru að verki í fyrirmyndinni. Ígildið byggir á ólíkindum og mismun, það innrætir ólíkindi og mismun. Þess vegna getum við ekki skilgreint það út frá þeirri fyrirmynd sem eftirmyndinni er gefin, fyrirmynd Hins Sama sem eftirmyndirnar búa yfir. Ef ígildið á sér ennþá fyrirmynd, þá er það fyrirmynd Hins, sem varpar frá sér innbyrtri innanverðri líkingu.

Gefum okkur hina miklu platonsku þrenningu: bústólpann, framleiðandann og hermikrákuna. Ef bústólpinn er settur í efsta sæti stigveldisins, þá er það vegna þess að hann dæmir um markmiðin og hefur til að bera raunverulega þekkingu er varðar fyrirmyndina eða Hugmyndina. Kalla mætti eftirmyndina eftirlíkingu að því marki sem hún endurgerir fyrirmyndina. En þar sem slík endurgerð er  þekkingarfræðilegs eðlis (noetica), andleg og innhverf miðlun, þá er hún raunveruleg framlegð sem mælist á forsendu grundvallandi tengsla og fyrirliggjandi aðild kjarnans. Alltaf er til staðar framleiðandi virkni í hinni góðu eftirmynd, og heilbrigð skoðun, ef ekki þekking, til að samsvara slíkri virkni.

Við sjáum hins vegar að eftirlíkingin er til þess fallin að taka á sig neikvæð áhrif, þegar einungis er um hermilist (simulazione) að ræða, hún fæst einungis við ígildið (simulacro) og framkallar líkingaráhrifin utanverð og áhrifalaus, tilkomin með kænsku og undirróðri. Heilbrigðri skoðun er heldur ekki til að dreifa lengur, heldur stöndum við frammi fyrir kaldhæðnislegu stefnumóti þar sem ráðskast er með vanda heims þekkingarinnar, þar sem við sjáum list stefnumóta handan þekkingar og skoðana.

Platon skýrir fyrir okkur hvernig menn ná svo ófrjósömum árangri: ígildið (simulacro) ráðskast með stórar víddir, dýpt og fjarlægðir, sem áhorfandinn ræður ekki við. Og þar sem þær eru honum óviðráðanlegar, upplifir hann hermiáhrif. Ígildið felur í sér sundurgreinanleg sjónarhorn, áhorfandinn er hluti að sjálfu ígildinu (simulacro), sem sjálft umbreytir sér og afmyndar sig með sínu sjónarhorni. Þannig felur ígildið að lokum í sér hreint óráðsflan, óendanlega framvindu, eins og við sjáum í Filebusi, „þar sem hið „meira“ og „minna“ sækja stöðugt fram“, stöðugt breytt verðandi, tærandi framvinda undirheimanna, þess albúin að ýta stöðugt á undan sér jafngildingunni, mörkunum, Hinu Sama og Líka: ávalt hið meira og minna samtímis, en aldrei eins.

Verkefni platonismans er að setja slíkri þróun takmörk, að beina henni að hinu sama, viðhalda líkingunni – og fyrir þá mótþróafullu: að vísa henni í dýpstu mögulegu myrkur, loka hana í neðansjávarhelli Úthafanna: þetta er tilgangur platonismans í vilja hans til að láta helgimyndirnar fagna sigri á eftirlíkingunum.

Platonisminn leggur þannig grundvöllinn að öllu því sviði, sem heimspekin sér sem sinn heimavettvang: heim endursýningarinnar (rappresentazione) uppfullan af eftirlíkingum-helgimyndum, ekki skilgreindur í utanverðu sambandi við tiltekinn hlut, heldur í innanverðu sambandi við fyrirmyndina eða grundvöllinn. Módel og fyrirmynd platonismans eru Hið Sama: í þeim skilningi sem Platon segir að réttlætið sé ekki annað en hið rétta, hugrekkið sé hugrekki o.s.frv. – hin sértæka skilgreining grundvallarins sem það er situr í fremsta sæti. Sú líking sem telst til fyrirmyndar samsvarar hreinni samsemd fyrirmyndarinnar, hin hreina líking eftirmyndanna samsvarar svokallaðri hermilíkingu . Þrátt fyrir þetta getum við ekki sagt að platonisminn hafi framþróað þessa getu endursýningarinnar  getunnar vegna: hann takmarkar sig hins vegar við að afkróa það sem gæti ruglað markalínunum.

En útbreiðsla endursýningarinnar sem vel grundvölluð og takmörkuð gæði, sem endanleg endursýning, er fyrst og fremst viðfangsefni Aristótelesar: endursýningin yfirtekur allt sviðið sem nær allt frá hinum æðstu tegundum til örveranna, og hjá Aristotelesi tekur aðferð uppskiptinganna á sig hefðbundið svipmót skilgreininga, sem ekki er að finna hjá Platon.

Við getum staðfest þriðja þátt eftirlíkinganna þegar það gerðist undir áhrifum kristindómsins, að ekki var lengur reynt að gefa endursýningunni traustari grundvöll, gera hana framkvæmanlega eða tilgreina hana og skilgreina sem endanlega, heldur var hún gerð óendanleg. Yfirskyn eftirlíkingarinnar var látið jafngilda endursýningunni, hún látin jafngilda yfirtöku hermilistarinnar (imitato), og hún látin ná jafnt til hins óendanlega stóra og hins óendanlega smáa. Endursýningin (rappresentazione) var þannig opnuð gagnvart þeirri Veru sem nær út yfir hin stærstu fyrirbæri og hinar smæstu tegundir í það óendanlega.

Leibnitz og Hegel hafa sett mark snilligáfu sinnar á þessa tilraun. Engu að síður er það svo, að ef ekki tekst svo auðveldlega að losna úr hnappheldu endursýningarinnar (rappresentazione), þá er það fyrir tilverknað viðvarandi eftirspurnar eftir Hinu Sama og Hinu Líka.

Hið Sama hefur hins vegar fundið sér skilyrðislausa reglu er megnar að veita því takmarkalaus yfirráð: hina fullnægjandi rökhugsun. Hið Líka hefur fundið sér aðstæður er megna að beita því á það takmarkalausa: samkvæmnina eða samfelluna. Staðreyndin er sú, að jafn auðugt hugtak (nozione) hjá Leibnitz og la compossibilità (möguleiki samvirkninnar) felur í sér, að því gefnu að stökin (monadi) eigi sína líkingu í stökum punktum (punti singolari), þá geti sérhver heild er finnur samsvörun í þessum punktum, framlengt sig í aðrar heildir samsvarandi öðrum punktum:  annar heimur upphefst í nágrenni punktanna er sýndu frávik frá áunnum heildum (serie). Við sjáum þannig hvernig Leibnitz útilokar ósamræmið með því að dreifa því á „incompossibili“ (ósamverkanleikana) og viðhalda hámarks samkvæmni og samfellu sem mælikvarða á bestan mögulegan heim, sem er raunheimurinn. (Leibnitz gefur hinum heimunum einkunnina „pretendenti“ (yfirskyn, tilgerð), er byggi á veikari grunni).

Sama máli gegnir um Hegel. Nýlega hefur verið sýnt fram á[i] hvernig hringir díalektíkurinnar snérust í kringum eina miðju og gengu út frá einni miðju. Miðjusetning hringanna eða samsemd heildanna (serie): heimspekin yfirgefur ekki þátt endursýningarinnar (rappresentazione) þegar hún leggur í landvinninga hins óendanlega. Ölvun hennar er látalæti. Hún fylgir alltaf sömu heimavinnunni, Íkonologíunni (túlkun helgimyndanna),og aðlagar hana að úthugsuðum þörfum kristindómsins (hins óendanlega smáa og óendanlega stóra). Alltaf er um að ræða val kröfuhafanna (pretendenti), útilokun hins sérvitra og utangátta í nafni æðri tilgangs, hins hreinræktaða veruleika, og einnig í nafni merkingar sögunnar.

Fagurfræðin þjáist af gegnumdrepandi tvíræðni. Annars vegar setur hún fram kenninguna um skynjunina sem form hinnar mögulegu reynslu. Hins vegar setur hún fram kenninguna um listina sem íhugun um raunverulega reynslu. Til þess að þessar tvær tilætlanir nái saman, þurfa aðstæður reynslunnar í heild sinni að vera sjálfar skilyrði raunverulegrar reynslu. Þannig séð verður listaverkið sjálft að birtast í raun sem tilraun. Við vitum til dæmis að vissar aðferðir bókmenntanna (hinar listirnar eiga sér sambærileg dæmi) leyfa að fleiri frásagnir séu fluttar samtímis. Þetta er án efa eitt af einkennum nútímalistarinnar. Hér er alls ekki um ólík sjónarhorn að ræða á tiltekna sögu, sem gengið er út frá að sé hin sama. Sjónarhornin eru undirsett tiltekinni samþættingarreglu. Hér er hins vegar um að ræða ólíkar og misvísandi sögur, rétt eins og tiltekið afmarkað landslag samsvari sérhverju sjónarhorni. Um er að ræða einingu misvísandi heilda hvað varðar misvísunina, en ávallt er um afmiðjaða óreiðu að ræða, sem myndar sjálf hreina einingu í heildarverkinu, La Grande Opera.

Þessa formlausu óreiðu finnum við í hinu mikla verki (James Joyce) Finnigans Wake. Þetta er ekki handahófskennd óreiða. Um er að ræða fullyrðingavald, vald til að samtengja þessar ólíku seríur í eina heild, er felur í sér allar seríurnar (út frá þessu getum við skilið mikinn áhuga James Joyce á Giordano Bruno sem kennigasmiðnum um complicatio (flækjur)). Á milli þessara grunnþátta heildarverksins verður til eins konar innri endurómur. Þessi endurómur kallar fram þvingaða hreyfingu er nær út yfir seríurnar sjálfar. Öll persónugervin tilheyra eftirlíkingunni (simulacro) þegar hún brýtur hlekki sína og kemur upp á yfirborðið. Eftirlíkingin staðfestir þannig eigin vald sem draugagangur, þetta frátekna vald sitt.

Við munum að Freud hafði þegar sýnt fram á hvernig vofan á sér að minnsta kosti tvíþættar rætur, annars vegar í frumbernskunni, hins vegar í fullorðinsárunum. Tilfinnigaþunginn sem tengist vofunni og draugaganginum skýrist af innri endurómun, sem borin er fram af líkingunum og dauðaskynjuninni, fráhvarfi og sundurlimun lífsins; þessi tilfinningaþungi skýrir sig með útvíkkun tilbúinna þvingandi hreyfinga sem þessu fylgja. Þannig samtvinnast aðstæður hinnar raunverulegu reynslu og byggingalegir þættir listaverksins: misvísanir frásagnanna, afmiðjun hringanna, framkvæmd óreiðunnar sem tengir þær saman, innri endurómur og útvíkkandi hreyfing, árásargirni  Ígildanna.

Sambærileg kerfi, þar sem sett er af stað samtal ólíkra eða sundurleitra þátta, eru í vissum skilningi mjög algeng. Það eru kerfin sem byggja á vísbendinga-merkjum (segnali-segno). Það eru vísbendinga-merkja kerfi. Vísbendingar (segnale) eru tiltekin gerð, þar sem skiptast á ólíkar megundir (potenziale) er tryggja samskipti aðskildra; merkið er það leifturskot er verður á milli tveggja sviða snertiflatanna, á milli tveggja samskiptaþátta. Í raun virðist sem öll fyrirbæri svari slíkum aðstæðum í samræmi við aðstæður í tilteknu misræmi eða mismun, í gefnu ójafnvægisástandi. Öll áþreifanleg kerfi eru merki, öll gæði eru merki. Engu að síður er ljóst að þeir þættir er mynda jaðarinn (bordo) eru útvortis. Að sama skapi verða framlegðaraðstæður þeirra útlægar gagnvart fyrirbærunum. Til þess að hægt sé að tala um Ígildi  þurfa þessir útvortis þættir að ganga í gegnum raunverulega inntöku í kerfinu, vera meðteknir og flæktir í óreiðuna, mismunur þeirra þarf þannig að vera innifalinn. Vafalaust er alltaf um einhverja líkingu að ræða á milli þeirra þátta sem enduróma. Það er í sjálfu sér ekki vandamál, það varðar hins vegar tilfelli og afstöðu slíkra líkinga.

Hugsum okkur formúlurnar tvær: „einungis það sem líkist felur í sér mismun“, „einungis ólíkir mismunir fela í sér líkingu“. Um er að ræða tvenns konar lestur á matsaðferð, þar sem önnur fær okkur til að hugsa mismuninn út frá líkingunni eða tiltekinni gefinni samsemd. Hinn lesturinn býður okkur þvert á móti að líta á hið líka ásamt samsemdinni sem afleiðingu grundvallar mismunar.

Fyrri lesturinn skilgreinir nákvæmlega heim eftirlíkinganna eða endursýninganna (rappresentazioni). Hann gefur sér heiminn sem helgimynd (icona). Hins vegar skilgreinir seinni lesturinn heim Ígildanna (simulacri). Hann setur heiminn fram sem hugarburð eða vofu. Frá þessum sjónarhóli skiptir hinn upprunalegi mismunur, sem Ígildið byggir á, litlu máli, – hvort hann sé mikill eða lítill. Komið getur fyrir að báðir grunnþættirnir búi aðeins yfir smávægilegum mismun. Engu að síður nægir að grundvallar mismunurinn sé metinn í sjálfum sér, og ekki sé fyrirfram gengið út frá neinni gefinni samsemd. Það þýðir að stuðst sé við dispars (mismun) sem mælieiningu og samskiptameðal. Þannig getur líkingin verið hugsuð aðeins sem afurð slíks innri mismunar. Litlu máli skiptir hvort kerfið byggi á mikilli ytri líkingu og lítilli innri líkingu -eða öfugt, þar sem líkingin er sett fram á kúrfuferil og mismunurinn, mikill eða lítill, myndar alltaf miðju slíks kerfis sem er afmiðjusett.

Umturnun Platonismans felur því í sér eftirfarandi: að hefja ígildin (simulacri) til vegs, að staðfesta rétt þeirra í flokki helgimynda eða eftirmynda (copie). Vandinn snýst ekki lengur um aðgreiningu Kjarna og birtingarmyndar eða Fyrirmyndar og eftirmyndar. Slík aðgreining virkar í heild sinni í heimi endursýninganna (rappresentazione). Um er að ræða að framkvæma undirróðurinn með þessum hætti, „Sólsetur Guðanna“ (Nietzsche). Ígildið (il simulacro) er ekki léleg eftirlíking, það felur í sér jákvæða orku sem afneitar bæði fyrirmyndinni og eftirlíkingunni, bæði frumgerðinni og afsteypu hennar. Í þessum ólíku tilvikum, sem hafa bæði verið innlimuð í Ígildið (simulacro), verður hvorugur þátturinn staðfestur sem frumgerð, og hvorugur sem eftirmynd (copia). Það dugar heldur ekki að ákalla fyrirmynd Hins, því engin fyrirmynd getur staðist svimandi hrun Ígildisins. Ekkert sjónarhorn er umfram annað, nema um sé að ræða almennt viðfang allra sjónarhorna.

Hér kemst ekkert stigveldi að: hvorki fyrsta né annað sæti…  líkingin stenst, en hún verður til fyrir tilverknað ytri áhrifa Ígildisins, sem tekur sér stöðu á báðum vígstöðvunum og lætur þær bergmála. Samsemdin stenst, en verður til eins og löggjöf er nái til allra paranna og lætur þau hverfa aftur hvert inn í annað fyrir tilverknað tilbúins atburðar.

Með umturnun Platonismans er talað um líkinguna sem samsemd og innbyrtan mismun (differenza interiorizzata). Einnig er talað um Mismuninn (Differente) sem frumkraft. Það sem við köllum Hið Sama og Ígildið varðveita héðan í frá kjarna sinn í því að vera samsömuð (simulati), það er að segja í því að tjá virkni Ígildisins. Ekkert val er lengur í boði. Verkið sem hefur verið svipt stigveldinu, felur í sér samþjappaða samsemd, samsömun atburðanna. Þetta er sigurganga hins falska kröfuhafa (pretendente). Hann framkallar ígildi föðurins, vonbiðilsins og kærustunnar undir margföldu lagi andlitsgríma. Þessi falski kröfuhafi verður hins vegar ekki sakaður um uppgerð, miðað við meinta frummynd hins sanna, ekki frekar en Ígildingin geti kallast svipmynd, vofa eða blekking.

Það er hermilistin (simulazione) sem er hinn raunverulegi draugur, það er að segja virkni og áhrif Ígildingarinnar (simulacro) sem vélbúnaður, sem díonysískt vélavirki. Um er að ræða hið falska sem vald, Pseudos, í sama skilningi og felst í orðum Nietzsche: æðsti valdastóll hins falska. Ígildið færir Hið sama og Hið svipaða í faðm valdsins, fyrirmyndina og eftirlíkinguna, með því að yfirtaka yfirborðið. Regla þátttökunnar, trygging útbreiðslunnar og ákvörðun stigveldisins eru útilokaðar. Þessi umturnun Platonismans stofnsetur heim flökkudreifingar og hins krýnda stjórnleysis.

Í stað þess að vera nýr grundvöllur gleypir þessi umturnun í sig allar undirstöður, tryggir allsherjar hrun sem jákvæðan og gleðiríkan viðburð, rétt eins og botnleysið: á bak við sérhvern helli bíður annar og enn dýpri hellir, – víðari og undarlegri heimur og auðugri ofan yfirborðsins, hyldýpi undir hverjum botni, undir sérhverjum grunni.

Hvernig gæti Sókrates fundið sjálfan sig í þessum hellum, sem eru ekki lengur hans? Með hvaða leiðarþræði, þegar þráðurinn er þegar tíndur? Hvernig gæti hann ratað út, og hvernig gæti hann haldið áfram að greina sig frá sófistunum?

Þegar við segjum að hið Sama og hið Líka séu eftirlíkingar og Ígildi (simulati), þá merkir það ekki að um sé að ræða ímyndanir og blekkingar. Eftirlíkingin myndar valdið til að hafa áhrif. En það gerist ekki bara samkvæmt orsakalögmálinu, því orsakasamhengið væri áfram hrein ágiskun og ógreinanlegt án íhlutunar annarra merkinga. Það gerist í skilningi „merkisins“ (segno) sem verður til við merkingargjöf. Það er í skilningi „siðvenjunnar“, eða öllu heldur grímunnar, sem tjáir tiltekið ferli felubúnings, þar sem á bak við hverja grímu bíður önnur gríma…

Ekki er hægt að greina Ígildingu í þessum skilningi frá hinni eilífu endurkomu (Nietzsche). Með hinni eilífu endurkomu á sér reyndar stað umturnun helgimyndanna, eða umturnun þess heims sem við kennum við Endursýningu (rappresentazione). Hér gerist allt eins og um væri að ræða hulið innihald, er setti sig upp á móti hinu sýnda inntaki. Hægt er að heimfæra hið sýnda inntak hinnar eilífu endurkomu upp á Platonismann í heild sinni: Hann sýnir þá með hvaða hætti óreiðan er skipulögð fyrir tilverknað frumglæðisins (demiurgo), samkvæmt forskrift Hugmyndarinnar (Idea) sem þvingar hið Sama, og hið Sviplíka (simile) upp á hana. Í þessum skilningi er hin eilífa endurkoma óráðsflan (divenire folle), til þess gert að endurskapa eilífðina undir hinu einsýna feðraveldi. Þannig birtist endurkoman í goðsögn skaparans: Þessi goðsaga leggur grunnninn að eftirgerðinni í myndinni, gerir myndina undirsetta eftirlíkingunni. En þetta sýnda inntak er langt frá því að endursýna sannleika hinnar eilífu endurkomu, inntakið sýnir öllu heldur goðsögulega notkun þess og langlífi í hugmyndafræði sem afber inntakið ekki lengur, og hefur gleymt leyndarmáli þess.

Það er við hæfi að minna á, hvernig hin eilífa endurkoma vakti almennan  hrylling í hinni grísku þjóðarsál, og einkum og sér í lagi í Platonismanum, þegar hugað var að undirliggjandi merkingu hennar. Taka þarf undir með Nietzsche, þegar hann nálgast hina eilífu endurkomu sem sína eigin svimandi hugmynd, er nærist eingöngu á framandlegum dionysískum lindum, sem Platonisminn hefur bæði hafnað og hunsað. Vissulega takmarkast þær sjaldgæfu sýningar, sem Nietzsche stóð fyrir, við hið sýnda inntak: hin eilífa endurkoma í mynd hins Sama er kallar fram Líkinguna.

En hvernig getum við horft framhjá ósamræmi þess mismunar sem er á þessum flata náttúrlega sannleika, er nær ekki lengra en til almennustu dagmálaskipta, – og tilfinningasveiflum Zaraþústra? Þar að auki verður þessi sýnda framsetning (esposizione manifesta) einungis til þess að mæta ótvíræðum andmælum Zaraþústra: einu sinni ásakar hann dverginn, og í annað skiptið dýrin, fyrir að umbreyta því sem býr yfir mikilli dýpt í hreina flatneskju, að breyta djúphugsaðri tónlist í „dægurflugu“ og að breyta því sem felur í sér hreinustu torfærur í einfalt hringferli. Í hinni eilífu endurkomu þarf að meðtaka hið sýnda inntak, einungis til þess að uppgötva það dulda innihald sem hvílir á þúsund feta dýpi (á bak við sérhvern helli, annar og víðfeðmari hellir…). Það sem Platon fannst vera geldur útúrdúr sýndi sig þannig að vera óbreytanleiki grímanna, hin óyfirstíganlegu merki.

Leyndardómur hinnar eilífu endurkomu felst í þeirri staðreynd, að hún tjáir enga reglu sem andæfir gegn óreiðunni og yfirbugar hana. Þvert á móti er hún ekkert annað en óreiðan, valdið sem staðfestir óreiðuna. Eitt atriði gefur til kynna að James Joyce sé Nietzsche-sinni: Þegar hann sýnir að vicus of recircolation geti ekki komið „caosmos“ á hreyfingu með árekstri. Samkvæmni Endursýningarinnar (rappresentazione) setur annan hlut í stað hinnar eilífu endurkomu: eigin óreiðu-villu („cao-erranza“). Einmitt vegna þess að á milli hinnar eilífu endurkomu og Ígildisins liggja svo djúpir leyniþræðir, að annað verður ekki skilið án hins. Þetta eru andstæðir þættir sem eiga sína endurkomu, en mætast aftur þar sem hvor um sig flytur eigin mismun með öllum hinum, og þar sem allir flækja eigin mismun í óreiðu sem á sér hvorki upphaf né endi.

