Tag: Úkraína

HVAÐ ER Í PAKKANUM?

 

Franz Kafka og Ursula von der Leyen

Evrópusambandið í ljósi Franz Kafka

 

Það var áliðið kvölds þegar K. bar að garði. Þorpið var á kafi í snjó. Ekkert sást í hallarhæðina, hún var umlukin þoku og myrkri, ekki svo mikið sem ljósglæta gaf til kynna hvar höllin stóra væri. K. stóð lengi á trébrúnni sem lá frá þjóðveginum að þorpinu, og horfði upp í tómið sem þar virtist vera.

Síðan fór hann að leita sér að náttstað; fólk var enn vakandi í veitingahúsinu, vertinn hafði að vísu ekki herbergi til leigu, þessi síðbúna gestkoma hafði komið honum mjög á óvart og ruglað hann í ríminu en hann kvaðst geta leyft K. að sofa á hálmdýnu í veitingastofunni. K. féllst á það. Nokkrir bændur sátu enn við bjórdrykkju, en hann kærði sig ekki um að ræða við neinn, sótti sjálfur hálmdýnuna upp á háaloft og lagðist fyrir nálægt ofninum. Það var hlýtt, bændurnir höfðu hægt um sig, þreyttum augum virti hann þá svolítið fyrir sér enn um stund, síðan sofnaði hann.

En ekki leið á löngu uns hann var vakinn. Ungur maður, klæddur eins og borgarbúi, með leikaralegt andlit, píreygður, með kröftugar augabrúnir, stóð hjá honum ásamt vertinum. Bændurnir voru líka enn á staðnum, sumir höfðu snúið við stólum sínum til að sjá betur og heyra. Ungi maðurinn baðst afar kurteislega afsökunar á því að hafa vakið K., kynnti sig sem son hallarvarðarins og sagði síðan: „Þetta þorp er í eigu hallarinnar, sá sem býr hér eða gistir, býr eða gistir á vissan hátt í höllinni. Engum leyfist slíkt án samþykkis greifans. Þér hafið hinsvegar ekki slíkt leyfi eða hafið að minnsta kosti ekki framvísað því.“

K. hafði risið upp við dogg og strokið yfir hárið, hann horfði upp til mannanna og mælti: „Í hvaða þorp hef ég villst? Er þá höll hérna?“

„Já, reyndar,“ sagði ungi maðurinn seinlega, ýmsir í hópnum hristu höfuðið yfir K., „höll herra greifans Westwest.“

„Og verða menn að fá leyfi til að gista?“ spurði K., rétt eins og hann vildi fullvissa sig um að hann hefði ekki dreymt hinar fyrri tilkynningar.

„Leyfi verða menn að hafa,“ var svarið og ungi maðurinn hæddist gróflega að K. með því að rétta út handlegginn og spyrja vertinn og gestina: „Eða þarf annars ekki að hafa leyfi?“

„Þá verð ég að ná mér í slíkt leyfi,“ sagði K., geispaði og ýtti af sér ábreiðunni eins og hann hygðist rísa á fætur.

 