Hringur hinnar eilífu endurkomu er hringferli án miðjusetningar, sem hefur alltaf afmiðjaða miðju. Það er rétt hjá Klossowsky, þar sem hann heldur því fram að hin eilífa endurkoma sé „ígildi kenningar“: hún er vissulega Veran, en einungis þegar „verandinn“(sá sem er) er fyrir sitt leyti Ígildi. Ígildið virkar þannig að líkingin er bakslag er beinist óhjákvæmilega að grunnforsendu sinni og samsemd (identità), sem er óhjákvæmilega þvinguð. Hin eilífa endurkoma er þannig hið Sama og hið Líka, þar sem Ígildingar eiga sér stað, afurðir líkingarinnar og virkni Ígildisins (viljans til valds). Það er með þessum hætti sem hin eilífa endurkoma kollsteypir Endursýningunni  og eyðileggur helgimyndirnar: endurtekningin gengur ekki út frá hinu Sama og hinu Líka, heldur felur hún einungis í sér það eina Sama þess er myndar Mismuninn, einu líkingu hins ósamkvæma (dispaiato).

Hin eilífa endurkoma er hinn eini sanni draugur allra Ígilda (vera allra veranda). Hún er valdið til að staðfesta áttleysið (divergenza) og afmiðjunina, og gerir hana að viðfangi æðri fullyrðingar. Í gegnum vald hins falska kröfuhafa lætur hin eilífa endurkoma það sem er ganga, og ganga aftur. Þannig lætur endurtekningin ekki allt koma aftur, hún á sér ennþá valkosti, horfir í mismuninn, en alls ekki samkvæmt aðferð Platons. Það sem hin eilífa endurkoma velur eru allar þær uppákomur er setja sig uppi á móti valinu. það sem hin eilífa endurkoma útilokar og lætur ekki endurtaka sig er það sem gengur út frá Hinu Sama og Hinu Líka, það sem þykist leiðrétta ósamkvæmnina, þykist miðjusetja hringina, koma reglu á óreiðuna, framvísa fyrirmyndinni og gera eftirmynd hennar.

Hversu gamall sem Platonisminn kann að vera, þá gerist hann bara einu sinni, og Sókrates lendir undir fallöxinni. Hið Sama (Medesimo) og hið Sviplíka (Simile) verða í raun einfaldar tálsýnir (illusioni), einmitt þegar þær hætta að vera Ígildi (simulati).

Vald Ígildisins er skilgreining á Nútímanum (Modernità). Það stendur upp á heimspekina að vera ekki skilyrðislaust nútímaleg, né heldur að vera tímanleg. Frekar ber henni að láta nokkuð sem Nietzsche kenndi við hið ótímabæra (l‘intempestivo) birtast í nútímanum: það sem tilheyrir nútímanum þurfi engu að síður að vera öfugsnúið (ritorto) gagnvart honum og „hliðhollt framtíðinni“. Heimspekin verður hvorki til í skógarþykkninu né á göngustígunum (slóðir Heideggers, innsk. þýð.), heldur í borgunum og strætunum, þar með talið í því tilgerðarlegasta sem þar er að finna.

Hið ótímabæra festir sig í sessi í tengslum við hið fjarlægasta, í umturnun Platonismans, í tengslum við samtímann, í Ígildinu skilið sem hættumerki hans, í tengslum við framtíðina , í vofu hinnar eilífu endurkomu sem átrúnað framtíðarinnar. Uppspuninn og Ígildið eru ekki bara sami hluturinn, heldur líka andstæður. Uppspuninn er alltaf eftirgerð eftirgerðar sem þarf að þjarma að, þangað til eðli hans breytist og hann umturnast í Ígildi (tímabil Popplistarinnar).

Í hjarta nútímans, á sjálfum skurðpunktinum þar sem hann gerir upp eigin sakir, þar snúast uppspuninn og Ígildið gegn hvort öðru, rétt eins og tvö ólík eyðingaröfl: tómhyggjurnar tvær. Það er mikill munur fólginn í  annars vegar að eyðileggja í því skyni að varðveita og framlengja þeirri reglu sem felst í endursýningunum, fyrirmyndunum og afritunum, og hins vegar að eyðileggja fyrirmyndirnar og afritin í því skyni að framkalla hina skapandi óreiðu, sem lætur Ígildin virka og hefja vofurnar til vegs: tortíming Platonismans er það saklausasta af öllum niðurrifsverkum.

[i] Louis Altusser hefur skrifað af tilefni Hegels: „Hringur af hringum, vitundin á sér ekki eina miðju og aðeins hana sem skilgreiningu: þar kæmu til aðrir hringir, hringir er ættu sér miðjur ólíkar hennar, afmiðjaða (eccentrici) hringi til að endurskynja raunverulega í eigin miðju útisetu (ecacia) sína: þannig þyrfti að endurmeta hringina í kjarna sínum“. (Pour Marx…)

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

LEIKHÚSIÐ EINS OG SKÚLPTÚR – samtal við Magnús Pálsson frá 1994

EFTIRMINNILEGT SAMTAL

Sumarið 1994 gerði ég mér ferð til London til að heimsækja Magnús Pálsson. Tilefnið var beiðni frá sænskum útgefanda um framlag frá Íslandi í ritgerðasafn um leikmyndagerð á Norðurlöndunum. Ég fann ekki betri efnivið í slíkt framlag en umfjöllun um leikmyndasmiðinn sem hafði sagt skilið við  hið hefðbundna leikhús í því skyni að rífa niður mörkin á milli hinna ólíku listgreina sem hefðir listheimsins höfðu skapað, kannski án þess að gera sér grein fyrir að í raun og veru væri enginn eðlismunur á leiklist, höggmyndalist, ritlist eða tónlist; allar "listgreinarnar" lytu í raun sömu grundvallar lögmálunum og veggirnir sem haldi þeim aðskildum væru í raun tilefnislaust haft á allri listrænni tjáningu. Alla tíð frá þessum viðskilnaði Magnúsar við  leikhúshefðina hefur listsköpun hans falist í rannsókn á tjáningarformi listarinnar og tungumáli, án tillits til skilgreindra "listgreina". Þessi tilraunastarfsemi Magnúsar hefur haft afgerandi áhrif , sérstaklega á þróun íslenskrar myndlistar, en einnig á aðrar listgreinar allt frá fyrstu tilraunum hans á síðari hluta 7. áratugarins. Þegar ég hóf birtingu greinaskrifa minna um listir, heimspeki og þjóðfélagsmál hér á þessari vefsíðu safnaði ég saman nokkrum pistlum mínum um list Magnúsar, meðal annars  þessu samtali okkar sem ég fann í sinni sænsku útgáfu í bókinni "Det andra rummet" frá 1997. Þá var ég búinn að tína frumhandritinu, sem auðvitað var skrifað á íslensku. Nú hef ég bætt um betur og fundið íslenska útgáfu þessa texta, og birti hann hér með, sem áhugavert innlegg leiðandi áhrifamanns í íslensku listalífi á þessum tíma og allt til dagsins í dag.

 

Leikhús eins og skúlptúr

Samtal við Magnús Pálsson frá 1994

 

Hvernig stendur á því að við höfum ekki séð neina framþróun í tjáningarformi leikhússins frá blómskeiði leikhúss fáránleikans á sjötta áratugnum?

Hvernig stendur á því að við höfum ekki séð sambærilegar róttækar breytingar á tjáningarformi leikhússins og þær sem við höfum séð tilæ dæmis í tónlistinni, ljóðlistinni eða myndlistinni?

Hvers vegna er leiklistin áratugi á eftir öðrum listgreinum, og leiðir að mestu hjá sér þá nýsköpun sem þær hafa sýnt?

Já, hvers vegna hjakkar leiklistin stöðugt í sama farinu við að sýna okkur úreltan natúralisma sem gengur fullkomlega á skjön við samtímann?

 

Þetta eru spurningar sem íslenski leikmyndasmiðurinn og fjöllistamaðurinn Magnús Pálsson hefur ítrekað spurt sjálfan sig á þeim 25 árum sem liðin eru frá því hann yfirgaf leikhúsið sem leikmyndasmiður og snéri sér að frjálsri myndlist.

En Magnús hefur ekki látið staðar numið við munnlega gagnrýni á leikhúsið. Í starfi sín sem myndlistarmaður hefur hann meðvitað unnið að því að brjóta niður þá múra sem skilja á milli listgreinanna, og í þeirri viðleitni hefur hann nú snúið aftur til leiklistarinnar eftir langt fráhvarf. Í þetta skiptið út frá nýjum forsendum.

Fyrir um það bil tveim árum síðan var leikverk hans „Sprengd hljóðhimna“ tekið til sýningar á Litla sviði Þjóðleikhússins í Reykjavík. Sýningin kom eins og sprengja inn í íslenskt leikhúslíf. Í þessu leikhúsverki voru höfð endaskipti á öllum  hefðbundnum aðferðum hvað varðaði textaskrif, persónusköpun, tjáningu, látbragð, hermilist og sviðsetningu. Í þessu leikhúsverki er ólíkum frásögum blandað saman og textinn slitinn í sundur og ruglað saman, allt frá eintali og samsöng til ógreinanlegra óhljóða fuglabjargsins. Persónur leiksins hverfa hver inn í aðra og beita gjarnan fyrir sig stífu og stílföstu látbragði, sem oftar en ekki virðist ganga gegn orðræðunni eða tjá hana með svo ýktum hætti að heildarmyndin birtist í yfirdrifnum farsa með harmsögulegum undirtóni er beinist ekki síst að talsmáta sjálfs leiksins. Enginn möguleiki er útilokaður, og allt getur gerst. Niðurstaðan verður leikhús eins og skúlptúr, eins og kórverk, einsog Gesamtkunstwerk í anda Wagners, leikhús sem hefur að geyma allar hugsanlegar listgreinar, en talar engu að síður sitt eigið tungumál.

Sprengd hljóðhimna, samvinnuverkefni Þjóðleikhússins og Alþýðuleikhússins 1992. Leikstjórn Magnús Pálsson, Sviðsmynd og búningar: Magnús Pálsson og Þórunn S. Þorgrímsdóttir, aðstoðarleikstjóri María Kristjánsdóttir. Ljósm. Grímur Bjarnason.

Þetta leikrit, sem vaktii mikla athygli áhorfenda, var niðurstaða margra ára reynslu og tilrauna innan frjálsrar listsköpunar, þar sem skynja má meðvitaða tilraun til að útvíkka tungumál listarinnar, skilgreina forsendur hennar upp á nýtt, og brjóta niður þá tilbúnu múra sem settir hafa verið upp til að aðgreina ólíkar listgreinar.

Fyrsta tilraun Magnúsar á sviði frjálsrar myndlistar, eftir að hann hafði sagt skilið við leikhúsið árið 1959, fólst í eins konar hreyfanlegri sviðsmynd við elektrónískt tónverk Magnúsar Blöndal Jóhannssonar. Þessi tilraunaverk fólu frá byrjun í sér viðleitni til að brjóta niður múrana á milli ólíkra listgreina og frelsa myndlistina undan hefðbundnum forskriftum og vanahugsun:

-Þessi tilraunasviðsetning var að einhverju leyti undir áhrifum frá optíkskri tilraunalist sjötta áratugarins og var alls ekki merkileg, jafnvel þótt hún hafi skipt mig máli á þessum tíma, segir Magnús. Seinna átti hann eftir að fást við listsköpun er fól ekki í sér eins konar myndskreytingu við hljóðverk, heldur áþreifanlegar efnislegar myndir af hljóði sem síðar þróuðust yfir í hreina „raddskúlptúra“ sem byggðu eingöngu á hljóði.

Við getum fundið dæmi um efnislegar myndlíkingar af hljóði í verkum eins og „Hljómur Jóskunnar“, „Hinn keltneski andi“ og „Sorg kengúrunnar“, sem öll eru frá 1975. Þessir skúlptúrar byggja á lagi af gipsi sem lagt er yfir landabréf er sýna afmöarkuð landssvæði Jótlands, Wales og Ástralíu. Gipslagið sýnir þá andrúmsloftið sem geymir þessi ósýnilegu fyrirbæri og eiginleika þeirra.

Þessa hugmynd útfærði Magnús síðar með skúlptúrum á borð við „Hvísl“ frá 1976, sem sýnir „leyndarmálið sem Nefridíta hvíslaði í eyra Alexanders mikla þar sem hann lá á kodda sínum“, eins og höfundurinn komst að orði. Hina efnislegu og áþreifanlegu tjáningu þessa leyndarmáls hefur Magnús mótað með því að leggja brjóstmyndir Alexanders og egypsku keisaraynjunnar á kodda, og gera gifsmót af rýminu sem skapast á milli vara Nefridítu og hægra eyra Alexanders. Form þessa rýmis hefur að geyma leyndarmál og hvísl Nefridítu. Verkið gefur þar með nýja sýn á hinn gamla vanda um sambandið á milli forms og inihalds.

Magnús Pálsson: Hvískur, I og II, 1975

Annar skúlptúr frá sama tíma er Þyrlulending frá 1978, sem sýnir „sekúndurnar áður en Sykorsky-þyrlan lendir“. Þetta er gips-skúlptúr í þrem hlutum er sýnir rýmið á milli þriggja hjóla þyrlunnar og jarðarinnar, sekúndubrotum fyrir lendingu. Þrír hlutar verksins eru staðsettir á gólfi með sama millibili og mælist á milli hjóla Sykorsky-þyrlu. Hlutarnir hafa örlítið misvísandi þykkt, sem gefur til kynna örlítið ójafna lendingu. Yfirborð hlutanna er nákvæm afsteypa af mynstrinu í hjólbörðum Sykorsky þyrlunnar, þannig að við sjáum hér ekki bara hlutgervingu á nokkrum sekúndubrotum fyrir lendingu, heldur getum við séð fyrir okkur alla þyrluna, heyrt þytinn af hreyflinum og skynjað aðdráttarafl jarðarinnar, þar sem það dregur vélina til jarðar.

Sekúndan áður en Sykorsky-þyrlan lendir (myndhluti). Eitt af þrem sekúndubrotum verksins um þyrlulendinguna  frá 1978.

Þessir skúlptúrar og margir aðrir, er byggja á sambærilegri viðleitni til að efnisgera ósýnileg fyrirbæri og brjóta upp hefðbundinn skilning okkar á sambandi myndar og fyrirmyndar, forms og innihalds, beinast allir að meðvitaðri tilraun til að skilgreina forsendur tungumáls myndlistarinnar. Þeir sýna líka nýja aðferð til skilnings á ævafornu vandamáli, sem allir djúpt hugsandi listamenn hafa glímt við í gegnum aldirnar: að gera hið ósýnilega sýnilegt.

Magnús Pálsson hefur ekki bara leitast við að efnisgera ósýnileg fyrirbæri, hugsanir eða tilfinningar. Það sem kalla mætti gipstímabilið á starfsferli hans stóð fram á miðjan níunda áratuginn, þegar hann snéri sér hins vegar að því að gera hljóðskúlptúra. Þar reyndi hann að útvíkka tungumál myndlistarinnar yfir á nýtt svið og skapa forsendur og möguleika fyrir nýja og gefandi list.

– Ég byrjaði að kenna gjörningalist í íslenska myndlistarskólanum árið 1975, segir Magnús. Ég hafði þá ekki búið til gjörninga sjálfur, en ég held að það hafi kannski einmitt verið þess vegna sem ég var ágætur kennari í gjörningalist. Ég gerði fáeinar gjörningatilraunir með nemendum mínum, en ég verð að segja að ég hef lítið gert af því að koma sjálfur fram í gjörningum, jafnvel þó ég hafi skrifað verk sem gætu talist til gjörninga. En það var þessi reynsla sem leiddi mig út í það að vinna með texta.

– Tengdist áhugi þinn á textum með einhverjum hætti því sem þú hafðir áður gert í myndlistinni?

– Á þessum tímapunkti átti ég engan fastan samastað og var mikið á farandsfæti. Það þýddi að erfitt var að eiga við þunga og stóra skúlptúra. Kannski var þetta ástæða þess að ég fór að gera collage samklippur úr textum. Frá mínum sjónarhóli eru þessi verk hrein myndlist. Ég er reynda þeirrar skoðunar að því fyrirferðarminni sem myndlistin er í sínu efnislega umfangi, þeim mun sterkari verði áhrifin. Og þegar hún er orðin ósýnileg, nema sem minning um listina, þá verður hún best. Þá verður næsta stigið að myndlistin umbreytist í hljóð eða lykt, fyrirbæri sem engu að síður eru sýnileg eða sjónræn í höfði okkar. Í þessum skilningi hefur hljóðið form og er mynd. Þannig verður allur munur á listgreinum þurrkaður út, þær eiga sér allar sameiginlegan grunn og byggja á sömu lögmálum. Bæði tónlistin og hinn ritaði texti eiga sér sitt myndræna form, og myndlistin á sér sín hljóð, og þegar betur er að gáð finnum við að allar listgreinar byggja á sömu forsendum.

Þegar ég byrjaði að vinna með texta byggði ég á samklippunni. Sem myndlistarmanni var það mér eðlilegur vinnumáti. Sem slíkur var ég líka óvanur því að skrifa texta sjálfur. Nú er ég hins vegar æ meir farinn að skrifa mína texta sjálfur. Kannski liggur einhver dulinn metnaður í því. Það kallar á öðruvísi nálgun við tungumálið þegar maður skrifar það sjálfur. Þess vegna gerðist það nánast af sjálfu sér, þegar ég fór í auknum mæli að umgangast tungumálið sem tónlist, að ég þurfti að kafa dýpra í tungumálið, og þá skrifaði ég sjálfur mína texta.

– Getur þú lýst einhverjum af raddskúptúrum þínum fyrir lesendum okkar, svo þeir fái betur  skilið hvað málið snýst um?

– Vissulega, við getum tekið dæmi af raddskúlptúr á borð við The Contours of a Baby, sem ég samdi 1987. Það er verk fyrir 4 hátalara, þar sem ég skrifaði tiltekinn texta fyrir hvern og einn.  Stilla skal hátölurunum upp í fjórum hornum tiltekins rýmis, sem er um það bil 10×10 m. Textarnir sem koma frá hátölurunum eru af fernu tagi:

Í fyrsta hátalaranum hlustum við á texta þar sem tilteknum brúðarkjól er lýst í öllum smáatriðum.

Í næsta hátalara er lýsing á römmum og húsbúnaði á borð við dúka og blúnduverk í hallarsal frá Viktoríutímanum.

Þriðji hátalarinn segir sögu af ungri stúlku sem er að klæða sig í þröngan og aðskorinn kjól til að sýna kynþokka sinn.

Í fjórða hátalaranum heyrist að lokum texti sem ég fann í afar barnalegri tímaritsgrein er fjallaði um samskipti Íslands og Bandaríkjanna.

Hugmynd mín var sú að hlustandinn skyldi standa í salnum miðjum, og að allir hátalararnir væru á sama hljóðstyrk. Þá heyrir hlustandinn ógreinanlegan hljóðrugling eða kakofóníu sem enginn getur skilið. Hljóðin frá fjórum hornum verður að samfelldum niði. Síðan hafði ég hugsað mér að hlustandinn gengi út í hornin og hlustaði á hvern texta fyrir sig. Þá mætti fara inn í miðjuna á ný, og hlusta á niðinn. Í þetta skiptið hljómar hann öðruvísi.

Annar möguleiki fælist í því að hlusta lengi á niðinn, kannski 15, 30 eða 60 mínútur. Þá fer maður að skynja tiltekinn takt í þessum flaumi orðanna, um leið og hann verður afar leiðinlegur. Þá kemur nokkuð í ljós sem á sér djúpar rætur í tungumálinu. Eftir því sem lengur er hlustað fer heilinn að greina einstök hljóð, og þá uppgötvar hann ný blæbrigði í tungumálinu.

– Í sýningu Þjóðleikhússins á Sprengd hljóðhimna höfðu áhorfendur ekki þennan möguleika að hreyfa sig á meðan þeir hlustuðu á kakofóníuniðinn í tali leikaranna, þar sem þeir sátu fastir í sætum sínum umhverfis sviðið. Engu að síður notaðir þú kakofóníu í þessari sýningu. Hvers vegna?

– Mér finnst kakofónían vera áhrifamikið tjáningarmeðal. Það má skilja einstök brot af því sem heyrist, en ekki allt. Sums staðar umbreytist textinn í hreina tónlist.

– Eru raddskúlptúrar þínir á einhvern hátt tengdir fyrri reynslu þinni af leikhúsinu sem leikmyndahöfundur?

– Ég held að ég hafi alltaf haft dulda löngun til að snúa aftur til leikhússins, en á nýjum forsendum. Ég var aldrei sáttur við að yfirgefa leikhúsið án þess að skilja þar eftir dýpri spor. Ég gagnrýndi leikhúsið lengi án þess að gera nokkuð í málinu, og það er ekki hollt fyrir sálina.

– Hvers vegna gagnrýndir þú leikhúsið?

– Ég hóf störf í leikhúsinu um svipað leyti og absúrd-leikhúsið kom til sögunnar. Það var í rauninni afar hressilegur tími. Ég hafði séð Beðið eftir Godot eftir Beckett í London í kringum 1950, og í kringum 1960 sá ég Sköllóttu söngkonuna eftir Ionesco. Þessi tvö verk voru afar frjó hugmyndauppspretta fyrir leikhúsið, en svo varð ekkert framhald á því. Þetta var eins og gerjun sem hjaðnaði og gekk til baka, það var snúið aftur í gamla farið með hefðbundnum natúralisma, rétt eins og ekkert hefði gerst og ekkert hefði breyst. Ég geri ráð fyrir að menn hafi hugsað sem svo, að allt hefði verið sagt sem segja mátti á því máli sem leikhús fáránleikans talaði. Það varð ekkert framhald. Eitthvað hefði átt að vaxa út frá þeirri reynslu. Í stað þess að nota þessa reynslu til frekari nýsköpunar innan leikhússins var snúið aftur í spor gamla natúralismans.

Úr sviðsetningu Leikfélags Reykjavíkur 1960 á Beðið eftir Godot eftir Samuel Becket  í leikstjórn Baldvins Halldórssonar og leikmynd Magnúsar Pálssonar. Ljósm. Anna Bjarnason

Mér finnst leikhúsið þurfa að skilgreina sjálft sig og tilgang sinn betur. Það þýðir að sérhver sýning kalli á greiningu á tilgangi leikhússins.

Við getum til dæmis spurt okkur hvort tilgangurinn með uppfærslunni sé að skemmta áhorfandanum og fá hann til að hlæja í smástund?

Eða er tilgangurinn kannski að fá hann til að hugleiða félagslegan samfélagsvanda?

Eða er tilgangurinn að leita nýrra túlkunarmöguleika innan leikhússins, rétt eins og absúrd-leikhúsið gerði á sínum tíma?

Ég tel þörf á skýrari greiningu af þessu tagi á tilgangi leikhússins, bæði fyrir áhorfendur og þá sem starfa innan leikhússins.

Við höfum reyndar hinar hefðbundnu skilgreiningar: við tölum um óperur, óperettur, stofukómedíur, samfélagsdrama, klassíska harmleiki, klassíska gamanleiki o.s.frv. Allir þessir flokkar virka eins og undirtitill leikhússins. En við höfum þörf fyrir nánari skilgreiningar til að vita hvort tilgangurinn felist í að stytta áhorfandanum stundirnar – sem getur verið bæði nauðsynlegt og eðlilegt – eða hvor stærri listrænn metnaður sé á bak við verkið, þar sem leitað er eftir nýjum dramatískum tjáningarleiðum eða nýjum formum á texta og textatúlkun leikhússins. Eða hvort reynt sé að losna við textann, sem reyndar ekki er óþekkt í tilraunaleikhúsinu.

– Þegar þú talar um „narúralisma“ í leikhúsinu, þá áttu ekki ekki bara við leikmyndina?

– Nei, það snýst fyrst og fremst um túlkunina,. Ég á ekki við hvernig leikarinn leikur, heldur hvaða skilning hann leggur í túlkun sína. Til dæmis sá ég nýlega hér í London býsna áhugaverða sýningu á The Mill on the Floss eftir Georg Elliot. Þau augnablik sem gerðu þessa sýningu lifandi og kveiktu í áhorfendunum voru þar sem leikstjórinn leitaðist við að breyta leikurunum í skúlptúr. Það voru kyrrstæðir eða hreyfanlegir skúlptúrar sem höfðu engin bein tengsl við söguþráðinn er lá til grundvallar leiknum. Um var að ræða uppstillingar og stílfærðar senur, sem ekki var hægt að tengja beinlínis við söguþráð leiksins. En þetta svínvirkaði og olli því að maður fær hroll í kroppinn. En síðan datt sýningin aftur í hjólför hefðbundins natúralisma. Það skall á flóð í leikritinu, og þá þurftu leikararnir skyndilega að sýna að um raunverulegt flóð væri að ræða. Elskendurnir í leiknum beittu áberandi svipbrigðum og látbragði til að þykjast vera að róa í árabát, og sýningin féll niður í hreina lágkúru. Hinn tjáningarmátinn var greinilega áhrifameiri, þar sem leikendurnir gátu losað sig undan oki natúralismans. Leikhúsið hefur ekki ennþá skilið þetta. Það er ennþá fast í þessum merkingarlausa natúralisma, sem er fullkomlega úr takt við okkar samtíma. Það gat kannski gengið fyrir 50 árum síðan, það hefði kannski verið í samræmi við þá myndlist sem þá var efst á baugi, en ekki á okkar tímum. Því í rauninni snýst þetta allt saman um myndlist.

– Hefur þú nokkra skýringu á þeirri vanafestu sem sjá má í leikhúsinu í samanburði við aðrar listgreinar?

– Ég er ekki viss. Það er eins og einungis sé rúm fyrir hið gamla í leikhúsinu. Hér í London erum við hætt að greina nokkurn mun á leikhúsunum í West End og því sem kallað er „fringe theatre“ (utan garðs leikhúsið). Það er vart hægt að merkja nokkurn mun þar á milli lengur. Enga nýsköpun.

Auðvitað er það ekki létt verk að endurnýja leikhúsið. En það er líka eðlilegt að spyrja þeirrar spurningar, hvort það sé leikhúsinu eðlislægt að hökta áratugum saman á efir öðrum listgreinum?

Að hluta til getur ástæðan legið í umfangi leikhússins sem stofnun. Það kallar á mikið fjármagn, og margir eru háðir efnahagslegri skilvirkni leikhússins. Það þarf að mæta óskum og væntingum áhorfendanna,  og það þarf marga áhorfendur til þess að allt gangi upp. Í öðrum listgreinum er hægt að vinna fyrir minni áhorfendahópa. Til dæmis þurfa myndlistarmenn ekki að vera jafn háðir áhorfendum sínum. Þeir geta unnið fyrir eitt hundrað áhorfendur á meðan leikhúsið kallar á fleiri þúsundir.

Ef leikhúsið gæti skapað skilyrði til þess að vinna eingöngu með það sem metnaður og löngun kalla á, án tillits til væntinga áhorfendanna, þá væri hægt að setja upp minni sýningar er kölluðu á eitt til fimm hundruð áhorfendur. Þá væru komin skilyrði til þess að eitthvað gæti gerst.

Á meðan leikhúsið heldur áfram að starfa á óbreyttum forsendum munu afurðirnar hætta að skipta sköpum. Við getum líka séð að margt myndlistarfólk sem hugsar myndlist sína í stærra samhengi, án þess að binda sig við væntingar áhorfendanna, hefur eftir nánari kynni fengið óbeit á leikhúsinu. Sjálfur þekki ég marga myndlistarmenn, sem hafa lent í þessum aðstæðum. Um er að ræða myndlistarfólk sem tengdist leikhúsinu á unga aldri, en yfirgaf það fljótlega eftir brostnar væntingar.

Menn eru vanir að afgreiða þessa umræðu með sama frasanum: „ekkert leikhús fær lifað án áhorfenda sinna“ er gjarnan sagt. En þetta er ekki rétt. Það er vel hægt að hugsa sér leikhús án áhorfenda, leikhúsið snýst alls ekki um áhorfendurna.

– Þegar þú segir að túlkun og látbragð leikaranna í sýningunni á „The Mill on the Floss“ hafi á tímabili verkað gegn hinni epísku frásögn eða ekki haft augljós tengsl við söguþráðinn, þá dettur mér í hug sýning þín í Nýlistasafninu í Reykjavík 1994 sem bar yfirskriftina „Varla…“. Þar settir þú saman raddskúlptúra með aðskiljanlegum textum og nýttir meðal annars handsápur auk raddanna í verkin, sápur sem höfðu engin bein tengsl við textana. Um var að ræða þrjá „skúlptúra“ fyrir fjórar raddir sem fluttar voru af fjórum leikurum er stóðu umhverfis lítil borð.  Á hverju borði var nafn viðkomandi „skúlptúrs“ myndað með gömlum notuðum handsápum, sem voru í áberandi pastellitum. Sjálfum fannst mér þessi gjörningur afar áhrifaríkur, en segðu mér, hvers vegna notaðir þú handsápurnar í þessu samhengi? Hvað höfðu þær með textana að gera?

– Handsápurnar hafa enga beina tengingu við textana. Ég veit satt að segja ekki hvers vegna ég notaði þær. Trúlega var það vegna lyktarinnar og litarins. En ég held að ég hefði getað notað næstum hvaða lykt sem væri með þessum textum. En sú staðreynd að handsápurnar eru tengdar saman við textann færir honum eitthvað sem ég get ekki skýrt nánar. Ég veit að sápurnar geta vakið misvísandi hugsanatengsl hjá áhorfendum. Það er tiltekið drama sem tengist allri þeirri handsnertingu sem sápurnar hafa gengið í gegnum. Svo fylgir þeim ákveðin body-shop stemming og ákveðin tilfinningasemi sem fylgir bleikum, bláum og grænum pastellitunum og þeim sérstaka ylm sem þær gefa frá sér. Það var þessi sérstaka tilfinningasemi í sápunum sem kveikti í mér. Ég hafði safnað notuðum sápum á ólíkum snyrtingum í mörg ár.

– Getur þú skýrt fyrir mér hvernig vikið var frá hefðbundnum natúralisma í uppfærslu Þjóðleikhússins á „Sprengd hljóðhimna“?

-Ég held að í þetta skiptið hafi okkur tekist að fjarlægjast natúiralismann umtalsvert, um leið og okkur tókst að búa til leikhús sem var býsna nálægt því að vera hreinn skúlptúr. Okkur tókst kannski ekki að fjarlægjast natúralismann jafn mikið og ég hafði kosið, og sem ég óska mér nú að við hefðum gert. Með sama hætti tókst mér að fá textann til að nálgast tónlistina. Það er heilmikil kakofónía í þessu stykki.

– Þegar þú segir að þú hefðir gjarnan viljað fjarlægjast natúralismann enn meir í þessu stykki, átt þú þá við að þú hefðir viljað frelsa þig undan persónum leiksins, eiginleikum þeirra og skaphöfn?

– Hvers vegna átti maður til dæmis að skapa persónu sem er greifi og á trúlega rætur sínar í Þýskalandi og á að baki sér gamlar hefðir aðalsins? (ein persóna leiksins er greifi). En það þurfti einhverja persónu til að bera fram textann. Þú sagðir áðan að þegar Richard Wagner gerði sinn Niflungahring þá hafi hann viljað magna fram andrúmsloft er eigi sér enga stoð í veruleikanum eða draumheimum. Algjörlega nýja sýn. Engu að síður notfærir hann sér þekktar goðsagnaverur í óperum sínum. Persónur sem eiga sér þekkta sögu og skapgerð. Það er erfitt að losna undan því. En þegar við erum til dæmis búin að búa til greifa, eins og ég gerði í Sprengdri hljóðhimnu, þá má vel hugsa sér að hann tæki á sig allt annað gervi, jafnvel þó hann flytji texta greifans og tali rödd hans. Þannig mætti hugsa sér að greifinn væri fugl, til dæmis þröstur. Þar með værum við komin talsvert langt frá natúsalismanum. Ég veit ekki hvort þetta væri æskilegt í þessu tilfelli, en það mætti reyna… Það er þetta sem ég á við. En þú mátt ekki skilja það þannig að ég vilji að öll framsetning í leikhúsinu skuli vera fullkomlega fáránleg. Alls ekki. Það sem ég vil gera er að frelsa form leikhússins undan þeim skelfilegu fjötrum sem felast í natúralismanum, til þess að frelsa leikhúsið.

– Ég man eftir því að ein persóna í leiknum var stundum með tvær hendur á bakinu. Átti þessi líkamlega fötlun að fela í sér einhverja táknræna merkingu?

– Já, einmitt, það var guðinn Apollon. Hann var með þessar stóru hendur eða hanska sem hann greip stundum til í látbragði sínu. Mig minnir að hann hafi geymt hendurnar á bakinu þegar hann þurfti ekki á þeim að halda. Ég held að það sé skýringin.

– Þú segir að leikritið Sprengd hljóðhimna hafi nálgast það að vera „hreinn skúlptúr“ Þú segir líka að radd-gjörningarnir í „Varla…“ séu raddskúlptúrar. Snúast þessar flokkunarnafngiftir einungis um skilgreiningar?

– Ég veit ekki hvort þörf sé á nokkurri frekari skilgreiningu í þessu samhengi, en fyrir mér eru raddskúlptúrarnir líka leikhús og leikhúsið skúlptúr, gerður af holdi og blóði og hljóði og dauðu efni.

– Hugsar þú líka um leikbúninga og föðrun þegar þú gerir raddskúlptúrana?

– Ha, leikbúninga? Þeir sem framkvæma lesturinn eru venjulega klæddir eins og þeim hentar, og hversdagsföt þeirra eru góð sem leikbúningar. Ég hef einnig hugleitt þann möguleika að nota nakta lesara. En það er komin upp tilgerðarleg tilfinningasemi gagnvart nektinni í leikhúsinu, þannig að slíkt gæti haft í för með sér ákveðna áhættu.

– Fyrir nokkrum árum skipulagðir þú eins konar „workshop“ þar sem þú safnaðir saman hóp myndlistarfólks og leikhúsfólks frá ýmsum löndum . Getur þú sagt okkur frá reynslunni af þessu starfi og hvaða hugmyndir lágu þar að baki?

– Já, við kölluðum það MOB-SHOP, sem var stytting á enska heitinu The Mobile Summer Workshop. Þetta var workshop sem starfaði í ólíkum löndum, en átti upphaf sitt sumarið 1980 í Reykjavík og Borgarfirði á Íslandi. Síðasta MOB-SHOP verkefnið var í Danmörku 1989 og snerist um gjörningalist og leikhús.

Á þessum tíma taldi ég að það væri gagnlegt að safna saman myndlistar- og leikhúsfólki sem hafði unnið við gjörningalist. Meiningin var að frjóvga leikhúsið með hugmyndum gjörningalistafólksins og fá gjörningalistafólkið til að nýta sér þá möguleika sem leikhúsið kann að bjóða upp á. Ekki síst þá stóru möguleika sem finnast í faglegri kunnáttu leikaranna. Þeir geta virkað sem stórkostleg verkfæri.

Á þessum tíma höfðu menn reist múr á milli þessara tveggja heima með gagnkvæmri tortryggni. Ástæðan var trúlega sú, að margir sem unnu að gjörningalist í upphafi sjöunda áratugarins voru vonsvikið leikhús- eða myndlistarfólk sem hafði fengið slæma reynslu af starfi innan leikhússins og yfirgefið það. Margt þessa listafólks vildi alls ekki samstarf með leikhúsinu, og hafði þá skoðun að þaðan væri einskis góðs að vænta. Sama gilti um margt atvinnufólk í leikhúsheiminum, sem leit niður á þessa amatöra sem hefðu troðið sér inn á þeirra yfirráðasvæði.  Ég var þeirrar skoðunar að það þyrfti að brjóta niður þessa gagnkvæmu tortryggni. Mér fannst leikhúsið vera í þörf fyrir nýjar hugmyndir, og ég vissi að gjörningalistin gat átt mikið að sækja til leikhússins.

MOB-SHOP verkefnið var skipulagt þannig að ég bauð listafólki frá öllum Norðurlöndunum , Þýskalandi, Fraklandi, Bretlandi og Hollandi til þátttöku. Við unnum saman í þrjár vikur, og á þessum tíma bjuggum við til nokkra gjörninga sem síðan voru fluttir bæði á Jótlandi og í Málmey í Svíþjóð. Ég held að þetta verkefni hafi verið afar gagnlegt fyrir alla þátttakendur, og árangurinn var að mörgu leyti athyglisverður. Við hvöttum þátttakendur til að mynda vinnuhópa, en sumir vildu heldur vinna einir.  Það kom í ljós að sumir þátttakendanna voru hræddir við að afhjúpa hugmyndir sínar. Ég held að menn hafi verið orðnir opnari fyrir samvinnu á áttunda áratugnum. Þá voru menn opnari fyrir að gefa af sér og taka á móti.

– Var ekki erfitt að fá leikhúsfólk til að taka þátt í þessu samvinnuverkefni?

– Það var misjafnt. Íslenskt leikhúsfólk reyndist opið fyrir hugmyndinni, en danskir atvinnuleikarar sýndu málinu engan áhuga. Við fengum hins vegar afar duglegan hóp frá áhugamannaleikhúsi á Jótlandi. Þegar mest var voru þátttakendur á milli 60 og 70 í heild.

– Hvernig metur þú árangurinn af þessu starfi þegar horft er til baka?

– Ég hefði kannski viljað sjá sterkari viðbrögð úti í samfélaginu. En mér er reyndar ekki fullkomlega ljóst hvað slík viðbrögð ættu að fela í sér. Árangurinn fól hins vegar í sér að þær hugmyndir sem urðu til í þessari workshop hafa margfaldast að umfangi á nokkrum árum og breiðst út yfir Skandinavíu, Bretland og Þýskaland.

– Getur þú lýst fyrir mér einhverjum af þeim gjörningum sem urðu til í þessu MOB-SHOP?

– Mér er minnisstæður gjörningurinn sem breski leikhúsmaðurinn Garry Stevans bjó til í samstarfi við listakonuna Ásu Ólafsdóttir og norska gjörningalistamanninn Kjetil Sköyen. Það var afar fyndinn og absúrd gjörningur sem fjallaði um sjálfsímynd. Hann byggði meðal annars á spurningum og svörum á borð við: „hver ert þú?“ og svörum eins og „ég er hann“ og „ég er bróðir minn“ o.s.frv.  Leikurinn byggði mikið á augngotum og áhorfi. Garry Stevens hefur síðan oft nýtt sér þessar hugmyndir hér í Bretlandi, þar sem hann rekur tilraunaleikhús. Þá má einnig nefna að meðal þátttakenda var einnig gjörningahópurinn Die tödliche Doris frá Berlín. Þau frömdu mjög fallegan gjörning með rokk-tónlist.

– þú segir að MOB-SHOP-verkefnið hafi staðið frá 1981 til 1989. Var hægt að merkja einhverja þróun á þessu tímabili út frá fyrri reynslu?

– Já, ég held ég geti sagt það. En kannski vantaði okkur meðvitaða þróunaráætlun, einkum vegna þess að við gátum ekki stólað á fasta fjárveitingu. Í upphafi fengum við framlög frá Nordisk kulturfond, og þá fengum við marga þátttakendur. Þetta var líka tímabilið þegar margir voru að gera tilraunir með videokonsept-list og hreina konseptlist. Meðal þátttakenda í fyrsta workshop-verkefninu voru listamenn á borð við Robert Filliou frá Frakklandi, Philip Corner frá USA og Douwe Jan Bakker frá Hollandi. Í öðru workshop verkefninu voru tíu Íslendingar, flestir listmálarar. Þá má nefna breska tónlistar- og gjörningalistamanninn Steve Beresford. Við bjuggum til hljómplötu með honum með undarlegri tónlist.

– Þarna voru þá lismálarar sem sömdu tónlist?

– Já, við gerðum mjög fallega plötu sem heitir Thingummy.

– Hvernig stóð á því að listmálarar fóru að semja tónlist upp úr þurru?

– það kom til af þörf, og út frá þeim skilningi að allar listgreinar byggi á sama lögmáli. Ég hef lengi unnið út frá þeim skilningi að ekki séu til staðar neinir náttúrlegir múrar á milli þessara listgreina. Þeir eru allir tilbúningur. Það er til eldgamall munur á listgreinum er byggir á faglegum grunni. Hann á rætur sínar í þeim tíma þegar menn voru skikkaðir í faglegt nám, sem gjarnan var varðveitt sem hefð innan fjölskyldunnar. Það á meðal annars við um listmálara miðalda, sem unnu mestmegnis við húsamálun og skreytingar á húsveggjum.

– Þú segir að listin hafi verið fag-grein á miðöldum. Fag sem sonurinn tók gjarnan í arf frá föðurnum. Gildir fagkunnátta í listum ekki með sama hætti í dag?

– Sumir listamenn leitast við að stunda atvinnumennsku, að hafa fullt vald á sínu fagi til hins ýtrasta. Þeir hafa þá trú, að fagkunnáttan geti leitt þá til fullkomins árangurs í starfi. Sjálfur leitast ég meira eftir því að vera amatör. Ég vildi helst af öllu byrja með nýja vinnuaðferð í sérhverju verki, gera klunnalegar tilraunir. Mér finnst oft að besti og ferskasti árangurinn náist þegar maður vinnur án faglegrar kunnáttu. Ég held að það eigi til dæmis við um raddskúlptúra mína. Fyrst hafði ég enga faglega þekkingu til að byggja á. Nú er ég hins vegar farinn að vanda formin, því ég er farinn að öðlast fagkunnáttu. Þá fær maður eins konar fullkomnun í verkið, en glatar um leið þeim sjálfsprottna ferskleika sem fylgir klaufahætti byrjandans.

Þetta voru endalokin á samtali okkar Magnúsar, sem átti sér stað á heimili hans í London í miðjum júlímánuði 1994. Hugmyndir hans um leikhúsið og hina tilbúnu múrveggi á milli ólíkra listgreina eru umhugsunarverðar. En það getur verið erfitt að skilja þær til fulls án þess að kynnast listsköpun hans. Þar getum við séð hvernig þessir tilbúnu múrveggir eru brotnir niður með meðvituðum en um leið sjálfsögðum og að því er virðist áreynslulausum hætti. Í list hans skynjum við jafnframt sterka þörf til stöðugrar endurnýjunar, til að skerpa og skýra tungumál listarinnar og hefja hana upp úr hjólförum vanahugsunarinnar. Þegar þetta er skrifað er Borgarlistasafn Reykjavíkur að vinna að undirbúningi stórrar yfirlitssýningar á verkum Magnúsar, sem á eftir að hafa mikla þýðingu fyrir íslenska listheiminn, en hún ætti ekki síður að eiga erindi út yfir ála Atlantshafsins , hin náttúrlegu landamæri Íslands. Það eru ekki margir listamenn á Íslandi í okkar samtíð er eiga jafn mikilvægt, nákvæmt og skýrt erindi. Erindi sem snertir ekki bara heim myndlistarinnar, heldur líka heim leikhússins, bókmenntanna og tónlistarinnar í viðleitninni að endurnýja og skerpa skilning okkar á hinu margræða tungumáli listarinnar.

 

 

DELEUZE: FRÁ MOLDVÖRPUNNI TIL SNÁKSINS

DELEUZE ÁN MÁLALENGINGA

Ég hef undanfarið verið að lesa Gilles Deleuze. Það er ekki áreynslulaust. Það er nokkuð langt síðan ég gerði fyrstu atlögurnar, en gafst oftast fljótlega upp. Leið hans að kjarna málsins er sjaldnast greiðfær og á sér óteljandi krókaleiðir og hliðarspor. Ég tel mig þó vera að komast á sporið þessa dagana, og langar af því tilefni að birta nýja endursögn mína á afar skeleggri og skilmerkilegri greinargerð hans um "eftirlitssamfélag" okkar tíma, og hvernig það spratt upp af "agasamfélaginu".  Lesandanum til skemmtunar kennir hann agasamfélagið við moldvörpuna og eftirlitssamfélagið við snákinn, en þessi samlíking nær ekki lengra: hér er tekið skýrt og afdráttarlaust til máls án annarra myndlíkinga eða krókaleiða. Eins konar eftirmáli við höfuðrit hans um "Mismun og endurtekningu" annars vegar og "Rökfræði skynvitsins" hins vegar. Þessi "Eftirmáli" var skrifaður 1992, þrem árum fyrir andlátið, og er því með því síðasta sem hann lét frá sér fara. Textinn er enn  eins og talaður inn í samtíma okkar, hér birtur lesendum hugruna til fróðleiks og skemmtunar.
Gilles Deleuze:

Eftirmáli um Eftirlitssamfélagið

 

1.

Sagan

Foucault staðsetti agasamfélögin á átjándu og nítjándu öld og þau ná hámarki sínu í upphafi þeirrar tuttugustu. Þau áttu frumkvæði að skipulagningu afgirts rýmis og svæða í stórum skala. Þar hættir einstaklingurinn aldrei að fara frá einu lokuðu umhverfi til annars, þar sem hvert hefur sín lögmál: fyrst fjölskyldan; síðan skólinn („þú ert ekki lengur í fjölskyldu þinni“); síðan vinnubúðirnar („þú ert ekki lengur í skólanum“); síðan verksmiðjan, þá af og til sjúkrahúsið og hugsanlega fangelsið, sem er  skýrasta dæmið um hið lokaða umhverfi. Það er fangelsið sem þjónar sem hliðstæð fyrirmynd í kvikmynd Rosselini „Evrópa ‘51″‚ Þar sem kvenhetjan gat ekki annað en hrópað: „Ég hélt að ég væri að sjá fanga!“ þar sem hún sá hóp verkamanna að störfum.