Þetta eru upphafsorðin í „Höllinni“, skáldsögu Frans Kafka frá árinu 1922 (hér í þýðingu þeirra feðga, Ástráðs Eysteinssonar og Eysteins Þorvaldssonar og útgáfu Forlagsins frá 2024). Það voru efasemdir mínar um yfirvofandi þjóðaratkvæðagreiðslu varðandi heimild  íslenskra stjórnvalda til fyrstu atlögu að aðildarumsókn að Evrópusambandinu sem leiddu hug minn að þessari síðustu og  ófullgerðu skáldsögu Kafka, sem ég mundi nú að ég hafði lesið sem ungur maður. Og viti menn, hún var enn í bókaskápnum, útkrotuð með léttum blýantsstrikum og athugasemdum, kyrfilega merkt ungum Ólafi Gíslasyni á árinu 1964. Ég hafði aldrei lesið hana aftur, en hún hafði fylgt flóknum búferlaskiptum þessa unga manns í 62 ár, en ekki verið opnuð eða lesin síðan þessi ungi og ráðvillti  maður las hana, þá staddur í Internationella studenthuset í Lundi í Svíþjóð. Loksins var kominn tími til að lesa hana á ný, í sænskri þýðingu Tage Aurell frá árinu 1963. Þetta reyndist engin hefðbundin lestraræfing, hún var ekki bara skemmtileg upprifjun sænskrar tungu, sem ég hef lesið sorglega lítið síðan ég kvaddi Svíþjóð fyrir margt löngu. Sú reynsla var eins og að klæða sig í eldgömul föt og fól í sér ákveðinn fiðring, en ég var ekki kominn langt í lestrinum þegar þessi fiðringur breyttist í tvöfalda og magnaðri reynslu, þar sem ég upplifði sjálfan mig í gervi þessa unga manns með þessa splunkunýju bók á milli handanna, sem hafði kostað hann 7 sænskar krónur og 50 aura, en um leið valdið tímamótum í lífi hans sem breyttu öllu. Þessi ungi maður var nýsloppinn úr menntaskóla á Íslandi, kominn út í heiminn til að takast á við hann á vettvangi akademíunnar – án þess að vita nákvæmlega hvað sá vettvangur byði upp á. Fullur af forvitni skráði hann sig í nám í félagsvísindum og mannfræði, í raun til undirbúnings fyrir veigameiri viðfangsefni. Fyrsta verkefnið sem hann fékk í akademíunni tengdist vísindalegri aðferðarfræði, og fyrsta kennslubókin sem hann keypti bar titilinn „Hur man ljuger med statistik“. Fullur bjartsýni fór þessi ungi maður að kynna sér þessa leyndardóma hinnar vísindalegu aðferðarfræði, en áhuginn dofnaði fljótlega og nú þegar ég við endurlestur Hallarinnar hrökk óvænt inn í tilvistarangist þessa unga manns árið 1964, þá minnist ég þess að þessar akademísku kennslubækur visnuðu smám saman  í höndum hans á meðan bækur lærimeistara eins og Albert Camus, Dostoyevsky, Gogol, Kierkegaard, Gunnars Ekelöv, Stendahl og Andre Gide heltóku huga hans æ meir. Af einhverjum ástæðum, sem trúlega eru ekki tilviljun ein, hafa flestar bækur þessara höfunda sem ásóttu huga og hendur  unga mannsins á þessum huglægu umbrotatímum í tilveru hans horfið úr bókaskánum eftir ítrekaða búferlaflutninga á þessum sex áratugum,  en „Slottet“ eftir Franz Kafka og ritsafn Kierkegaards hafa – eftir vonandi síðustu búferlaskiptin – ratað alla leiðina í splunkunýja  skrifstofukompu hans í Kópavoginum og endurlesturinn orðið að nýju leiðarljósi í örlagaspurningu íslenskra stjórnvalda um hvað felist í hinum leyndardómsfulla „pakka“ Evrópusambandsins.

Í stuttu máli varð endurlestur minn á „Slottet“ eftir 62 ára lestrarhlé eins og endurupplifun þeirrar örlagaríku stundar er ég lagði bókina síðast frá mér á Internationella studenthuset 1964 og ákvað að mæta ekki i háskólaprófið sem var á dagskrá morguninn eftir og átti að skila tölfræðilegri mælingu á  skilningi mínum á hvernig nota mætti tölfræðina til að sniðganga sannleikann. Endurlesturinn á Höllinni var ekki bara bókmenntaleg upprifjun eftir langt hlé, heldur nánast líkamleg endurupplifun þessarar stundar sem markaði krossgötur í lífi unga mannsins sem hafði skrifaði nafn sitt á saurblað bókarinnar. Héðan í frá skyldi tungumál þeirrar listar er talaði handan orðanna verða hans viðfangsefni.

Hvernig getur þessi aldargamla ófullgerða frásögn Kafka tengst yfirvofandi atkvæðagreiðslu um leyfi til  landsstjórnarinnar til að „kíkja í pakkann“  sem framkvæmdastjórn Evrópusambandsins  mun hugsanlega bjóða íslensku þjóðinni við fulla aðild hennar að þessu hagsmunafélagi sem hún er þegar með 75% aðild að samkvæmt tölfræðinni?