Foucault hefur með snilldarlegum hætti greint hlutverk þessara afmörkuðu rýma sem verða sýnilegust í verksmiðjunni:  hið fullkomna hlutverk þessara lokuðu og skýrt afmörkuðu rýma til samþjöppunar, til afmarkaðra tímasetninga, til skipulagningar vinnuaflsins þannig að afköstin verði meiri en fjöldinn gefur tilefni til. En Foucault gerði sér líka grein fyrir hverfulleika þessa líkans: það var arftaki höfðingjaveldisins (societies of sovreignity) sem átti sér allt annað markmið og hlutverk (að skattleggja frekar en að skipuleggja framleiðsluna, að ríkja yfir dauðanum frekar en að stjórna lífinu). Þessi umskipti tóku sinn tíma, en Napóleon virtist framkvæma þessa umbreytingu í stórum stíl frá einu samfélagi til annars. En agakerfin gengu í gegnum sína kreppu og viku fyrir nýjum öflum er fóru á skrið í kjölfar síðari heimsstyrjaldarinnar: við vorum ekki lengur agasamfélag skýrt afmarkaðra rýma.

Við búum nú við almenna kreppu er nær til allra skilgreindra og afmarkaðra rýma: hvort sem um er að ræða fangelsi, sjúkrahús, verksmiðju, skóla eða fjölskyldu. Fjölskyldan er „innrými“ í kreppu, ekki síður en önnur athafnarými mannsins, menntastofnanirnar, fagfélögin o.s.frv. Stjórnvöld linna engum látum í að boða nauðsynlegar umbætur: endurbæta á skólakerfið, endurskipuleggja atvinnulífið, sjúkrahúsin, herþjónustuna og fangelsin. En allir vita að þessar stofnanir hafa runnið sitt skeið, hversu langur sem líftími þeirra verður.  Þetta er aðeins spurning um að halda í hinstu helgisiði þeirra, og halda fólki við vinnu þar til nýju verktakarnir banka á dyrnar.

Þetta eru eftirlitssamfélögin, sem eru í því ferli að leysa af hólmi agasamfélögin. „Control“ er nafnið sem Burroughs leggur til sem hugtak yfir þetta nýja skrímsli, og Foucault hefur horfst í augu við sem nánustu framtíð okkar. Paul Virilio hefur einnig verið iðinn við að rannsaka þróun þess frjálsfljótandi eftirlitskerfis, sem hefur leyst gömlu agakerfin af hólmi, er störfuðu innan lokaðs ramma.  Óþarft er að nefna sérstaklega til sögunnar hinn hraða vöxt lyfjaframleiðslunnar, öreindafræðanna og erfðavísindanna, þótt þessar greinar eigi augljóslega eftir að setja mark sitt á þessa þróun. Það er engin ástæða til að takast á um hvaða stjórnvöld séu skjótvirkust, því alls staðar eiga sér stað átök frelsandi og bælandi afla.

Við getum tekið sem dæmi kreppu sjúkrahússins sem lokað rými. Heilsugæslustöðvarnar, hjúkrunarrýmin og daggöngustofurnar, sem í fyrstu gátu státað af áunnu frelsi, en hafa síðan verið felld inn í eftirlitskerfi sem jafnast á við harðasta heraga. Það er ekkert tilefni vonar eða ótta, einungis tilefni leitar að nýjum vopnum.

2.

Rökfræðin

Mismunandi vistanir á innilokunarrýmum sem einstaklingurinn má þola eru sjálfstæðar breytur: í hvert skipti er einstaklingnum sagt að byrja á núlli, og þó að sameiginlegt tungumál sé til fyrir alla þessa staði, byggir það á hliðstæðum. Hins vegar eru ólík eftirlitskerfi óaðskiljanleg tilbrigði, sem mynda kerfi breytilegrar rúmfræði er byggir á tölfræðilegu tungumáli (sem þarf ekki að fela í sér tvíþættingu). Hólfin eru mót, aðgreind steypumót, en stýringarnar felast í mótun, rétt eins og sjálfsaðlögunarsteypa sem mun stöðugt breytast frá einu augnabliki til annars, eða eins og gatasigti þar sem götin umbreytast frá einum punkti til hins næsta.

Þetta verður augljóst þegar litið er til launagreiðslanna: verksmiðjan var stofnun sem hélt innri kröftum sínum í jafnvægi, hæsta mögulega hvað varðar framleiðslu, lægsta mögulega hvað varðar laun. En í eftirlitssamfélaginu hefur samsteypan (corporation) komið í stað verksmiðjunnar og samsteypan er loftkenndur andi eða gas. Auðvitað var verksmiðjan þegar kunnug bónuskerfinu, en samsteypan vinnur dýpra að því að koma launaskalanum í kerfi ævarandi yfirkyrrstöðu sem virkar í gegnum áskoranir, samkeppni og mjög kómískan anda hópfunda. Ef fávitalegustu sjónvarpsþættirnir eru svona vel heppnaðir, þá er það vegna þess að þeir tjá aðstæður samsteypunnar af mikilli nákvæmni. Verksmiðjan myndaði hóp einstaklinga sem saman stuðlaði að tvöföldum framgangi yfirmannsinns, sem hafði umsjón með sérhverjum þætti innan fjöldans, og stéttarfélaganna sem virkjuðu mótspyrnuna. Samsteypan heldur uppi vakandi athygli á innri samkeppni sem heilbrigðu hvatningarmeðali er kallar á innbyrðis átök einstaklinganna og sundrar hverjum og einum innra með sér. Mótandi meginregla um „laun samkvæmt verðleikum“ hefur læst sig inn í sjálft menntakerfi þjóðarinnar. Rétt eins og samsteypan hefur komið í stað verksmiðjunnar, þá hefur símenntunin tilhneigingu til að koma í stað skólans, og stöðugt eftirlit kemur í stað prófsins. En það er markvissasta leiðin til að flytja skólann inn á verksvið samsteypunnar.

Í agasamfélögunum þurfti alltaf að byrja á fyrsta reit, (fyrst í skólanum, svo í vinnubúðunum og aftur í verksmiðjunni), en í eftirlitssamfélögunum er aldrei neinu lokið – samsteypan, menntakerfið og herinn eru grundvallatstærðir sem lifa saman í einu og sama mótinu, rétt eins og alheimskerfi afmenntunar. Í skáldsögunni Réttarhöldunum lýsti Kafka því hvernig hann staðsetur sjálfan sig á þröskuldinum milli tveggja gerða félagslegrar mótunar, þar sem hann lýsir því  sem virtist syndakvittun agasamfélagsin (á milli tveggja fangelsa) sem hinni ógnvænlegustu  gerð réttarfars.  Á milli tveggja fangelsa mætum við tveim gjörólíkum hliðum réttarfarsins: augljósri sýknun agasamfélagsins og hinum endalausa skilafresti eftirlitssamfélagsins (með óteljandi tilbrigðum), og ef lög okkar eru hikandi og sjálf í kreppu, þá er það vegna þess að við erum að yfirgefa annað svæðið til að flytjast yfir í hitt.

Agasamfélögin eiga sér tvo póla: undirskriftina sem tilgreinir einstaklinginn og kennitöluna sem gefur til kynna stöðu hans innan fjöldans. Þetta er vegna þess að regluverkin sáu aldrei neinn ósamrýmanleika milli þessara tveggja valkosta, og vegna þess að valdið framkallar einstaklingsvæðingu um leið og það virkjar fjöldann, það er að segja setur þá einstaklinga sem undir það eru settir í eina fjöld og mótar einstaklingseðli sérhvers aðila samkvæmt hópmynduninni. (Foucault sá uppruna þessarar tvöföldu aðferðar í hirðisvaldi prestsins – safnaðarhjörðinni og sérhverjum sauði hennar – en hið borgaralega vald beitir öðrum aðferðum til að breyta sér í „prest“. ) Í eftirlitssamfélaginu skipta undirskriftin eða kennitalan hins vegar ekki máli, heldur hinn rafræni kóði sem er lykilorðið. Agasamfélögin notast hins vegar við eftirlitsorð (watchwords) (jafnt frá sjónarhóli samþættingar og andófs). Tölfræðilegt tungumál eftirlitsins  er gert úr kóðum sem veita eða hafna  aðgangi að upplýsingum. Við erum ekki lengur að fást við parið fjöldinn/einstaklingurinn. Einstaklingar eru orðnir „tvístaklingar“ (dividuals)  er mynda úrtak, sýnishorn, gögn, markhóp eða „gagnabanka“. Kannski eru það peningarnir sem lýsa best greinarmuninum á þessum tveimur samfélögum, þar sem aginn vísaði alltaf til sleginnar myntar sem á sér gull sem tölulegan staðal, á meðan eftirlitið vísar til fljótandi gengis á skiptimarkaði, mótað út frá stöðu staðlaðra gjaldmiðla.  Gamla peningamoldvarpan er dýr hins afgirta rýmis agasamfélagsins, en snákurinn er dýr eftirlitssamfélagsins. Við höfum fært okkur um set frá einu dýri til annars, frá moldvörpunni til snáksins, en það gerist einnig í lifnaðarháttum okkar og samskiptum við aðra. Agamaðurinn var tímabundinn framleiðandi orku, en sá sem lifir í eftirlitskerfinu er bylgjóttur, á sporbraut, í samfelldu neti. Alls staðar hefur brettabrunið þegar komið í stað eldri íþrótta.

Vélbúnaðurinn aðlagast samfélagsgerðinni auðveldlega – ekki þannig að vélarnar verði stjórntækið, heldur vegna þess að þær tjá þau félagslegu form sem geta búið þær til og notað þær. Hin gömlu samfélög konungsvaldsins notuðu einfaldar vélar – stangir, trissur, klukkur. Nýlegri  agasamfélög komu sér upp vélbúnaði er byggði á orkunotkun er fól í sér óbeina hættu á óreiðu og virka hættu á skemmdarverkum. Eftirlitssamfélögin starfa hins vegar með vélar af þriðju gerð, en það eru tölvur þar sem dulin hætta felst í kerfistruflunum og augljós hætta birtist í sjóræningjastarfsemi og veirusmitun.

Þessi tækniþróun hlýtur að fela í sér jafnvel enn dýpri stökkbreytingu kapítalismans, vel þekkta stökkbreytingu sem hægt er að draga saman á eftirfarandi hátt: nítjándu aldar kapítalismi er kapítalismi samþéttingar á framleiðslu og eignum. Þess vegna reisti hann verksmiðjur sem voru afmörkuð lokuð rými, þar sem kapítalistinn var eigandi framleiðslutækjanna en einnig, smám saman, eigandi annarra rýma sem hugsuð eru með hliðstæðum hætti (fjölskylduhús verkamannsins, skólinn).

Hvað aðgengi að markaði varðar, þá er þess aflað stundum með sérhæfingu, stundum með landvinningum og nýlendustefnu, stundum með því að lækka framleiðslukostnað. En við núverandi aðstæður er kapítalisminn ekki lengur þátttakandi í framleiðslu, sem hann framvísar oftar en ekki til þriðja heimsins, jafnvel flóknum framleiðsluformum  vefnaðarvöru, málmvinnslu eða olíuvinnslu. Þetta er kapítalismi á æðra framleiðslustigi. Hann kaupir ekki lengur hráefni og selur ekki lengur fullunnar vörur: hann kaupir fullunnar vörur eða setur saman aðkeypta hluta framleiðslunnar. Það sem hann vill selja er þjónusta, en það sem hann vill kaupa eru hlutabréf. Þetta er ekki lengur framleiðslukapítalismi heldur sölukapítalismi, þar sem markaðsstarfsemin er í fyrirrúmi. það er að segja starfsemi sem byggir á sölu og markaðsöflun. Þannig byggir starfsemin fyrst og fremst á dreifingu og verksmiðjan víkur fyrir samsteypunni. Fjölskyldan, skólinn, herinn, verksmiðjan eru ekki lengur aðgreind hliðstæð rými sem beinast sameiginlega að hagsmunum eigandans, ríkisins eða einkarekstursins, heldur kóðaðar einingar, meðfærilegar breytur sem nú tilheyra samsteypu sem er mynduð af hluthöfunum.

Jafnvel listin hefur yfirgefið rými girðingarhólfsins til að komast inn í opnar samskiptarásir bankans. Landvinningar markaðsins eru gerðir með yfirtöku eftirlits, en ekki lengur með agaþjálfun; með því að festa markaðsgengið miklu frekar en með því að lækka tilkostnað, með umbreytingu vörunnar frekar en með sérhæfingu framleiðslunnar. Þannig öðlast spillingin ný völd. Markaðssetning er orðin miðja eða „sál“ samsteypunnar. Okkur er kennt að samsteypurnar hafi sál, sem eru einhverjar ógnvænlegustu fréttir samtímans. Markaðsstarfsemi er nú orðin að tækni hins félagslega eftirlits, og myndar nýja og ósvífna tegund húsbænda okkar. Eftirlitsstjórnin er skammvirk og með miklum veltuhraða, en jafnframt samfelld og takmarkalaus, á meðan agastjórnin var langvarandi, óendanleg og ósamfelld. Maðurinn er ekki lengur rýmislega innilokaður, heldur lokaður í ævarandi skuld.  Það er rétt að kapítalisminn hefur haldið þeirri breytu stöðugri, að þrír fjórðu hlutar mannkyns búi við algjöra fátækt, þessi hluti er of fátækur fyrir skuldafjötra og of fjölmennur fyrir innilokun. Eftirlitið þarf ekki bara að snúast um útþurrkun landamæra, heldur líka fólksfjölgunarsprengju fátækrahverfa og gettóa heimsins.

3.

Dagskráin

Hugmyndin um eftirlitskerfi er ráði við hvers konar umhverfi innan tiltekins svæðis (hvort sem um er að ræða dýr á tilteknu verndarsvæði, mannfólkið innan samstæðunnar eða notkun rafræns hálsbands) er ekki endilega eitthvað sem tilheyrir vísindaskáldskap. Felix Guttari hefur ímyndað sér borg, þar sem menn gætu yfirgefið íbúð sína, götu sína og borgarhverfi með rafrænu korti (tvístaklingskorti) er setji viss ytri mörk. En slíkt kort mætti  jafn auðveldlega taka úr gildi einn góðan veðurdag, eða á tilteknu tímabili dagsins. Það sem hér skiptir máli er ekki hin efnislegu landamæri, heldur tölvan sem hefur eftirlit með hreyfingum sérhvers einstaklings -með lögmætum eða ólögmætum hætti – og framvæmir þannig hnattræna kerfismótun.

Félagstæknileg rannsókn á eftirlitsaðferðum, sem gripið var til við upphaf þeirra, hefði þurft að vera afdráttarlaus og lýsa því sem þegar var í gangi varðandi þróun staðgengils fyrir hin afmörkuðu yfirráðasvæði agasamfélagsins, sem þá voru þegar orðin alræmd. Það kann að vera að eldri aðferðir, fengnar að láni frá fyrri samfélögum kóngaveldisins, stingi aftur upp kollinum í örlítið breyttri mynd. Það sem hér skiptir máli er að við erum stödd við upphaf einhvers.

Fyrir fangelsiskerfið: tilraunir til að finna aðstæður „staðgengilsrefsingar“, að minnsta kosti fyrir smáglæpi, og notkun rafrænna armbanda sem neyða dæmdan einstakling til að vera heima á ákveðnum tímum.

Fyrir skólakerfið: samfellt eftirlitskerfi og áhrif símenntunar á skólann, samsvarandi brotthvarf allra háskólarannsókna, innleiðing „samsteypunnar“ á öllum skólastigum.

Fyrir heilbrigðiskerfið: nýja heilsugæslan „án læknis eða sjúklings“ sem skilgreinir hugsanlegt veikt fólk og einstaklinga í áhættuhópi, sem á engan hátt vísar til hins einstaklingsbundna – eins og sagt er – heldur kemur í staðinn fyrir einstaklingsbundinn eða  tölumerktan kóða „tvístaklingsins“ (dividual) sem er undir eftirliti.

Í samsteypukerfinu: nýjar leiðir til að meðhöndla peninga, hagnað og menn, sem fara ekki lengur í gegnum gamla verksmiðjuformið.

Þetta eru mjög lítil dæmi, en þau munu auðvelda betri skilning á hvað átt er við með kreppu stofnananna, það er að segja stigvaxandi og dreifð uppsetning nýs yfirráðakerfis. Ein mikilvægasta spurningin mun varða getuleysi verkalýðsfélaganna: hafa þau burði til að aðlaga sig nýjum veruleika, þar sem þau eru þegar bundinn langri sögu réttindabaráttu innan agakerfisins og innan hinna lokuðu rýma, eða munu þau finna nýjar andspyrnuleiðir gegn eftirlitssamfélaginu?

Getum við nú þegar áttað okkur á grófum útlínum komandi samfélagsforma, sem geta ógnað gleði markaðssetningarinnar? Margt ungt fólk stærir sig nú undarlega af því að vera „áhugasamt“; það óskar aftur eftir iðnnámi og fastri fagþjálfun. Það er undir því komið að uppgötva hverju því er ætlað að þjóna, rétt eins og þegar forfeður þess uppgötvuðu markmið starfsgreinanna, ekki sársaukalaust. Greni snáksins  eru jafnvel flóknari en holur moldvörpunnar.

 

Upphaflega birt í L’Autre Journal 1 (maí 1990), endurprentað í Pourparlers (París: Minuit, 1990) og þýtt á ensku í tímaritinu OCTOBER 59, Cambridge  MA MIT Press 1992). Hér er stuðst við þessa ensku þýðingu.

GALIMBERTI: ORÐ JESÚ HANDAN TRÚARBRAGÐANNA

Ótrúlegt ársgamalt eintal heimspekingsins og sálgreinisins Umberto Galimberti um orð Jesú í tilefni útkomu nýrrar bókar sem hann hefur skrifað fyrir börn. Ég stóðst ekki mátið að snúa þessari einstöku orðræðu yfir á íslensku í tilefni óvenjulegra tímamóta. Myndbandið fylgir með í lokin, íslenski textinn er lausleg þýðing á hinum talaða texta sem einnig er birtur á ítölsku á skjánum

HVAÐ MERKIR „AÐ GERA SANNLEIKANN“?

Ársgömul orðræða Umberto Galimberti

Það hefur enginn skilið orð Jesú,

Og þetta er vandamál

Því þegar börnin vaxa úr grasi

Er ætlast til að þau hafi fengið eitthvað að vita um sögu listanna,

hvað upprisan merki, hvað fæðingin feli í sér og dómsdagur,

hvað sé helvíti, hreinsunareldurinn og paradís,

en staðreyndin er sú að ef þú veist ekkert um þessa hluti

þá skilur þu ekkert í ítalskri list.

Þau vita ekkert um ítalska list,

því öldum saman hafa þau fylgt hinum kristnu reglum.

Rökhugsunin fylgir hins vegar fræðilegum reglum

Og því hef ég einbeitt mér að því að skilja orð Jesú,

Því Jesú segir frelsunina ekki felast í framtíðinni,

heldur í núinu.

Frelsunina framkvæmum við hér og nú,

Og einnig í myndlíkingunni um dómsdag

segir að við verðum dæmd,

hvort við höfum meðtekið útlendingana,

hvort við höfum gefið hinum hungruðu að borða,

heimsótt hina fangelsuðu,

alla þessa hluti sem við gerum hér og nú.

Þannig er frelsunin fólgin í núinu.

Sannleika þessa finnum við í tungumáli gyðinga

Þar sem orðið sannleikur heitir EMMET,

Sem merkir „að gera“,

Þannig er sannleikurinn fólginn í því sem við gerum.

Í því sem við hrindum í framkvæd,

Það er þetta sem Kristur segir okkur ítrekað:

„við framkvæmum lítinn sannleika“.

Þetta er áhugavert vegna þess að við höldum alltaf

að sannleikurinn sé eitthvað sem við hugsum,

ekki eitthvað sem við gerum.

Í tngumálum Armena og Gyðinga merkir „emmet“

að gera hlutina,

og að sannleikurinn felist í gjörningnum.

Hvað merkir þá „að gera sannleikann“?

Það merkir að fylgja fordæmi Samarítans,

sem gekk fram á farlama manninn,

er lá lurkum laminn í vegkantinum af völdum ræningja.

Levítaninn átti leið hjá og vék úr vegi,

presturinn sömuleiðis, og lét sem hann sæi ekki.

Einnig Samarítaninn gekk fram á hinn farlama,

hann tilheyrði trúvillingunum að mati presta Ísraelítanna,

Hann staðnæmdist og tók þennan vesaling á bakið

Bar hann í gistiheimilið, greiddi gistinótt og segir gestgjafanum

að hann muni greiða það sem kann að vanta upp á í bakaleiðinni.

Hér sjáum við umsnúning á merkingu orðsins „náungi“,

Því allir skilja það þannig að náunginn sé sá sem stendur andspænis mér.

Nei það er ég sem geri mig að náunga… það er ég sem er náunginn,

eins og Samarítaninn gerði.

Þetta felst í því að gera sannleikann.

Aðra fallega sviðsmynd finnum við þar sem faríseinn Símon

vildi vita hvort Jesú væri spámaður…

Hann býður honum til hádegisverðar, og þar kemur líka Magdalena

Sem krýpur við fætur Jesú, kyssir þá, þurrkar með hári sínu og stríkur.

Þá segir Símon í takt við almannaróm: Nei, hann er ekki spámaður,

þeir umgangast ekki vændiskonur,

Ef hann skynjar ekki að hún er vændiskona, þá er hann ekki spámaður.

Jesú heyrir þatta og segir við Símon:

Fyrirgefðu, ég hef þegið heimboð þitt, þú hefur ekki þvegið fætur mína,

ekki smurt hár mitt. Það gerði þessi kona…

Svo snéri hann sér að Magdalenu og sagði:

Syndir þína eru fyrirgefnar, því þú hefur elskað mikið.

Þannig framkvæmum við sannleikann.

Gerum okkur grein fyrir því að af eingyðistrúarbrögðunum

er kristindómurinnu þau einu sem gera ástina að meginmáli,

ekki gyðingdómurnn og ekki islam.

Þegar Jesús reiðist, þá reiðist hann einnig gagnvart prestunum í hofinu.

Hann bálreiðist í hofinu, og veltir um söluborðum þeirra :

„þið hafið gert hofið að markaðstorgi, vei sé yður!“

Þessu „vei-i“ er eigöngu beint gegn fulltrúum kirkjunnar.

Þetta merkir að Jesús setur ekki á stofn trúarbrögð.

Jesú sýnir tiltekna trú.

Trú á hann sjálfan, á orð hans, ekki á tiltekin trúarbrögð.

Í kristindómnum hafa skilaboð Jesú verið boðuð

án hins minnsta skilnings

og þetta er ein ástæða þess

að ég lagði á mig þann lestur á orðum Jesú

sem ekki hafa verið skilin,

vegna þess að kristindómurinn er orðinn að trúarbrögðum,

trúarbrögðum sem ganga gegn trúfestunni (fede).

Í hvaða skilningi?

Lítum nú til Kristindómsins,

þeirra trúarbragða sem við þekkjum best:

Með Konstantín keisara urðu þau trúarbrögð rómverska heimsveldisins.

Með Karlamagnúsi urðu þau trúarbrögð Hins heilaga rómverska keisaradæmis.

Með landafundum í vestri urðu þau skelfileg,

eins og við getum lesið úr dagbókum Kristófers Kólumbusar,

þar sem milljónir frumbyggja voru drepnar

í skiptum fyrir meðtöku skírnar.

Allt í nafni trúarbragðanna.

En einnig í nafni Vatíkansins, en í Öðru Vatíkanþinginu,

sem flestir hafa túlkkað sem frelsun trúarbragðanna,

tóku trúarbrögðin trúleysið (laicismo) í sátt.

Hvað felst þá í trúarbrögðunum?

Það er ekki trúin (fede),

það er helgivæðing (sacralizzazione) menningarinnar.

Einnig Íslam er helgivæðing íslamskrar menningar.

Einnig trúarbrögð gyðinga eru helgivæðing gyðingdómsins.

Þetta er ekki trú (fede).

Trú er hins vegar trúin á orð Jesú,

í það minnsta eins og hann sýnir þau í verki.

Um leið og trúin verður að trúarbrögðum

gufar grunnur hugmyndarinnar upp

í formi stofnunarinnar og í formi aðildarinnar,

í formi staðarins þar sem þú sækir öryggi,

því allir hugsa þar eins.

Þannig var hugsað þegar Páll bar lof á Aþenubúa og sagði:

Ég sé að auk fórnarstallanna sem þið hafið reist guðum ykkar

hafið þið einnig reist fórnarstall hins óþekkta Guðs.

En strax á eftir sagði Páll einnig:

hinn óþekkti Guð er Guð kristindómsins,

Og þar með varð hann alkunna.

En um leið og þú auglýsir Guð

umbreytir þú honum í túarbragðaforyngja,

hinstu tilvísun trúarbragðanna.

Þar með glatast hann.

Það var Meister Eckhart sem sagði:

„Guð, frelsaðu mig frá Guði, Því við misbjóðum þér með nafni þínu!“

Þetta segir okkur að við þurfum að skilja muninn á trú og trúarbrögðum.

Í kjölfarið sagði Páll að hinir kristnu myndu endurvakna til nýs lífs,

því Jesú hafði sigrað dauðann.

Þá varð Grikkjunum starsýnt á þennan postula:

Í 14. Kafla Postulasögunnar segir:

Sumir hlógu, en aðrir sögðu honum:

Þú verður að endursegja okkur þessa sögu seinna.

Þessi viðbrögð segja okkur muninn á grískri hugsun og kristindómnum

umtúlkuðum sem trúarbrögð, en ekki sem trú.

Því trúin vísar til frelsunar í þessum heimi, hver veit hvenær,

en ekki í öðrum heimi.

Ljúkum þessu með einni fallegri hugsun,

sem hefur varðveist sem hið óþekkta í sögu kristindómsins:

Það var daginn sem Jesú þurfti að mæta dauða sínum…

meðal faríseanna, sem sendu varðmennina til að sækja hann,

en þeir komu tómhentir.

Þegar hofpresturinn spurði: hvar er Jesú?, svöruðu þeir:

„Aldrei hefur nokkur maður talað eins og þessi maður“.

Að svo komnu máli skulum við snúa okkur að orðum Jesú

handan trúarbragðanna sem fela í sér afneitun trúarinnar.

 

ECCO il significato delle PAROLE di GESU’ ! Umberto Galimberti

 

 

 

 

AGAMBEN UM DYR ÓUMFLÝJANLEGRAR EINSEMDAR MANNSINS

Þegar ég hafði fylgst með áhugaverðum umræðum um einsemdina í RUV í kvöld fann ég að umræðan snerti textabrot eftir ítalska heimspekinginn Giorgio Agamben sem birtist í nýasta ritgerðakveri hans, "Quando la casa brucia" (Þegar húsið brennur) frá árinu 2020, kveri sem ég eignaðist nýverið og náði ekki að lesa fyrr en í heimfluginu frá Verona, lestur sem fékk mig blessunarlega til að gleyma stað og stund á miðri loftbrúnni milli Veróna og Keflvíkur. Þetta eru textar sem tala ekki bara til okkar úr staðleysu þröskuldarins á milli þessara höfuðborga sem loftbrúin yfirstígur, heldur tala þeir til okkar frá þröskuldi tungumálsins, heimspekinnar og ljóðlistarinnar með óði þess sem upplifir hús sitt í ljósum loga svo að orðin vega salt á logandi röftunum sem hrynja yfir okkur. í ótrúlegri greiningu sinni á gömlum klausturdyrum í innsetningu arkitektsins Carlo Scarpa við inngang arkitektaskólans í Feneyjum fær hann okkur til að skynja þann óyfirstíganlega þröskuld sem vatnið hylur og skilur á milli orðanna og hlutanna, á milli höfundarins og lesandans, á milli okkar og náungans í samtíma sem í flaumi orða sinna og mynda hefur afhjúpað óhjákvæmilega einsemd mannsins andspænis þeim himni sem speglast í vatninu er hylur láréttar dyrnar að klaustrinu í fremstu arkitektamiðstöð Evrópskrar menningar. Það tók mig tíma að meðtaka orð Agambens, og ritgerðin um dyrnar og þröskuldinn kallaði á þessa tilraun mína til að skilja þau orð á íslensku. Ég lauk þessati þýðingu í dag. Textanum fylgdu engar frekari skýringar eða neðanmálsgreinar, þær eru allar minn tilbúningur fyrir íslenska lesendur.

Giorgio Agamben:

DYR OG ÞRÖSKULDUR

Að endanlega uppgötva

hvernig nautnirnar eiga sér engar dyr,

og hefðu þær slíkar stæðu þær opnar,

þannig gætum við báðar tvær verið utandyra

í jöfnu falli án unaðs í leiknum

ég með dyrnar og þú með lykilana

Patrizia Cavalli[1]

 

Við hönnun inngangsins að Arkitektaskólanum í Feneyjum (IUAV), sem Carlo Scarpa[2] var falin á sjöunda áratug síðustu aldar af háskólaráðinu, var hann beðinn um að nýta til verksins dyrabúnað úr Istría-kalksteini er hafði fundist við endurreisn Tolentina-klaustursins sem nú hýsir skólann. Scarpa ákvað að leggja dyrabúnaðinn í lárétta stöðu á jörðina og fylla hann með vatni. Þannig sjá allir sem nú eiga leið inn í þetta gamla klaustur frá torginu sem við það er kennt, – sér til nokkurrar furðu – hvernig þessum dyraumbúnaði var komið fyrir í láréttri stöðu af arkitektinum Sergio Los eftir andlát Scarpa.

Þessi lárétta framsetning dyraumbúnaðarins, sem á sér eðiliega lóðrétta stöðu,  verður vart afgreidd án frekari umhugsunar.

Dyraumgjörð Tolentina-klaustursins í Feneyjum sem  arkitektinn Carlo Scarpa lagði lárétta undir vatn við nýja innganginn í klausturbygginguna sem nú hýsir arkitektaskólann í borginni.

Hugtakið dyr (porta) á sér tvær ólíkar merkingar sem oft ruglast saman í daglegu tali. Annars vegar felur hugtakið í sér opnun, aðgang (adito), hins vegar lásbúnaðinn sem opnar þær og lokar. Í fyrra tilfellinu eru dyrnar fyrst og fremst umgangur og skil, í seinna tilfellinu er öllu heldur um að ræða strúktúr sem lokar og skilur á milli tveggja ólíkra rýma. Aðgangs-dyrnar eru tómt rými er afmarkast frá báðum hliðum af þili, af þröskuldi að neðan og þverbita að ofan. Lásdyrnar eru fyrirbæri gerð úr ólíkum efnum og yfirleitt festar við hliðarveggina með hjörum sem þær snúast á við opnun og lokun sem loka eða opna fyrir aðgengi.

Þar sem þröskulds-dyrnar eru nánast alltaf tengdar lásdyrum, þá eru fyrirbærin svo nátengd, að Simmel[3]gat skilgreint dyrnar með samanburði við brúna, einmitt út frá möguleikanum á lokuninni. „Út frá skyldleika aðskilnaðarins og samtengingarinnar birtist áherslan á hið síðarnefnda í brúnni sem yfirstígur fjarlægðina frá brúarsporðunum og gerir hana bæði sjáanlega og mælanlega, á meðan dyrnar sýna með afgerandi hætti hvernig sameining og aðskilnaður eru ekki annað en tvær ásjónur eins gjörnings… Einmitt vegna þess að þær geta líka verið opnar, þá gefur lokun þeirra sterkari tilfinnigu fyrir viðskilnaði gagnvart því sem er utan dyra en einfaldur múrveggur myndi gera“.

Í hinum klassíska heimi voru láréttar dyr þekkt fyrirbæri. Ein þeirra var samkvæmt öllum lýsingum það sem kallað var mundus, hringlaga hol sem Rómúlus lét grafa við stofnsetningu Rómaborgar og kom á sambandi á milli heims lifenda og undirheima hinna látnu. Þetta rými var opnað þrisvar á ári, á dögum sem upp frá því voru taldir „religiosi“[4].  „Það sem var falið og hulið leynd í átrúnaði Manes[5] var leitt í ljós og opinberað“ og opinber starfsemi samtímis aflögð. Fornir vitnisburðir lýsa mundus eins og gröf (ít. Fosso, gr. Bothros) eða mjög djúpu holrými (altissimus puteus) er lokað var með steinloki, kallað manalis lapis eða steinn Mana-andanna, sem lyft var af opinu á tilteknum dögum, þar sem sagt var að heimurinn væri opinn (mundus patet).

Aðrar heimildir geta þess að hugtakið mundus[6]hafi einnig verið notað um það þrönga op sem Prosperínu var rænt í gegnum niður í Hadesarheima. Hinar „svörtu dyr  Dite[7]“ voru einnig til staðar í Averno-vatni[8] en þar var sagt að Eneas hafi hafið ferð sína til undirheima. Þar var opið dag og nótt (noctesque atque dies patet atra ianua Ditis – vi, 127). Um var að ræða dyr og/eða mörk, sem sagt var að auðvelt væri að yfirstíga einu sinni (facilis descensus Averno[9]), en bakaleiðin þeim mun erfiðari og áhættusamari (sed revocare gradum… hoc opus, hoc labor est – 128).

Við höfum þannig vanist að telja þessar tvær gerðir dyra óaðskiljanlegar, en gleymum þar með að þær eru ekki bara ólíkar, heldur gegna í raun tveim gagnstæðum hlutverkum.  Aðgengisdyrnar byggja á því að yfirstíga þröskuld, í læsingardyrunum felst hins vagar möguleikinn á að loka eða opna fyrir umferð. Þannig má segja að lokudyrnar séu uppfinning til eftirlits með þröskuldsumferð í þeim tilgangi að takmarka þá skilyrðislausu umferð sem þær annars bjóða upp á. Þaðan er einnig runnin hinn endalausi skari dyravarða, allra þeirra engla eða útkastara, lyklavarða og stafrænna lykilorða, er eiga að tryggja að lokudyrnar virki með tilætluðum hætti og hleypi engum inn í leyfisleysi.

Fullkomnari og háþróaðri aðferðum hefur einnig verið beitt til að tryggja óheimilan yfirgang þröskuldsins. Ein þeirra er „la sanzione[10]“ eða bannið, sem samkvæmt Rómarréttinum beitti þann er yfirsteig bannaðan þröskuld dauðarefsingu í samræmi við frægt fordæmi  morðsins á Remusi[11] er hafði yfirstigið borgarmörkin. Eins og hugtakið „sancito“[12] gefur til kynna var borgarmúrinn þar með orðinn sanctus[13]s, eða samkvæmt orðum Ulipanusar[14]: ab iniuria hominum defensum atque munitum, varinn og forvarinn gagnvart ágengni mannanna. Þetta var í raun sú fyrirmynd og það fordæmi sem lögspekingarnir litu til, þegar þeir byrjuðu að skilgreina löggjöfina sem heilaga (sancta). Þannig varð fordæmi lögbannsins til, er skilgreindi í upphafi lögreglurvald (regime) þröskuldarins. Lögin eru þær dyr og það haft er banna eða leyfa umferð um þröskuldana er marka samskipti mannanna. Rétt eins og dæmisaga Kafka[15] segir hreint og klárt,  þá samsvara þau eigin dyrum, eru ekki annað en dyr.

Það er út frá þessum skilningi sem Scarpa rýfur hefðina ótvírætt með framsetningu sinni. Þessar liggjandi dyr eru ekki læsingardyr, og vatnið sem liggur yfir þeim felur í sér að þær geta aldrei verið lokaðar. (Reyndar eru dyr Scarpa ímynd Feneyja, og þannig eins konar ákall (invocazione), dyr Feneyja, en borgin hefur ekki þörf fyrir neinar dyr: til þess að komast inn í borgina þarf að yfirstíga einn þröskuld, sem er vatn Feneyjalónsins, rétt eins og við þurfum að dýfa fætinum í vatn til að komast í dyr Scarpa). En þetta eru engar dyr þröskuldanna, þar sem lárétt staða þeirra virðist koma í veg fyrir slíkt. Við sjáum vissa hliðstæðu í innsetningu Scarpa í Altabellis-höllinni í Palermo, þar sem hann hafði staðsett gotneskt op með tröppum upp á miðjum vegg, þar sem engin umferð var möguleg. Ef dyrnar teljast ekki vera staður, heldur aðgengi á milli tveggja staða, þá virðast þær hér verða sjálfar að stað – kannski hinn fullkomni staður, en notagildi hans er hins vegar ekki enn ljóst. Hvað sem öðru líður, þá afmarkar þessi lárétta dyraumgjörð hér svæði, sem hægt væri að ganga á, staðnæmast við og hugleiða, janvel dvelja við, – en hvorki er hægt að loka þeim né einfaldlega ganga í gegnum þær.   Aðgengið (l‘adito) er orðið að ambito: leiðarsmuga frá einum stað til annars, tjáð með forskeytinu ambi[16] – sem liggur í hring um tiltekið svæði og fylgir inntaki þess með þolinmæði.

Kjörstað lásdyranna má finna í ævintýrunum. Allir þekkja söguna af hinni ungu brúði Bláskeggs (Barbablu) þar sem hann hafði á brúðkaupsnóttinni veitt brúði sinni heimild til að opna allar vistarverur hallarinnar nema eina, einmitt þar sem hún stakk lyklinum í skráargatið til þess að uppgötva það sem hún hafði hvorki vilja né leyfi til að sjá, það er að segja lík sex fyrri eiginkvenna brúðgumans. Til er trúarlegt afbrigði þessarar sögu, Dóttir Guðsmóðurinnar, þar sem sú sem fremur brotið og opnar forboðna herbergið er dóttir trésmiðsins sem Guðsmóðirin hafði tekið með sér í Paradís. Í stað herbergjanna 12 sem henni hafði verið heimilað að opna í Paradís þráaðist hún til að opna þrettándu vistarveruna, þar sem hún blindaðist af að horfast í augu við heilaga þrenningu. Hvort sem leyndarklefinn hefur að geyma dásemdina (ljóma heilagrar þrenningar) eða hryllinginn (lík eiginkvennanna), þá var í báðum tilfellum um það að ræða sem ekki mátti sjá eða vita um. Lásdyrnar eru þannig einkenni yfirgangsins og sektarinnar, og rétt eins og Páll sagði um boðorðin í Torah, þá eru dyrnar til þess að syndirnar dafni[17].

„Í þjóðháttafræðunum eru þær kallaðar „Rites de passage“ hátíðar- og sorgarathafnirnar er tengjast dauðanum, fæðingunni, fullorðinsfermingunni o.s.frv. Í samtímanum hafa þessi tímamót sífellt verið að missa mikilvægi sitt og viðhöfn. Við erum orðin mun fátækari af reynslu tímamótanna“  Ekki virðist þörf á athugasemdum við þessa samfélagsgreiningu Walters Benjamins. En setningin sem kemur í kjölfarið skiptir ekki minna máli: „gera verður skýran greinarmun á þröskuldinum (die Schwelle“) og landamærunum (Grenze). Þröskuldurinn er tiltekið svæði, í orðinu schwellen (að vaxa, þenjast út) felast stigbreytingar, umbreytingar, sjávarföll (Wandel, Űbergang, Fluten), merkingar sem orðsifjafræðin ætti ekki að láta framhjá sér fara“. Staðareðli þröskuldarins (Zone, sem felur í sér umtalsverða rýmisvídd, sambærilega við rjóður) er hér undirstrikað með skyldleika við sögnina schwellen, sem orðsifjameistararnir hafna, þröskuldurinn verður rými þar sem eiga sér stað umbreytingar, umskipti og jafnvel breytingar frá flóði til fjöru. Í öllu falli rými á borð við „svæðið“ (zona) sem Scarpa skapaði, svæði sem hefur til að bera eiginleika sem veita því sérstöðu, en er ekki bara markalínu sem þarf að yfirstíga.

Sú tilgáta að nútíminn hafi glatað reynslunni af þröskuldinum kallar í raun á frekari greiningu. Vissir helgisiðir tímamótanna, sem afmörkuðu þætti í æviskeiði einstaklinga og samfélagshópa í hefðbundnum samfélögum, glata æ meir mikilvægi sínu. Þetta felur hins vegar ekki í sér að þröskuldarnir hafi verið afskrifaðir. Öllu heldur mætti segja að með fjarveru hátíðahaldanna sem gerðu þröskuldana sýnilega hafi þeir útþynnst fram úr hófi. Þannig hefur það gerst með unglingsárin sem í iðnaðarsamfélaginu hafa framlengst út í hið óendanlega, allt þar til þau fylla endanlega allt æviskeiðið.

Þar fyrir utan höfum við svið þar sem reynsla þröskuldsins hefur ekki bara varðveist sem minning, heldur þvert á móti vakið sérstaka athygli. Hér erum við að tala um svið listanna. Frá tilteknum tímamótum er falla saman við tíma framúrstefnuhópanna við upphaf 20. aldar, virðist sem listamennirnir beini orku sinni ekki lengur að framleiðslu listaverka, heldur að þeirri þversagnarkenndu tilraun sem felst í staðfestingu þess þröskuldar, þar sem hin listræna sköpun fær þrifist sem slík, óháð verkum sínum. Þetta á jafnt við um dadaistana og súrrealistana, þar sem jafnframt var um það að ræða að staðsetja listamanninn á því efnislausa bili sem í senn sameinar og aðskilur líf og list, listmuninn og iðnvarninginn, vitundina og meðvitundarleysið. Engu að síður hafa listamennirnir viljað staðsetja sig á þessum ótrygga þröskuldi sem þeir varðliðar er standa umfram allt vörð um þá sjálfsmynd listamannsins sem ekki hefði lengur neina merkingu. Þannig hafa aðgangsdyrnar á nýjan leik breyst í lásdyrnar, dyr listasafnsins sem þeir töldu sig hafa sagt skilið við, og þær dyr hafa nú lokast á nýjan leik að baki þeirra.

Í latneskri tungu er að finna í það minnsta fjögur hugtök um dyr: foris (eða fores) sem hefur glatast í latnseskum tungumálum og einungis lifað af í mynd atviksorðsins sem foris, foras eða „fuori“ (á ítölsku sem „úti“ eða „fyrir utan“, „utangátta“). Þetta orð merkti ekki fyrst og fremst dyrnar sem efnislegt fyrirbæri, heldur innganginn í domus, sem ekki er skilið sem bygging, heldur sem heimili fjölskyldunnar. Atviksorðið foris var þannig andstæða orðsind domi, og merkir þannig það sem á sér stað fyrir utan svið og rými fjölskyldunnar. Latneska orðið porta (sbr. grísku peiro,= þversum) vísar hins vagar frekar til hugmyndarinnar um inngöngu, á meðan ostium, sem ítalska orðið „uscio“ er dregið af, vísar einfaldlega til ops eða útgangs (sbr. ísl.: ós, á ítölsku: munnur eða op). Að lokum er orðið ianua (sem tengist fyrst og fremst guðanafninu Janus með andlitin tvö er snúa fram og aftur. Orðið vísar þannig til dyra sem opnast í báðar áttir, og var notað um yfirbyggða hliðið í Róm, þar sem þeir er stóðu í peningaviðskiptum áttu gjarnan leið um. Enn og aftur snýst hugmyndin um umgang, um aðgengi sem einungis virðist með orðinu foris öðlast merkingu aðskilnaðar þess sem er innan (incluso) og þess sem er utan (escluso). Aðalatriðið er þó að hugmyndin um „fuori“ sé tjáð með orði er merki bókstaflega „utandyra“ (alla porta, foris, foras). Þetta „fuori“ (úti) er ekki annað rými sem skilmerkin greina skilmerkilega frá innrýminu: útlendingurinn (il forestiero) og „il forastico“ eru upprunalega staðsettir á þröskuldinum og upplifa reynsluna af útiveru dyranna.

Þannig opnast möguleiki á að hugsa dyrnar hvorki sem aðgengi er leiði til annars staðar, né heldur sem svið er hægt sé að umgangast (percorrere il contorno). Þær eru öllu heldur atburður tiltekinnar útivistar sem felur ekki í sér annan stað, heldur rými sem, samkvæmt skilgreiningu Kants á hlutnum í sjálfum sér, felur í sér svið er verði að vera fullkomlega tómt, hreinræktuð útivist sem öðlast sína fullkomnu skilgreiningu í hinum láréttu dyrum Arkitektaskólans í Feneyjum (IUAV): Það svið sem augun skynja fullkomlega sem yfirstíganlega markalínu, en einnig aðgengi er ekki leiðir til neins tiltekins staðar, heldur vísi til himins, íverustaður hinnar hreinu íveru, staður sem sýnir hinn nákomnu útvísun (foraneità) allra dyra.

Þegar Alexander frá Afrodisíu tjáir sig um þann aðskilda skilning sem Aristóteles fjallar um í De Anima (Um sálina, HÍB, 1993 í þýðingu Sigurjóns Björnssonar), þá skilgreinir hann skilningsgáfuna með staðaratviksorðinu thyraten, utandyra (úr grísku, thyra = dyr). Þetta felur í sér að einnig hugsunin tilheyri eins konar dyrum er sá sem hugsar upplifi fyrst og fremst sem tiltekna utanveru eða útivist. Þessi þröskuldur verður fyrir Alexander svæðið þar sem einstaklingurinn sameinast hinni virku skilningsgáfu sem yfirstígur hann og leiðir til handanveru. En eins og Hannah Arendt bendir á í bók sinni um Eichmann, þá verður þetta fyrir okkur eins og tímabundin aflýsing (sospenzione) þar sem linnulaus framvinda viðtekinna mynda og viðtekinna orða verður skyndilega rofin. Það er eins og svið frelsis verði mögulegt við stöðvun hugsunarinnar í þessu framandlega tómarými útiverunnar.

Samkvæmt hebreskri hefð þá er orðið Maqom (= staður) jafnframt eitt af nöfnum Guðs. Í trúarlegri villukenningu frá miðöldum segir að Guð sé ekki annað en tilvist allra hluta, að hann sé jafnt í steininum sem orminum, englinum sem manninum. Þessa trúvillu þekkjum við einungis í gegnum vitnisburð guðfræðinganna sem dæmdu á bálköstinn þá fylgjendur hennar sem tóku bókstaflega þá fullyrðingu Páls postula[17] sem segir að við lifum og hrærumst í Guði og hann sé í raun ekki annað en tilvist hlutanna. Hið guðdómlega er orms-tilvist ormsins, steinstilvist steinsins, og það er rétt og gott að heimurinn sé þannig , að eitthvað geti birst og átt sér ásýnd í endanleika sínum og sínum guðdómlega stað.

Við erum ekki að snúa út úr orðum Amalríks[18] þegar við segjum að á þeim punkti sem við skynjum veruna í Guði í þessum ormi eða þessum steini, þá birtast okkur þessi fyrirbæri  eins og dyr er leiða okkur ekki á tiltekinn stað eða til einhvers, heldur opni þau fyrir okkur þann stað allra staða sem er Guð. Rétt eins og við megnum hvorki að opna þær né loka þeim, þá getum við heldur ekki gengið í gegnum þessar dyr. Rétt eins og himininn speglast í kaffærðum dyrum Scarpa sem verða himneskar, þannig verður dyraveran einungis utan sjáfrar sín í hinu opna, farsællega undanskilin lögum lyklanna jafnt og lögum þröskuldanna.

 

[1] Patrizia Cavalli (1947  2022) var merk skáldkona er hafði áhrif á ítalska ljóðagerð á 20. öld.

[2] Carlo Scarpa (1906 – 1978) var einn af fremstu atkitektum evrópsks módernisma um miðbik 20. aldar.

[3] Georg Simmel (1858-1918) var þýskur félagsfræðingur og heimspekingur sem lagði áherslu á form mannlegra samskipta í ritum sínum sem höfðu áhrif á mótun félagsfræðinnar.

[4] Latneska hugtakið religio er talið koma af sögninni ligare, sem merkir að tengja saman og „religione“ á ítölsku merkir þá upprunalega „það sem tengir saman“

[5] Mani (Manes á latínu) voru andar hinna framliðnu samkvæmt fornum rómverskum átrúnaði.

[6] Mundus er latneska og merkir „heimur“, af því er dregið ítalska orðið „mondo“.

[7] Dite (á latínu „Disitis“ eða „Dispater“ stendur fyrir „föður fjársjóðsins“ og er annað nafn undirheimaguðsins Plútons sem var staðgengill Hadesar, guðs undirheimanna í rómverskum átrúnaði.

[8] Stöðuvatn í eldgýg í Campi flegrei eldstöðvunum í nágrenni Napoli.

[9] „Auðveld er niðurleiðin í Averno“

[10] sanzione getur bæði þýtt bann og blessun eða leyfisveiting á ítölsku

[11] Remus var bróðir Rómulusar, stofnanda Rómaborgar, drepinn af bróður sínum vegna vanhelgunar á landamærunum sem bræðurnir mörkuðu sér við stofnun borgarinnar.

[12] Sagnorðið „sancire“ merkir að undirrita, staðfesta eða votta og er samstofna orðunum „sacer“ og „sacro“ sem vísa til hins heilaga.

[13] Sanctus á latínu merkir heilagur.

[14] Ulipanus var rómverskur lögspekingur (170 e.Kr – 228 e.Kr) kunnur af framlagi sínu við ritun Rómarréttarins sem markaði lög Rómverska heimsveldisins.

[15] Franz Kafka: Vor demGesetz, dæmisaga

[16] „ambito“ merkir afmarkað rými, dregið af latnesku sögninni „ambire“ sem merkir að ganga í kringum. Agamben vísar hér jafnframt til forskeytisins ambi-, sem vísar á „báða bóga“ sbr grísku: amphi-, t.d. í ambiguo sem merkir tvíræður og anffora = vasi með tveim höldum.

[17] Sbr. Bréf Páls postula til Rómverja, 7-12: …en satt er það, ég þekkti ekki syndina nema fyrir lögmálið.Því að eg hefði ekki vitað um girndina hefði ekki lögmálið sagt: Þú skalt ekki girnast. En er syndin hafði tekið tilefni af boðorðinu kom hún til leiðar í mér alls konar girnd, því að án lögmáls er syndin dauð…“

[18] Ekki er minnst frekar á orð Amalríks í þessum texta Agambens nema hér, og því ekki ljóst hvaða orð er átt við, en Amalrík frá Bena var franskur guðfræðingur og heimspekingur (dáinn í París 1204-07) sem talinn var haldinn trúvillu sambærilega við þá sem kemur fram í ljóði Megasar: „En Guð býr í garðslöngunni, amma…“ Hann myndaði söfnuð Amalrikana sem Marteinn Lúther taldi forvera mótmælenda gagnvart kirkjuvaldinu í Róm..

FRÉTTAPISTILL FRÁ ÍTALÍU UM INNFLYTJENDAORLOF Í ALBANÍU

 

Snilldarlausn Giorgiu Meloni á „innflytjendavandanum“ í uppnámi

Merkileg deila hefur komið upp á Ítalíu vegna neyðarflutnings á svokölluðum „ólöglegum innflytjendum“ í nýstofnaðar einagrunarbúðir reknar af ítölskum stjórnvöldum í Albaníu, ríki sem ekki á aðild að Schengen og ESB, og veitir þannig ESB-ríkjum falska vernd gegn „útlendingahættunni“ . Búðirnar voru reistar í Albaníu í kjölfar milliríkjasamnings á milli landanna á þessu ári, og fyrstu 12 „gestirnir“ fluttir þangað í boði ítalskra stjórnvalda í síðustu viku. Dvölin varð hins vegar skömm, því 2 dögum seinna voru þessir innflytjendur (frá Bangladesh og Egyptalandi) fluttir til baka, í kjölfar dómsúrskurðar um að flutningarnir væru ólöglegir. Um er að ræða ítalskan dómsúrskurð sem byggir á tilskipun frá Evrópusambandinu um að ekki megi senda innflytjendur til baka til heimalanda er ekki teljist vera „örugg“ samkvæmt Mannréttindadómstól ESB. Bamgladesh og Egyptaland voru tekin af lista óöruggra ríkja samkvæmt ákvörðun ítalskra stjórnvalda 7. maí s.l., en bæði ríkin lúta herstjórn  yfirvalda án lýðræðislegra kosninga. Mannréttindadómstóll Evrópu kvað hins vegar upp úrskurð um að þessi ríki teldust ekki „örugg“, og ítalskur dómstóll kvað upp sama úrskurð sem ógilti framkvæmd hægri-stjórnar Giorgiu Meloni, sem hefur svarað fyrir sig með þeim rökum að það sé ekki í hlutverki dómstóla að kveða upp matsúrskurði um öryggi ríkja. Málið tilheyri fullveldisrétti Ítalíu.

Flóttamenn frá Egyptalandi og Bangladeswh boðnir velkomnir í orlofsvist í einangrunarbúðum ítalskra stjórnvalda í Albaníu

Málið er auðmýking fyrir ítölsku ríkisstjórnina sem hefur stært sig af þessari snilldarlausn á „innflytjendavandanum“, lausn sem bæði Frakkar og Bretar hafa þegar tekið undir með hugmyndum um að setja upp sambærilegar einangrunarbúðir í Rúanda og fleiri Afríkuríkjum.

Deilumálið snertir þó dýpri vandamál er varða stjórnvaldsrétt ESB meðal aðildarríkja bandalagsins annars vegar, og fullveldi aðildarríkjanna hins vegar. Þannig er komin upp deila um fullveldisrétt Ítalíu í þessu máli, en sá réttur er staðfestur  í 1. grein ítölsku stjórnarskrárinnar. Sem kunnugt er þá hefur ESB enga stjórnarskrá, og þar af leiðandi ekkert stjórnarskrárbundið löggjafarþing. Evrópuþíngið hefur eingöngu vald til að samþykkja tilskipanir framkvæmdarstjórnarinnar, en meðlimir hennar eru skipaðir en ekki kosnir lýðræðislegri kosningu, og bera því ekki ábyrgð gagnvart evrópskum þegnum í kosningum. Í þessu felst grundvallarbresturinn í þeim stjórnlagagrunni sem Evrópusambandið byggir á með Maasrichtsamkomulaginu. Vald bandalagsins á sér engan stjórnarskrárbundinn rétt.

Undantekning á óskertu fullveldi Ítalíu er að finna í 11. grein stjórnarskrárinnar, sem sett var í stjórnarskrána með inngöngu Ítalíu í Sameinuðu þjóðirnar eftir stríð. Þar er ákvæði um heimild til takmarkana á grundvelli jafnræðisreglu og alþjóðaréttar SÞ. Annað ákvæði stjórnarskrárinna um hugsanlega takmörkun fullveldis er í 117. grein stjórnarskrárinnar sem sett var inn vegnar hugsanlegs ágreinings á milli ríkisins og héraða sem njóta tilskilinnar sjálfsstjórnar. Að öðru leyti er fullveldisrétturinn staðfestur í 1. grein stjórnarskrárinnar sem ófrávíkjanlegur. Um það er nú m. a. deilt hvort undartekningarheimildin sem tók mið af Sameinuðpu þjóðunum gildi einnig um ESB.

Útlagarnir fra Egyptalandi og Bangladesh sem nutu gestrisni ítalskra stjórnvalda í einangrunarbúðunum í Albaníu í 2 nætur eru dropi í haf „útlendingavandans“, því fjöldi þeirra á Ítalíu er nú talinn vera 600-700 þúsund og hefur fjölgað um helming frá 2013. Af 11.500 sem eru taldir hafa komið „ólöglega“ yfir Miðjarðarhafið til Ítalíu árið 2019 samkvæmt óábyrgum heimildum, fengu um 300 innflytjendaleyfi í öðrum ESB-ríkjum. Þessar tölur gefa hugmynd um stærð vandans, en eru ekki lögformlega staðfestar.

Ríkisstjórn Giorgiu Meloni er samsteypustjórn þriggja flokka, þar sem flokkur hennar (Fratelli d‘Italia) og flokkur Matteo Slvini (Lega Salvini) teljast til svokallaðra popúlistaflokka á hægri væng evrópskra stjórnmála, og Forza Italia flokkurinn tilheyrir arfleifð Silvio Berlusconi og kaþólska flokksins sem „hófsamur miðjuflokkur“. Þessar klisjur segja þó lítið, því stóru orðin úr röðum „popúlistanna“ um stolt ítalsks þjóðernis og fullveldis rann strax út í sandinn með stjórnarmynduninni, þar sem efnahagsstefnan er nú samin óbreytt af ESB eins og kemur fram í nýframkomnum fjárlögum og utanríkisstefnan er mótuð af NATO og stjórnvöldum í Washington, eins og fram hefur komið í afstöðu stjórnarinnar til stríðsátaka í Ukraínu og Mið-Austurlöndum. Orðræðan í daglegum stjórnmálaumræðum meginfjölmiðla svífur yfir raunveruleikanum sem lýtur að því er virðist óbreytanlegum utanaðkomandi lögmálum. Segja má að tveggja daga orlof 12 löglausra flóttamanna til Albaníu hafi valdið einhverjum „popúlistaflokkum“ rúmraski, en þeir munu fljótlega geta breitt nátthúfuna fyrir augu sín ef marka má það sem á undan er gengið. Það kemur kannski smá vindur í orðaflauminn, en hann mun ekki snerta hráan veruleikann.

SÁLUMESSA FYRIR VESTURLÖND

Giorgio Agamben:

Sálumessa fyrir Vesturlönd

(Þessi texti er hér endursagður af blog-síðu Agambens á heimasíðu Quodlibet-útgáfunnar: Una voce di giorgio agamben - Quodlibet frá 11. júlí 2024.)

Undir lok nítjándu aldar olli einn af stofnendum fræðaskóla gyðingdómsins hneyksli meðal margra rétthugsandi manna, þegar hann lýsti því yfir að það eina sem hægt væri að gera fyrir gyðingdóminn væri að tryggja almennilega jarðarför hans. Maðurinn hét Moritz Steinschneider. Hugsanlegt er að síðan þá hafi dómur hans einnig átt við um kirkjuna og vestræna menningu í heild sinni.

Það sem hefur hins vegar gerst í raun og veru er að virðuleg jarðarfararathöfn, sem Steinschneider lýsti eftir, hefur ekki enn verið haldin, hvorki þá fyrir gyðingdóm, né nú fyrir Vesturlönd.

Ómissandi hluti útfarar samkvæmt hefð kaþólsku kirkjunnar er svokölluð Requiem-messa, Sálumessa sem í innganginum (Introit) hefst á orðunum:

Requiem aeternam dona eis, Domine, et lux perpetua luceat eis.

(Gef þeim eilífa hvíld, Drottinn, og lát eilíft ljós lýsa þeim.)

Fram til ársins 1970 mælti rómverska messugjörðin einnig fyrir um upplestur á messutextanum „dies irae“ eða „dagur reiðinnar“ fyrir sálumessuna. Þetta val var í fullkomnu samræmi við þá staðreynd, að hugtakið sem skilgreindi messu fyrir hina dánu var komið úr heimsendatexta, Apocalypse of Ezra, sem kallaði fram bæði frið og endalok heimsins:

requiem aeternitatis dabit vobis,

quoniam in proximo est ille,

qui in finem saeculi adveniet,

„hann mun gefa yður eilífan frið,

Því að sá sem kemur

við endalok tímans er í nánd.“

Afnám dies irae úr sálumessunni árið 1970 helst í hendur við brotthvarf allra eskatólógískra vísana af hálfu kirkjunnar, sem hefur þannig sammælst í einu og öllu hugmyndinni um óendanlegar framfarir, hugmynd sem bæði einkennir og skilgreinir nútímann. Það sem hér hefur verið af heigulskap fellt er úr helgisiðnum án útskýringar – dagur reiðinnar, hinn hinsti dagur – er nú hægt að taka upp sem vopn til að nota gegn hugleysi og mótsögnum valdsins á endaspretti þess.

Þetta er það sem við ætlum að gera hér, í því skyni að freista þess án allrar skopstælingar, að halda upp á eins konar styttri útfararathöfn, útfararathöfn utan kirkjunnar, því einnig hún fyllir flokk hinna látnu, eins konar styttri útfararathöfn fyrir Vesturlönd.

Dies irae, dies illasolvet saeclum in favilla,teste David cum Sybilla.

Dagur reiði, sá dagur mun eyða heiminum í ösku, eins og Davíð og Síbyllan vitna um.

Hvaða dagur er það? Vissulega í nútíðinni, á þessum tíma sem við lifum nú. Sérhver dagur er dagur reiðinnar, hinn hinsti dagur. Í dag brennur heimurinn og þar með heimili okkar. Við verðum að vera vitni að þessu, eins og Davíð og eins og Síbyllan. Þeir sem þegja og bera ekki vitni munu ekki hafa neinn frið nú eða á morgun, því það er einmitt friðurinn sem Vesturlönd geta ekki og vilja ekki sjá eða hugsa.

Quantus tremor est futurus

quando iudex est venturus

cuncta stricte discussurus.

Hversu mikil skelfing verður,

þegar dómarinn kemur,

að dæma allt stranglega.

Hryðjuverk eru ekki framtíðin, þau eru hér og nú. Og þessi dómari erum við, kölluð til að kveða upp dóminn, krisis, á okkar tíma. Með orðinu „kreppa“ (krisis), sem aðeins er notað til að réttlæta undantekningarástandið, endurheimtum við upprunalega merkingu þess sem dómsúrskurður. Í orðaforða læknisfræði Hippokratesar skilgreindi „krisis“ augnablikið þar sem lækninum ber að skera úr um hvort sjúklingurinn muni deyja eða lifa af. Á sama hátt greinum við hvað er að deyja af Vesturlöndum, og hvað er enn á lífi. Og dómurinn verður harður, hann lætur ekkert ganga sér úr greipum.

Tuba mirum spargens sonum

per sepulchra regionum,

coget omnes ante thronum.

Mors stupebit et natura,

cum resurget creatura,

iudicanti responsura.

Lúður sem blæs undurfögrum hljómi

niður í allar heimsins grafir,

mun kalla alla fyrir hásætið.

Dauðinn og náttúran munu undrast,

þegar öll skepnan rís upp aftur,

til að svara dómaranum.

Það er ekki á okkar valdi að vekja upp hina dánu, en við getum að minnsta kosti undirbúið af kostgæfni hið undursamlega verkfæri hugsunar okkar og dómgreindar, og með því að láta það óma óttalaust, frelsað náttúruna og dauðann úr höndum þess valds sem stjórnar okkur með krumlum sínum. Að finna náttúruna og dauðann undrandi í okkur, að sjá hér og nú fyrir annað mögulegt líf og annan dauða, er eina upprisan sem vekur áhuga okkar.

Liber scriptus proferetur,

in quo totum continetur,

unde mundus iudicetur.

Iudex ergo cum sedebit,

quidquid latet apparebit,

nil inultum remanebit.

Bókin mun opnast,

þar sem allt er skuldfært,

og af henni verður heimurinn dæmdur.

Um leið og dómarinn hefur tekið sér sæti

mun það sem er falið birtast,

ekkert undanskilið hefndinni.

Hin ritaða bók er sagan, sem er alltaf saga lyganna og óréttlætisins. Það er engin saga sannleika og réttlætis til, heldur tafarlaus birting í afgerandi kreppu sérhverrar lygi og sérhvers óréttlætis. Á þeim tímapunkti mun lygin ekki lengur geta breitt yfir raunveruleikann. Réttlæti og sannleikur birtast í raun og veru og afhjúpa ósannindi og óréttlæti. Hefnd þeirra mun engum hlífa, að því tilskyldu að þetta rómverska orð vendetta (hefnd) nái að endurheimta þá orðsifjafræðilegu merkingu sem það hefur í Rómarréttinum, þar sem vindex er sá sem vim dicit, sá sem segir til sakar, sá sem sýnir dómaranum ofbeldið gagnvart þeim sem einungis segir til sakar (vindica) í þessum skilningi.

Quid sum miser tunc dicturus,

quem patronum rogaturus,

cum vix iustus sit securus.

Og ég, sem er hinn aumi,

hvern á ég að kalla mér til varnar

ef hinn réttláti er ekki óhultur?

Hinn réttláti, sem ljáir dómnum rödd sína, er á einhvern hátt þátttakandi í dómnum og getur ekki kallað aðra sér til varnar. Enginn getur borið vitni fyrir vitnið, hann er einn með vitnisburð sinn – í þessum skilningi er hann ekki viss, hann dvelurr í miðri kreppu síns tíma – og engu að síður leggur hann fram vitnisburð sinn.

Confutatis maledictis,

flammis acribus addictis,

voca me cum benedictis…

Lacrimosa dies illa,

qua resurget ex favilla

iudicandus homo reus

Þið fordæmdu og bölvuðu,

Sem hafnið í lifandi loga,

kallið mig meðal hinna blessuðu…

Sá dagur verður dagur táranna,

þegar hinn seki rís úr öskunni

til að mæta dómara sínum.

Þrátt fyrir að sálmur á degi reiðinnar sé hluti af messu sem biður um frið og miskunn fyrir hina látnu, er aðgreiningunni viðhaldið á milli hinna bölvuðu og blessuðu, milli böðla og fórnarlamba. Á hinsta degi andmæla böðlarnir sjálfum sér, eins og þeir gera nú þegar, kannski ómeðvitað, sleppa grímunum sem földu óréttlæti þeirra og lygar, og kasta sér í eldinn sem þeir hafa sjálfir kveikt. Hinn hinsti dagur, dagur reiðinnar, sérhver dagur er fyrir þeim dagur táranna, og það er kannski einmitt vegna þess að þeir eru sér meðvitaðir um þetta, sem þeir sýna stöðugt þetta þykjustubros. Aðeins samstaða og ótti fjöldans heldur þessum degi í óvissu. Jafnvel þótt við vitum að við erum vanmáttug andspænis valdinu, þá er það einmitt af af þessum sökum sem dómur okkar verður vægðarlausari, dómurinn sem við getum ekki greint frá þessari sálumessu sem við erum að syngja. Drottinn, gef þeim ekki frið, því þeir vita ekki hvað hann er.

Júlí 11, 2024

Texti Agambens á frummálinu:

Requiem per l’Occidente

Verso la fine del XIX secolo, Moritz Steinschneider, uno dei fondatori della scienza del giudaismo, dichiarò, non senza scandalo di molti benpensanti, che la sola cosa che si poteva fare per il giudaismo era assicurargli un degno funerale. È possibile che da allora il suo giudizio si applichi anche alla Chiesa e alla cultura occidentale nel suo complesso. Quel che di fatto è, tuttavia, avvenuto è che il degno funerale di cui parlava Steinschneider non è stato celebrato, né allora per il giudaismo né ora per l’Occidente.
Parte essenziale del funerale nella tradizione della chiesa cattolica è la messa detta di Requiem, che nell’Introito si apre appunto con le parole: Requiem aeternam dona eis, Domine, et lux perpetua luceat eis. Fino al 1970, il missale romano prescriveva inoltre per la messa di requiem la recitazione nella sequenza del dies irae. Questa scelta era perfettamente conseguente col fatto che il termine stesso che definiva la messa per i defunti proveniva da un testo apocalittico, l’Apocalisse di Esdra, che evocava insieme la pace e la fine del mondo: requiem aeternitatis dabit vobis, quoniam in proximo est ille, qui in finem saeculi adveniet, «vi darà la pace eterna, perché è vicino colui che viene alla fine del tempo».

L’abolizione del dies irae nel 1970 va insieme all’abbandono di ogni istanza escatologica da parte della Chiesa, che si è in questo modo del tutto conformata all’idea di un progresso infinito che definisce la modernità. Ciò che viene lasciato cadere senza il coraggio di esplicitarne le ragioni – il giorno dell’ira, l’ultimo giorno – può essere raccolto come u’arma da usare contro le viltà e le contraddizioni del potere al momento della sua fine. È quanto intendiamo qui fare, provandoci a celebrare senza intenzione parodica, ma al di fuori della Chiesa, che appartiene al numero dei defunti, una sorta di funerale abbreviato per l’occidente.

Dies irae, dies illa
solvet saeclum in favilla,
teste David cum Sybilla.

Giorno d’ira, quel giorno
distruggerà il mondo nella cenere,
come testimoniano Davide e la Sibilla.

Di che giorno si tratta? Certamente del presente, del tempo che stiamo vivendo. Ogni giorno è il giorno dell’ira, l’ultimo giorno. Oggi il secolo, il mondo sta bruciando, e con esso anche la nostra casa. Di questo dobbiamo essere testimoni, come Davide e come la Sibilla. Chi tace e non testimonia, non avrà pace né ora né domani, perché è appunto la pace che l’occidente non può né vuole vedere né pensare.

Quantus tremor est futurus
quando iudex est venturus
cuncta stricte discussurus.

Quanto terrore ci sarà,
quando verrà il giudice,
per giudicare rigorosamente ogni cosa.

Il terrore non è futuro, è qui e ora. E quel giudice siamo noi, chiamati a pronunciare il giudizio, la krisis sul nostro tempo. Alla parola «crisi», di cui non si fa che parlare per giustificare lo stato d’eccezione, noi restituiamo il suo significato originale di giudizio. Nel vocabolario della medicina ippocratica, krisis designava il momento in cui il medico deve giudicare se il paziente morirà o sopravviverà. Allo stesso modo noi discerniamo ciò che dell’occidente muore e ciò che è ancora vivo. E il giudizio sarà severo, non si lascerà sfuggire nulla.

Tuba mirum spargens sonum
per sepulchra regionum,
coget omnes ante thronum.

Mors stupebit et natura,
cum resurget creatura,
iudicanti responsura.

Una tromba che diffonde un suono meraviglioso
nei sepolcri di tutto il mondo,
chiamerà tutti davanti al trono.

La morte e la natura stupiranno,
quando la creatura risorgerà,
per rispondere al giudice.

Non possiamo far risorgere i morti, ma possiamo almeno preparare con ogni cura lo strumento meraviglioso del nostro pensiero e del nostro giudizio e, facendolo poi risuonare senza timore, liberare la natura e la morte dalle mani del potere che con esse ci governa. Sentire stupire in noi la natura e la morte, presagire qui e ora un’altra vita possibile e un’altra morte, è la sola resurrezione che c’interessa.

Liber scriptus proferetur,
in quo totum continetur,
unde mundus iudicetur.

Iudex ergo cum sedebit,
quidquid latet apparebit,
nil inultum remanebit.

Verrà aperto il libro,
nel quale tutto è contenuto,
e da quello il mondo sarà giudicato.

Non appena il giudice sarà seduto,
apparirà ciò che è nascosto,
nulla resterà invendicato.

Il libro scritto è la storia, che è sempre storia della menzogna e dell’ingiustizia. Della verità e della giustizia non vi è storia, ma apparizione istantanea nella krisis decisiva di ogni menzogna e ogni ingiustizia. In quel punto la menzogna non potrà più coprire la realtà. La giustizia e la verità manifestano infatti se stesse, manifestando la falsità e l’ingiustizia. E nulla sfuggirà alla forza alla loro vendetta, a condizione di restituire al questa parola il significato etimologico che ha nel processo romano, in cui il vindex è colui che vim dicit, che mostra al giudice la violenza che è stata fatta a colui che solo in questo senso egli “vendica”.

Quid sum miser tunc dicturus,
quem patronum rogaturus,
cum vix iustus sit securus.

E io che sono misero che dirò,
chi chiamerò in mia difesa,
se a mala pena il giusto è sicuro?

Il giusto che presta la sua voce al giudizio è in qualche modo coinvolto nel giudizio e non può chiamare altri in sua difesa. Nessuno può testimoniare per il testimone, egli è solo con la sua testimonianza -in questo senso non è sicuro, è dentro la crisi del suo tempo -e nondimeno pronuncia la sua testimonianza.

Confutatis maledictis,
flammis acribus addictis,
voca me cum benedictis…

Lacrimosa dies illa,
qua resurget ex favilla
iudicandus homo reus

Condannati i maledetti,
gettati nelle vive fiamme,
chiama me tra i benedetti…

Giorno di lacrime quel giorno,
quando risorgerà dalla cenere
l’uomo reo per essere giudicato.

Benché l’inno sul giorno dell’ira faccia parte di una messa che chiede pace e pietà per i morti, il discrimine fra i maledetti e i benedetti, fra i carnefici e le vittime è mantenuto. Nell’ultimo giorno, i carnefici, come stanno ora facendo senza forse avvedersene, si confutano infatti da soli, lasciano cadere le maschere che coprivano la loro ingiustizia e la loro menzogna e si gettano nelle fiamme che hanno essi stessi acceso. L’ultimo giorno, il giorno dell’ira, ogni giorno è per essi un giorno di lacrime, ed è forse proprio perché ne sono consapevoli che si fingono così sorridenti. Solo il consenso e la paura dei molti tiene in sospeso quel giorno. Per questo, anche se ci sappiamo senza potere di fronte al potere, tanto più implacabile deve essere il nostro giudizio, che non possiamo separare dal requiem che stiamo celebrando. Signore, non dare loro la pace, perché essi non sanno che cosa essa sia.

11 luglio 2024

Forsíðumyndin er hluti dómsdagsmyndar á forhlið dómkirkjunnar í Orvieto á Ítalíu.

ER FRAMVINDA STRÍÐSINS ÓHJÁKVÆMILEG?

Nú þegar hernaðarátök breiðast út í Úkraínu, Rússlandi, Ísrael, Líbanon, Íran, Palestínu, Yemen og til fleiri landa með sívaxandi þunga og hraða birtir blaðamaðurinn Giuseppe Marsala þessa athyglisverðu grein á veftímariti sínu L‘AntiDiplomatico þar sem skýrður er efnahagslegur bakgrunnur þessarar ógnvanlegu þróunar á einföldu og vel skiljanlegu máli. Mynd af veruleika sem nú snýst fyrir augum okkar eins og hráviði í strók hvirfilvindsins. Fátt er hollara en að finna yfirlýsta sýn þegar slíkur hvirfilbylur brestur á í öngþveiti upplýsinganna. Greinin er skrifuð 12 ágúst og birt á vefsíðu Masala, „L‘Antidiplomatico“. Mér fannst ég þurfa að biðja Googles um að þýða hana á íslensku fyrir lesendur Hugruna.com. 

Titilinn er það eina sem ég hef breytt úr vélrænni þýðingu Google. Allar misfærslur eiga sér tæknilegar ástæður.
  • 12. ágúst 2024 11:00

STRÍÐIÐ OG FALLHÆTTA DOLLARANS SEM GJALDMIÐILS HEIMSVIÐSKIPTA

eftir Giuseppe Masala fyrir L’AntiDiplomatico

 

Frá upphafi stríðsins sem braust út í Úkraínu árið 2022 höfum við stutt þá kenningu að raunverulegar ástæður kreppunnar væri að finna í stöðu erlendra reikninga Bandaríkjanna og þar af leiðandi í stöðu samkeppnishæfni framleiðslukerfis þess á vettvangi heimsmarkaðarins sem fæddur er úr ösku Berlínarmúrsins.

 

Tvær stoðir dollaramiðaða kerfisins

 

Grundvallarstoðir dollaramiðlæga kerfisins sem hefur gert „heimskerfinu“ kleift að starfa frá falli Berlínarmúrsins – að mínu mati – eru í meginatriðum tvær:

 

1) Bandaríkin verða að hafa tæknilega yfirburði yfir umheiminum,

svo þau geti framleitt vörur með mikla virðisauka á sama tíma og þau láta framleiðslu á þroskuðum vörum með lágan virðisauka eftir til umheimsins og kaupa þær af þeim með litlum tilkostnaði fyrir eigin heimamarkað. Kerfi sem gerir Bandaríkjunum kleift að koma jafnvægi á þróun viðskiptajöfnuðar og viðskiptajöfnuðar að miklu leyti.

Hið síðarnefnda er einnig í tengslum við þá staðreynd að risastórir fjármálasjóðir Wall Street kaupa hlut í mikilvægustu fyrirtækjum um allan heim og tryggja bandaríska kerfinu ríkulegan arð á hverju ári sem í raun hjálpar til við að koma jafnvægi á viðskiptajöfnuðinn. Í gegnum áratugina hafa tæknilegir yfirburðir Bandaríkjanna hins vegar verið grafnir undan og síðan algjörlega rofnir. Vissulega var fyrsta rispan á stjörnum og röndum Tækniyfirráð gefin af Japan sem á níunda áratug síðustu aldar safnaði gífurlegum jákvæðum viðskiptajöfnuði við Bandaríkin, hugsaðu bara um bílageirann.

En Bandaríkjunum tókst að hrinda árásinni með því að þvinga þróuð vestræn hagkerfi – sérstaklega Japan (sem er enn hershöfðingjaríki) – til að skrifa undir svokallaða „Plaza-samninga“ sem í raun gengisfelldu dollarann með því að endurvekja bandaríska framleiðslu. Í kjölfarið endurtók vandamálið sig enn sterkar; reyndar bæði í Evrópu þar sem, þökk sé tilkomu evrunnar og viðskiptasamningum við Rússland sem hafa tryggt orku og hráefni með mjög litlum tilkostnaði, og í Kína (en einnig í Suður-Kóreu) þar sem ólgusöm efnahagsþróun, fyrst studd af fólksflutningum vestrænna fyrirtækja og fjármagns, stækkaði fljótlega til geira virðisaukandi vara; Bandaríkin þurftu því að horfast í augu við bæði harða evrópska samkeppni (sérstaklega frá norðlægum löndum, fyrst Þýskalandi) og Kína, sem bókstaflega leysti upp innlenda framleiðslukerfi Bandaríkjanna og eyðilagði þar af leiðandi utanríkisreikninga Bandaríkjanna, sem safnaði upp ójafnvægi í viðskiptum og erlendum skuldum sem nú voru ósjálfbærar. Þetta ástand hefur orðið til þess að stjórnvöld í Washington hafa gripið til ráðstafana sem hafa sögulega þýðingu; í fyrsta lagi sprakk stríðið í Úkraínu út þökk sé þjóðernis- og tungumálabrotum sem sérstaklega voru kynt undir í gegnum árin sem leiddu til þjóðernisátaka milli vestur- og austur-Úkraínumanna.

Auðvelt er að útskýra tilgang þessa stríðs með tilliti til alþjóðahagkerfis: að eyðileggja naflastrenginn sem batt Rússland og Evrópu með því að tryggja gífurlega samkeppnishæfni á heimsmörkuðum við evrópskar vörur sem nutu sérstaklega hagstæðs orkukostnaðar frá Rússlandi. Á sama hátt miðar sérstaklega árásargjarn afstaða Bandaríkjanna í Austurlöndum fjær að því að kæfa hagvöxt í Kína, jafnvel á þeim nótum sem notuð eru í Evrópu, sem veldur því að sum átök springa út (hugsaðu bara um sögulega atburði Taívan og yfirstandandi landhelgisdeilur milli Kína og Filippseyja).

2) Hin grundvallarstoðin í dollaramiðaða kerfinu er vissulega petrodollar
,
eða aSamkomulag er til milli Sádi-Arabíu og Bandaríkjanna þar sem þau fyrrnefndu skuldbinda sig til að selja olíu sína í Bandaríkjadölum en þau síðarnefndu skuldbinda sig í staðinn til að verja (bæði diplómatískt og hernaðarlega ef nauðsyn krefur) hásæti Saud fyrir utanaðkomandi árásum. Það er ljóst að þessi samningur hefur neytt öll lönd í heiminum sem þurfa á olíu Sádi-Arabíu að halda til að hafa stóran dollaraforða í seðlabanka sínum.

Eins og skilja má er þessi sögulegi samningur milli Sáda og Bandaríkjanna grundvallarþáttur í ofurvaldi dollarans, einnig vegna þess að fljótlega fylgdu öll OPEC-ríkin (nú OPEC + Rússland) ákvörðun Sádi-Arabíu um að verðleggja olíu með bandarískum gjaldmiðli, sem refsaði í raun ofurvaldi dollarans bæði sem varagjaldmiðill og sem staðlaður gjaldmiðill fyrir alþjóðaviðskipti. Jafnvel á þessari stoð birtast hins vegar fyrstu sprungurnar: mörg lönd eru nú að leita að tvíhliða samningum til að hvetja til viðskipta milli landa með innlenda gjaldmiðla (svokölluð skiptasamningar milli seðlabanka), sérstaklega BRICS löndin hafa valið þessa leið og krefjast nú opinberlega réttar til að af-dollaravæða hagkerfi sín. Það verður að segjast eins og er að Sádi-Arabía hefur einnig gert samning við Kína um sölu á olíu á kínversku júani og endurfjárfestingu júansins sem Sádar safna í kínverska hagkerfinu sjálfu (í líkingu við það sem Sádar hafa gert við Bandaríkin í marga áratugi).

 

Yfirbygging dollaramiðlæga kerfisins

Þegar búið er að skýra þær tvær stoðir sem yfirburðir dollarans byggja á er nauðsynlegt að dvelja við hvert er verkunarháttur kerfisins. Bandaríkin „flæða“ einfaldlega heimskerfið með þeim dollurum sem nauðsynlegir eru til að allar þjóðir hafi það magn sem nauðsynlegt er fyrir viðskipti sín og varasjóði. Til að framkvæma þessa aðgerð samþykkja Bandaríkin að kaupa vörur og þjónustu frá umheiminum jafnvel á kostnað ójafnvægis í viðskiptajöfnuði og viðskiptajöfnuði. En hvernig komast Bandaríkin hjá því að þurfa stöðugt að prenta nýja dollara svo heimurinn geti haft þá dollara sem þarf til viðskipta sinna á hverju ári? Það er einfalt og áhrifaríkt kerfi: lönd með jákvæðan viðskiptajöfnuð og viðskiptajöfnuð við Bandaríkin endurfjárfesta einfaldlega umframfjármagn sitt í Bandaríkjunum, og einmitt í þeirri vél til framleiðslu á tilbúnum dollurum sem er Wall Street, og tryggja þannig síhækkandi hlutabréfamarkaðsverð og þar af leiðandi hagnað fyrir alla, þar á meðal þann hluta bandarísku þjóðarinnar sem fjárfestir á hlutabréfamarkaði og styður þar af leiðandi neyslu þó að Bandaríkin séu nú með framleiðslukerfi í lágmarki.

Hvers vegna kerfið hefur endanlega brotnað: þörfin fyrir stríð fyrir Bandaríkin

Eftir að hafa sýnt fram á verkunarháttinn sem hefur tryggt yfirburði dollarans á alþjóðlegum mörkuðum frá 1971 og áfram, það er að segja, síðan Richard Nixon fordæmdi Bretton Woods-samningana um breytanleika dollarans, skulum við nú reyna að skilja ástæðuna fyrir núverandi peningakreppu sem steypir heiminum út í það sem Bergoglio páfi hefur kallað „smátt og smátt heimsstyrjöld“ (þar að auki þar sem bitarnir eru í auknum mæli að koma saman og skapa átök einstakt).

Vissulega er núverandi dollarakreppa byggð á Wall Street kreppunni 2008, sem Bandaríkin hafa ekki getað jafnað sig á, að minnsta kosti hvað varðar samkeppnishæfni framleiðslukerfisins. Allt þetta sést vel á þróun bandarískra erlendra reikninga sem hægt er að draga saman á tilbúið (í hegelískum skilningi) með þróun bókhaldsmagnsins sem þekkt er undir skammstöfuninni NIIP (Net International Investment Position).

Sögulegt kort yfir frammistöðu bandarísku ríkisreiknings til 1. ársfjórðungs 2024 – Heimild: Seðlabanki Bandaríkjanna

 

Eins og sjá má fram til ársins 2008 – þegar fjármálakreppan sprakk – voru skuldir þessa reiknings innan við 3000 milljarðar dollara, tala sem ég tel lífeðlisfræðilega miðað við að Bandaríkin verða að „flytja út“ dollara til umheimsins til að leyfa öðrum þjóðum að skiptast á vörum og þjónustu sín á milli með bandarískum gjaldmiðli. Frá árinu 2008 höfum við hins vegar staðið frammi fyrir alveg ótrúlegu fyrirbæri sem ber vitni um molnun bandaríska framleiðslukerfisins: Bandaríska ríkisborgarastofnunin hefur hrunið niður í ofurtöluna -21.281.804 milljarða dollara. Sem þýðir að Bandaríkin standa í þakkarskuld við umheiminn fyrir þessa ofurbólu.

Tala sem felur í sér hrun bæði opinbera og einkarekna bandaríska fjármálakerfisins, eins og gerðist í Argentínu, svo dæmi sé nefnt.

En hvernig gat það komið að þessu? Það eru margar kenningar, en vissulega eru þær viðurkenndustu óhófleg árásargirni Evrópu (og sérstaklega Þýskalands) á heimsmörkuðum, vegna ofursamkeppnishæfni sem náðist þökk sé mjög lágum orkukostnaði sem fæst frá Rússlandi, birgi Evrópu á gasi, olíu og öðrum grundvallarhráefnum. Við getum hins vegar sagt að bandarísk stjórnvöld, bæði demókratar Obama og repúblikanar Trumps, hafi alltaf litið á samninga Rússlands og Evrópu með reyk í augum og hafa margsinnis sakað ESB um óhollustu við þá einmitt vegna þessara samninga.

Sama gildir um Kína, samkvæmt Bandaríkjunum er ofursamkeppnishæfni Kínverja sem hefur eyðilagt bandaríska framleiðslukerfið vegna of rausnarlegra reglna sem Peking hefur fengið innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Þessi stofnun sem Donald Trump fór í heiftarlegar deilur við og hótaði jafnvel útgöngu Bandaríkjanna úr samtökunum.

Það verður að segjast, til að vera sanngjarn, að reglur Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar sem hefur umsjón með heimsviðskiptum voru skrifaðar og samþykktar þegar Kína var þróunarland; það er því augljóst að endurskoða þarf þá aðstöðu sem Kína nýtur í dag, í ljósi þess að ekki er hægt að líta á himneska heimsveldið sem vanþróað land.

Aðalatriðið er að í stað þess að halda fram ástæðum sínum í diplómatískum hringjum hafa Bandaríkjamenn kveikt í púðrinu með því að kveikja í ýmsum kreppusvæðum um allan heim í þeim tilgangi að ná mikilvægum geopólitískum og efnahagslegum ávinningi. Vissulega má sjá stríðið milli Rússlands og Úkraínu sem Washington hefur augljóslega hleypt af stokkunum (manstu þegar Victoria Nuland sagði „Fokk the ESB“?) frá þessu sjónarhorni með það að markmiði að rjúfa viðskiptatengsl Rússlands og Evrópu sem hafa tryggt gríðarlegt samkeppnisforskot sérstaklega fyrir Norður-Evrópulönd, fyrst og fremst Þýskaland. Og hvernig getum við þá gleymt sprengjuárásinni á Nord Stream gasleiðsluna, grundvallaræð sem flutti rússneskt gas til Þýskalands og hjarta Evrópu? Við höfum vissulega engar sannanir fyrir því að það hafi verið Bandaríkjamenn sem rifu þessa leiðslu (kannski í höndum pólskra eða baltneskra hermanna sinna) en eitt er víst, sá sem naut góðs af henni er Washington og það er sérstaklega vísbendandi.

Hlutirnir gengu ekki betur í Austurlöndum fjær þar sem verið er að hrinda í framkvæmd þeirri stefnu að umsátur um Kína af Bandaríkjunum (Pivot to Asia): hugsaðu bara um stofnun bandalagsins sem kallast AUKUS (Ástralía – Bretland – Bandaríkin) sem er greinilega í and-kínversku hlutverki. Eins og japanska og taívanska endurvopnunaráætlunin. Ekki nóg með það, auk þess að byggja upp bandalög, eru Bandaríkin að kynda undir landhelgisdeilum milli herríkja sinna og Kína: í fyrsta lagi er ég að vísa til þeirra í Suður-Kínahafi sem tengjast ekki aðeins himneska heimsveldinu heldur einnig Filippseyjum og í öðru lagi er Washington að hvetja á allan hátt til sjálfstæðis Taívan frá Peking, það er að segja þess sem Alþýðulýðveldið Kína lítur á sem uppreisnarhérað en samt órjúfanlegur hluti af yfirráðasvæði sínu.

Það sem við getum ályktað af þessu risastóra skákborði sem nær í raun yfir alla Evrasíu er að stórstefna Washington beinist að því markmiði að eyðileggja samkeppnishæfni Evrópu annars vegar (markmið sem hefur að mestu verið náð) og hins vegar að klippa vængi hinnar nýju andstæðu blokkar sem Rússland og Kína mynduðu, til að öðlast að minnsta kosti aðra öld yfirráða. eða að minnsta kosti til að forðast gjaldþrot, að öðru leyti öruggt, þökk sé vopnavaldinu.

Það sem við getum ályktað af þessari athugun er að mögulegur endir áframhaldandi átaka sem Bergoglio páfi hefur aðdáunarvert kallað „sundurlausa heimsstyrjöld“ er langt frá því að sjást. Bandaríkjamenn munu halda áfram að kynda undir átökum með það að markmiði að veikja andstæðinga Kína og Rússlands, að minnsta kosti þar til þeir eru vissir um fjárhagslega björgun sína með almennu samkomulagi sem tryggir þeim að minnsta kosti fjárhagslega og peningalega afkomu og einnig áhrifasvæði innan almenns ramma afhnattvæðingar (reshoring).

Sem stendur er allt þetta langt frá því að koma. Reyndar verður að segjast eins og er að í hvert skipti sem yfirlýsing kemur frá BRICS+ svæðinu um stofnun reikningsgjaldmiðils í stað dollarans sem staðlaðs gjaldmiðils í alþjóðaviðskiptum eða að tilkynnt er um stofnun annars greiðslukerfis en SWIFT. áframhaldandi átök eru í meginatriðum kynt undir vegna þess að slíkar aðgerðir – utan ramma almenns samkomulags sem Washington tekur þátt í – jafngilda því að skjóta eldflaug á Wall Street og á bandaríska hagkerfið sem nú er blóðlaust eins og hrun hreinnar fjárhagsstöðu þess sýnir.

Hver sá á slíkum tímamótum sem talar um mögulegan frið og hugsanlegt stórt samkomulag hefur ekki skilið nákvæmlega skilmála og grundvallarástæður núverandi átaka. Við erum enn mjög langt frá mögulegu nýju Bretton Woods.

 

Forsíðumyndin er málverkið "STALÍNGRAD" eftir danska málarann Asger Jorn frá 1973

 

MAÐURINN Í HLEKKJUM LÍKAMANS

Í tímamótaverki Giogio Agambens, Homo sacer -fullveldið og hið nakta líf, frá árinu 1995, er að finna áhrifamikinn viðauka i kafla sem ber heitið „Stjórnmálinn, það að gefa lífi einnar þjóðar form“ 

Kaflinn er hluti af greiningu Agambens á nasismanum út frá kynþáttahyggjunni sem „lífvaldi“ eða „biopólitík“, hugtökum, sem Foucault notaði meðal annars í greiningu sinni á „Sögu kynlífsins“ á 8. áratug síiðustu aldar. 

Í þessum kafla víkur Agamben að „mesta hneikslinu í söhu heimspekinnar“ sem var aðild Martins Heideggers að nasismanum. Þetta uppgjör Agambens við Heidegger og nasismann væri efni í langan texta, en inn í það skýtur hann textabroti úr ritgerð eftir Emmanuel Lévinas, sem hann segir kannski vera „dýrmætasta framlagið enn í dag til skilnings á „þjóðernissósíalismanum“ í Þýskalandi á fyrrihluta síðustu aldar".

 Það merkilega er, að þetta textabrot Lévinas, sem Agamben vitnar í án þess að þýða það úr sínu franska frummáli, er skrifað árið 1934 og birt  í tímaritinu Espirit, ári eftir að lærifaðir Levinas, Martin Heidegger, hafði þegið rektorsstöðu við háskólann í Freiburg og gengið í nasistaflokkinn. Þótt Levinas minnist hvergi í þessari ritgerð á Heidegger, læriföður sinn, segir Agamben að allir sem til þekkja geti séð í þessu textabroti tilkomumestu gagnrýnina á stuðning Heideggers við nasismann til þessa. Þar sem ég er nú að vinna í þýðingu á þessu verki Agambens, þá datt mér í hug að birta hér kaflabrotið úr þessari stórmerku ritgerð Lévinas: Quelques reflections sur la philosophie de l‘Hitlerismo í þýðingu minni úr frönsku með aðstoð Agambens og hins enska þýðanda hans, Daniel Heller-Roazen. Þetta textabrot er eins og heimspekiljóð, gullhamrað í granít á frummálinu, og talar inn í umræðu um tilvistarhyggju, kynþáttahyggju og lífvaldið í samtímanum:

Sjálfið í fangelsi eigin líkama

Líkaminn er ekki bara slysalegt eða gæfulegt tilfelli, sem tengir okkur við miskunnarlausan efnisheiminn – aðild líkamans að sjálfinu hefur gildi í sjálfu sér. Það er aðild þar sem engin undankomuleið er í boði, og engin myndlíking getur fengið okkur til að skynja hann sem utanaðkomandi hlut.

Um er að ræða aðild, þar sem ekkert fær breytt hinum harmsögulega sársauka endanleikans.

Skynjun samsemdarinnar á milli sjálfsins og líkamans… mun aldrei leyfa þeim er vilja segja skilið við þessa samsemd að enduruppgötva á botni þessarar einingar tvíeðli frjáls anda er berst gegn þeim líkama sem hann var bundinn við.

Fyrir þau (sjálfið og líkamann) er það einmitt þessi binding við líkamann, sem myndar kjarna andans.

Aðskilnaður þeirra hlutlægu forma, sem andinn hefur þegar verið bundinn um aldir, fæli í sér svik við upprunaleika þeirrar tilfinningar sem við verðum að ganga út frá.

Það mikilvægi sem við höfum lagt í þessa líkamlegu tilfinningu, sem vestræn hugsun hefur aldrei getað sætt sig við, er grundvöllur nýs skilnings á manninum.

Hið líffræðilega, með öllum þeim kárínum er því fylgja, verður meira en viðfang hins andlega lífs, það verður að kjarna þess. Dularfullar raddir um blóðið, og ákallið um erfðagildin og fortíðina, sem líkaminn verður dulmagnað burðardýr fyrir, glata eðli sínu sem vandamál er heyri undir hið frjálsa og fullvalda sjálf.

Sjálfið hefur ekki upp á aðrar lausnir að bjóða en óþekkjanleika eigin vandamála. Það hvílir á þeim.

Kjarna mannsins er ekki lengur að finna í frelsinu, heldur í eins konar hlekkjum… Hlekkjaður líkama sínum hefur manninum verið forboðið að flýja sjálfan sig.

Fyrir manninn er sannleikurinn  ekki lengur fólginn í hugleiðingu um framandlega sýningu – hann felst þess í stað í drama þar sem hann sjálfur er leikarinn.

Það er undir þunga gjörvallrar tilveru hans, sem hefur líka að geyma staðreyndir sem hann á ekki afturkvæmt til, sem maðurinn mun segja sitt já eða nei.

 

Ljósmyndirnar sýna Agamben og Levinas, en á milli þeirra er krossfestingarmynd eftir Francis Bacon

VORDAGAR Í PARADÍS

Vordagar í Paradís

Þar sem valdastéttin togast á um falska táknmynd fullveldisins

Þjóðþing Ítala 20. mái s.l. þar sem barist var um þjóðfánann sem sameiningartákn lýðveldisins frá stofnun þess 2. júní 1946

Eftir mánaðardvöl á Ítalíu á umbrotatímum er tímabært að gefa svolitla skýrslu hér á hugrunir.com. Tímabilið einkenndist af hefðbundinni himinblíðu vorsins í þessari Paradís unaðssemdanna þar sem engu að síður varð ekki fundið skjól fyrir þeim fellibyljum á stjórnmálasviðinu, sem engan enda virðast taka í þessu landi ljóss og skugga, þar sem yndi og blíða náttúrunnar og endalausar auðlindir vestrænnar menningar virðast oft í litlu samræmi við ofstopafull átök í samfélaginu, sem í þessu tilfelli enduðu með allsherjar slagsmálum í öldungadeild þingsins þar sem slagurinn virtist standa um sjálft þjóðargersemina, hinn græna, hvíta og rauða þjóðarfána sem hefur verið sameiningartákn þessarar sundurleitu og blóðheitu þjóðar í 160 ár.

Eitt af því sem mettaði andrúmsloftið á þessum vordögum var aðdragandi og framkvæmd kosninga til Evrópuþingsins, sem ætla mætti að hefðu borið svip af yfirstandandi stríðsástandi í Evrópu. Svo reyndist þó ekki, öllu heldur einkenndist kosningatíminn af eins konar prófraun þeirrar ríkisstjórnar sem kom til valda á Italíu í október 2022, undir forystu hinnar gunnreifu baráttukonu Giorgiu Meloni, sem nú leiðir fyrstu hægri-stjórnina á Ítalíu frá stríðslokum 1945.

Meloni stýrir samsteypustjórn þriggja flokka, Ítalska Bræðralagsins (FdI), Forza Italia (FI) og Lega Salvini Premier (LS). Úrslitin þóttu stórsigur fyrir stjórn hennar (47,4%) og flokk hennar, Fdi (28,8%), og þessi frumraun FI ári eftir fráfall leiðtogans Silvio Berlusconi fór einnig fram úr væntingum, (9,6%), og LS sleikti sárin í örvæntingarfullri leit að sjálfsímynd með tæp 9%. Stærstu stjórnarandstöðuflokkarnir á „vinstri-vængnum“ voru  Demókrataflokkurinn (sem fylgir flokkabandalagi sósíaldemókrata á Evrópuþinginu) (24,1%) og FimmStjörnu-hreyfingin (M5*) sem sleikti sárin með tæp 10%. Þessar tölur segja þó ekki nema hálfa söguna, því kjósendur voru í minnihluta með 48% kosningabærra. Endanlegir „sigurvegarar“ þessara kosninga voru því þeir sem sátu hjá.

Það sem mesta athygli vekur við þessar kosningar er einmitt það sem minnsta athygli hefur vakið í fjölmiðlum, en það eru spurningarnar um  stríðið í Evrópu annars vegar, og áhugaleysi kjósenda á þessum kosningum hins vegar. Enda hafa flokkarnir nánast sameinast með fjölmiðlum um þögnina um þessar örlagaríku spurningar sem varða annars vegar stríð og frið, hins vegar lýðræðiskreppu ESB, þar sem kosningaþátttaka í heild reyndist að meðaltali um 50% í aðildarríkjunum. Þetta þátttökuleysi á sér meðal annars skýringu í þeirri staðreynd, að erfitt er fyrir evrópska kjósendur að átta sig á um hvað kosningarnar til Evrópuþingsins snúast og hvers konar valdaframsal felst íhinum greiddu atkvæðum. En slíkar spurningar um lýðræðislega byggingu ESB lágu einnig í þagnargildi í þessari kosningabaráttu, og hlýtur sú staðreynd að vera ein skýring á almennu áhugaleysi kjósenda ESB-ríkjanna.

Aðildarríki ESB státa sig af að vera fyrirmynd annarra þjóða í heiminum um lýðræði og mannréttindi. Þegar þegnar þeirra ganga almennt til þingkosninga, þá eru þeir að velja fulltrúa sem falið er löggjafarvald í heimalöndum sínum, sem samkvæmt stjórnarskrám er aðskilið frá framkvæmdavaldi og dómsvaldi. Þessi meginregla gildir hins vegar ekki um þingkosningar til Evrópuþingsins, því ESB á sér enga stjórnarskrá, og þó þingið hafi vald til að fella tillögur Evrópuráðsins um lagasetningu, þá hefur það ekki frumkvæðisvald að lagafrumvörpum til lagasetningar. Æðsta vald ESB liggur hjá Evrópuráðinu sem skipað er leiðtogum aðildarríkjanna 27, og skiptast þeir á um forsetastólinn á 6 mánaða fresti. Þeir skipa síðan 27 manna framkvæmdastjórn (commission) bandalagsins út frá innbyrðis málamiðlunum aðildarríkja of flokkabandalaga, en þessir embættismenn eru ekki kjörnir þingmenn, heldur embættismenn. Oft hefur kosningin til Evrópuþingsins  snúist um hver skuli vera framkvæmdastjóri, utanríkismálastjóri, og fjármálastjóri þessarar framkvæmdastjórnar, sem mynda eins konar „ríkisstjórn“ þessa bandalags, sem alls ekki er ígildi ríkis, enda án stjórnarskrár. Ekki verður séð að atkvæði kjósenda ráði miklu um þessa framkvæmdastjórn sem er skipuð að ofan eftir afar óljósum reglum. Þannig var núverandi framkvæmdastjóri ESB, Ursula van der Leyen, hvergi í framboði til þingsins og er því skipuð af Erópuráðinu og framkvæmdstjórninni samkvæmt baktjaldamakki. Ekki verður séð hvaða rétt hún hefur til að tjá sig í nafni kjósenda, sem ekki hafa kosið hana, og má þar finna eina ástæðu áhugaleysis þeirra á kosningunni.

Við þetta bætist að innan bandalagsins er í gildi sérstakur samningur um sameiginlega mynt Evrunnar frá 1999, sem takmarkar mjög fullveldi aðildarríkjanna hvað varðar stjórn ríkisfjármála. Með sameiginlegri mynt afsöluðu aðildarríkin sér rétti eigin Seðlabanka til útgáfu peninga í umferð og gengust undir sameiginlegar reglur um fjárlagagerð ríkisins og skuldasöfnun sem hlutfall af þjóðarframleiðslu. Þessi svokallaði stöðugleikasáttmáli (MES, frá árinu 2012)  er ráðandi um stefnu aðildarríkjanna í vaxtamálum, fjárlagagerð, skuldasöfnun og almennri stefnumótun í ríkisfjármálum, og takmarkar þar með fullveldi aðildarríkjanna með afdrifaríkum hætti.

Tilkomu þessa samkomulags má rekja til þeirra óvissuþátta í heildaruppbyggingu sambandsins er urðu augljósir í kjölfar banka- og verðbréfahrunsins í BNA 2008. Bandaríkska bankahrunið smitaðist óhjákvæmilega til Evrópu og birtist fyrst með afgerandi hætti í illleysanlegri skuldastöðu gríska ríkisins, sem lyktaði með að hinn ítalski bankastjóri Evrópska seðlabankans, Mario Draghi, lét loka fyrir allar úttektir úr grískum bönkum, aðgerð sem leiddi til stjórnarskipta og brunaútsölu á grísku ríkiseignum, niðurskurði á félagsþjónustu, auknu atvinnuleysi og almennri  kjararírnun, sem enn sér ekki fyrir endann á.

Grikklandskreppan er gleggsta dæmið um hvernig aðild að ESB takmarkar fullveldi aðildarlandanna með skipulagðri sameiginlegri niðurskurðarstefnu í anda nýfrjálshyggjunnar, þar sem óheft markaðslögmál hafa í raun falið í sér samdrátt í þjónustu og stóraukna samþjöppun eigna og fjármagns á hendur hins yfirþjóðlega fjármálavalds. Skuldastaða Ítalíu á þessum tíma var ekki langt frá því að vera sambærileg við stöðu Grikklands, en Draghi bankastjópri greip þá í taumana og braut í raun gegn meginreglunni um skuldaábyrgð aðildarríkjanna með því að lofa að kaupa ítölsk skuldabréf „svo lengi sem nauðsyn krefur“. Margir töldu að þessi ráðstöfun hafi bjargað evrunni frá falli. Þetta var hins vegar fyrsta skrefið að tímabundinni sameiginlegri ábyrgð evrópska seðlabankans á hluta af ríkisskuldum aðildarríkjanna, nokkuð sem reyndist óhjákvæmilegt með tilkomu COVID-kreppunnar sem skall á 2019.

Þegar Matarella forseti Ítalíu hélt hátíðarræðu sína í tilefni lýðveldisdagsins 2. júní síðastliðinn þar sem minnst er sigursins á valdstjórn fasista og hernámi Þjóðverja, sagði hann réttilega að í krafti stærri hagsmuna þyrftu aðildarríki ESB að skerða sjálfstæði aðildarríkjanna með afsali fullveldis til hagsbóta fyrir alla Evrópu. Þessi yfirlýsing varð að einni stærstu sprengjunni í kosningabaráttunni, þegar þingmaður úr röðum LS flokksins benti á að í hinni andfasísku stjórnarskrá Ítalíu stæði að meginhlutverk forseta lýðveldisins væri að standa vörð um fullveldi ríkisins. Ef forsetinn vildi afnema þá reglu væri rökrétt að hann segði af sér hlutverki sínu sem þessi vörslumaður fullveldisins. Ítalía logaði í nokkra daga vegna þessarar „árásar“ á forsetann, en sá eldur átti eftir að verða þögninni að bráð eins og svo margt annað.

Þessi ábending var hins vegar allrar virðingar verð, því hún snerist um eitt grundvallaratrið þessara kosninga, sem hlaut að snúast um fullveldið. Lega-flokkurinn og flokkur Meloni hafa einmitt lagt áherslu á þetta atriði í gegnum árin með afar gagnrýnni afstöðu til ESB. En Giorgia Meloni sneri við blaðinu í þessum efnum eftir innrás Rússlands í Úkraínu, þar sem hún fór í miðri kosningabaráttunni 2022 á fund Repúblikanaflokksins í BNA til að lýsa yfir eindtregnum stuðningi sínum við NATO og samstöðu með Bandaríkjunum um viðskiptabann á Rússland  og hernaðaraðstoð við úkraínsk stjórnvöld. Lega-flokkurinn hafði haldið fram svipaðri stefnu og flokkur Meloni á forsendum kröfunnar um fullveldi og friðsamleg samskipti við Rússland, en þegar flokkarnir sáu fram á að geta myndað samsteypustjórn hægriflokka á Ítalíu ásamt með FI, þá gerðu þeir sér grein fyrir að slík stjórnarmyndun á Ítalíu væri ekki framkvæmanleg án samþykkis stjórnvalda í BNA: hvernig á þjóð sem er með tugi bandarískra herstöðva í landi sínu, og amk þrjár herstöðvar með byrgðir bandaríska kjarnorkuvopna, að mynda ríkisstjórn sem ekki hlýðir herraþjóðinni sem hjálpaði Ítalíu að losa sig undan hervaldi fasista og nasista í síðari heimsstyrjöldinni? Það gleymist oft að Ítalía á þennan sameiginlega sögulega arf með Þýskalandi.

Það er þessi arfur sem hefur leitt hina „þjóðlegu“ hægri-stjórn Georgiu Meloni í bandalag með þeirri alþjóðahyggju fjármálavaldsins sem einkennir samsteypustjórn „sósíalistans“ Olafs Scholz og græningja í Þýskalandi. Ekki má nú á milli sjá hvor þessara leiðtoga er ákveðnari í vopnasendingum og fjárstuðningi við úkraínsk stjórnvöld undir forystu Joe Bidens og NATO. Þjóðleg hægri-stjórn á Ítalíu hefði aldrei verið möguleg án þessarar stefnubreytingar. Vopnasendingar Ítalíu til Úkraínu hafa hins vegar verið lýstar þjóðarleyndarmál af öryggisástæðum, og er Ítalía eina NATO-ríkið sem ekki hefur  gefið upp hvers konar hergögn Ítalía sendir Úkraínu. Ástæðan er einföld: umdeilt er hvort slíkur stuðningur samræmist stjórnarskrá landsins, sem ber merki andspyrnuafla kristinna kaþólikka og kommúnista er frelsuðu landið úr viðjum fasismans og áttu frumkvæði að setningu stjórnarskrá  lýðveldisins þann  2. júní 1946. Sá arfur lifir enn með þjóðinni og endurspeglast í stjórnarskránni frá 1946, þar sem kveðið er á um að Ítalía skuli ekki taka þátt í styrjöldum. Ítalir eru brenndir af stríðsátökum og myndu trúlega  greiða atkvæði gegn íhlutun þjóðarinnar í þetta stríð NATO gegn Rússlandi ef um það væri kosið. Ekki síst þegar öllum er nú ljóst að allar áætlanir NATO um auðveldan sigur á Rússum með viðskiptabanni og vopnasendingum hafa brugðist: Úkraína tapar nú þessu stríði á vígvöllunum og hagvöxtur vex í Rússlandi á meðan hann dregst saman í Evrópu af völdum stríðsins, og úkraínsku þjóðinni blæðir út. Ítalskur almenningur á trúlega meiri samleið með Ungverjalandi og Serbíu en Olaf Scholz og Macron þegar kemur að stríðinu í Úkraínu, og það er einmitt á þessum punkti sem stjórn Georgiu Meloni leikur nú tveim skjöldum í baktjaldamakkinu innan ESB um skipan í embætti hinna ekki-kjörnu framkvæmdastjóra og embættismanna  ESB. Hún stígur í báða vængi og ögrar endurkjöri Ursulu von der Layen í framkvæmdastjórastöðuna með kröfum um ívilnanir í formi embættisveitinga og bitlinga í þágu þess bandalags hægriflokka á þinginu sem hún tilheyrir.  þessi ákvörðun á eftit að verða skiptimynt í valdabaráttu hinnar evrópsku skrifræðisstjórnar.

En valdabarátta skrifræðisaflanna innan ESB er ekki eini eftirleikur kosninganna til ESB-þingsins. Á meðan Meloni lék stjörnu gestgjafans á G7 fundinum í Pugliu í kjölfar kosningasigurs síns, þar sem hin gjörsigraða valdaelíta ESB ríkjanna  hyllti sjálfa sig í félagsskap Joe Bidens og páfans í Róm í  takmarkalausum skrautsýningum og fallhlífarhyllingum var hið ítalska baktjaldalið Meloni á fullu að undirbúa lagafrumvörp sem eiga að gjörbreyta ítalska stjórnkerfinu. Um er að ræða tvær grundvallarbreytingar sem greinilega eru eins og skiptimynt á milli stjórnarflokkanna.

En þetta er þó ekki heitasta deilumálið. Þessa dagana er nú til umfjöllunar í báðum deildum ítalska þingsins  lagafrumvörp um stjórnarskrárbreytingar, sem fyrirsjáanlega gætu orðið efni í borgarastríð: Meloni hefur gengið að kröfu Lega-flokksins um að 20 stjórnsýsluhéruð Ítalíu öðlist mun víðtækara sjálfstjórnarvald en tíðkast hefur. Þessi tillaga, sem hefur frá upphafi Lega-flokksins verið helsta baráttumál hans, miðar að því að skilja að stjórnsýslu og félagsþjónustu í 20 héraðsstjórnum Ítalíu, þannig að hin auðugri iðnaðarhéruð í norðrinu öðlist sjálfsstjórn og frelsi undan lausn þeirra félagslegu vandamála, sem hafa hrjáð suðurhluta landsins allt frá sameiningu Ítalíu í eitt ríki 1860. Þessi skipulagsbreyting, sem þegar hefur verið samþykkt af meirihluta Meloni í efri deildinni,  kemur eins og elding í það ævaforna deilumál er varðar misskiptingu valds og auðs á milli suður- og norðurhluta landsins og þá fordóma hinna iðnvæddu og vel skipulögðu Norður-Ítala sem eiga sér sögu hálfgerðra kynþáttafordóma gagnvart íbúa suðurhlutans, sem sjá nú fram á að enn verði aukið við ríkjandi misrétti milli landshluta hvað varðar félagslega þjónustu eins og heilsugæslu og skólahald. Í stuttu máli er hér komið efni í borgarastyrjöld á milli norðurs og suðurs og fylkisstjórar Pugliu og Campagniu-héraðs hafa þegar hótað að kæra málið fyrir stjórnarskrárrétti landsins.

Hugljómuð af þjóðernishyggju og einingarhugsjón þjóðfánans flaggar  stjórnarandstaðan nú bréffánum í þingsölum til að mótmæla aðskilnaðarlögum sjálfstjórnarhéraða og refsidómi yfir M5* þingmanni sem vildi færa ráðherra þjóðfánann sem einingartákn um fullveldi lýðveldisins. Þetta sjónarspil er vottur um upplausnarástand hjá stjórnmálastétt sem hefur misst samband við kjósendur sína.

Atlaga að slíkri borgarastyrjöldr átti sér reyndar stað í fundarsal Öldungadeildarinnar eftir afgreiðslu málsins í fyrradag, þega þingmaður M5* hreyfingarinnar steig fram og vildi færa ráðherra þessa málaflokks úr Lega-flokknum fána Ítalíu sem sameiningartákn þjóðarinnar (sbr. myndskeið efst á síðunni). Viðbrögðin urðu þau að umsvifalaust myndaðist þyrping þingmanna Lega-flokksins sem umkringdi fánaberann og hann var kýldur í gólfið með mörgum hnefahöggum og borinn út í sjúkrabörum. Spítalavistin varaði í 2 daga og kostaði meðal annars alvarlegar hjartsláttartruflanir. Síðan hefur ófriður ríkt í Ítölskum þingsölum og ekki séð fyrir enda hans enn.

Þær spurningar sem eftir sitja eftir mánaðardvöl á Ítalíu eru augljóslega ekki auðleystar. Þær varða spurningu um fullveldi og sjálafsímynd. Þær varða spurningu um merkingu hugtaka eins og lýðræði, og spurningar um blákaldan veruleika stríðs í Evrópu sem kostar þúsundir mannslífa á hverjum degi, en er sópað undir teppið í hátíðarræðum. Þær varða spurningar um orðin sem gleypa vindinn og sjónina sem sér ekki blóðið sem hefur gert evrópska jörð að foraði og leiðtogana að veruleikasviptum vofum í kjölfar fordæmalausra kosninga, sem í raun hafa svipt þá öllu umboði. í dæmalausu sjónarspili hittust þeir á svokölluðum G7-leiðtogafundi heimsins í náttúruparadís Pugliu-héraðs í boði Meloni forsætisráðherra og efndu til sjálfshyllingar með skrautsýningum þar sem þjóðfánarnir svifu til jarðar eins og himnasending þess valds sem kjósendur höfðu nýverið hafnað  í Evrópukosningunum. Það eru vofur valdsins sem hér horfa til himins í boði hinnar sigursælu og vígreifu Meloni og hylla falsmynd þess ímyndaða fullveldis sem í reynd er fótum troðið á okkar tímum.

Svokallaður G7 fundur sjálfsskipaðra lausnara sem telja sig forsvara réttar og reglu á heimsvísu hittast á viðhafnarfundi í Puglia á Ítalíu. Allir hafa fengið falleinkunn í nýafstöðnum kosningum og skoðanakönnunum undanfarið nema gestgjafinn Giorgia Meloni, sem vill nú gera kosningasigur sinn að skiptimynt í deilum um lykilembætti í framkvæmdastjórn ESB. Þessi fánahylling leiðtoganna var einstakt sjónarspil fallkandídata um ímyndaða upphafningu valds þeirra og hlutverks í heiminum.