Til þess að skýra þessa afar persónulegu upplifun er nauðsynlegt að endursegja í örfáum orðum þessa sögu Kafka af landmælingamanninum K. sem fann sig skyndilega mættan einn snjóþungan vetrardag í bænum undir „höllinni“ þar sem hann taldi sig vera kallaðan til mælingarstarfs fyrir sjálft yfirvaldið sem bar nafnið West West greifi. Í rauninni er þetta frásögn um baráttu sem breytist í glímu við hið ósýnilega vald sem er handan þeirra laga er setja þessu samfélagi lög og reglur, en stýra því engu að síður með ósýnilegri hendi í afar stéttskipt og undirgefið samfélag er lýtur því valdi er býr við „lagasetningu án merkingar“, svo vitnað sé í annan lærimeistara minn, heimspekinginn Giorgio Agamben. Sú stéttaskipting sem þarna ríkir er ekki hin hefðbundna skipting launþega og vinnuveitenda sem við þekkjum úr hefðbundnum marxískum skilningi, heldur minnir hún kannski frekar á þau ósýnilegu lög sem ríktu á miðöldum þar sem „hertoginn“ var gjarnan jafn ósýnilegur og lögin sem skráð voru ófrávíkjanleg í loftinu einu. Enginn sem K. hitti í bænum undir Höllinni hafði séð West West greifa, en margir lýstu sig viljuga að þræða þann ósýnilega stiga sem til hans lá til að fá viðurkenningu á starfslýsingu landmæalingamannsins. Meðal þeirra var beiningastúlka á þorpskránni sem hét Frieda og hafði verið ástkona herra Klamm, sem var háttsettur embættismaður „hallarinnar“ sem fáir höfðu náð tali af og var innilokaður á kammesi sínu í þorpskránni. Þar lenti K. í ævintýralegum ástarfundi með Friedu undir barborðinu er leiddi til trúlofunar hennar og K. eftir að hún hafði leyft honum að sjá þetta undir-yfirvald í gegnum skrárgat sem hún ein gat opnað með tappa. Höllin er öðrum þræði ástarsaga K. og Friedu og sambandi þeirra við Barnabas boðbera og systur hans Olgu og Amalíu. Um leið er hún saga um starfsframa K. og Friedu sem þeim bauðst í biðinni eftir viðurkennigu „Hallarinnar“ á landmælingaembætti K. sem aldrei var staðfest. Sagan á sér í raun engan enda, enda ólokið skáldverk sem Kafka vildi láta brenna eftir sinn dag eins og skáldsögurnar um réttarhöldin og Ameríku. Höllin á það sammerkt með „Réttarhöldunum“ að höfuðpersónurnar eru K. og Josef K. Í Réttarhöldunum á Josef K. í beinum átökum sakborningsins við skilgrein og vel sýnilegt yfirvöld þar sem hann er á grundvelli falskra sakarefna dreginn fyrir rétt og á endanum dæmdur og tekinn af lífi. Í Höllinni er yfirvaldið ósýnilegt og því engin málsvörn í boði, – og á endanum enginn dómur heldur, Höllin er mynd af samfélagi sem lýtur ströngu en ósýnilegu lagavaldi þar sem hlutverk K. er ekki málsvörn sakborningsins, heldur eru allir sakborningar í þessu samfélagi þar sem ábyrgðin er yfirþyrmandi ósýnileg og hlutverk K. því lýsing á tilverustigi sem við getum í vissum skilningi séð sem það fjölþjóðlega yfirvald sem á sér ósýnilega þjóðhöfðingja er gegna yfirþjóðlegu valdi sem enginn getur kallað til ábyrgðar.

Hvernig gat ég fundið hliðstæðu í upphafsorðunum í sögu Franz Kafka, sem lýsa inngöngu hans í bæinn undir kastalanum og því ferli sem íslenska ríkisstjórnin hefur nú boðið þjóð sinni í, með kosningu um leyfi stjórnvalda til að opna samningaleið að inngöngu í ESB? Á þessi makalausa samfélagslýsing Kafka eitthvað skylt við Evrópusambandið?

Skilja má af merkilegri umræðu um þessi mál í tilefni kosninganna, að Íslendingar séu alls ókunnugir um út á hvað þetta samband gangi. Sagt er að kosningarnar nú snúist um að vita „hvað sé í pakkanum“, eins og um sé að ræða óvænta jólagjöf sem enginn viti hvað í sé falið. Stofnun ESB átti sér langan aðdraganda sem fólst í Kola- og Stálbandalaginu 1951, Rómarsáttmálanum frá 1957 (EEC) og Maastricht sáttmálanum frá 1992, sem var grundvöllur formlegrar stofnunar ESB 1. Nóvember 1993. Sameiginlegur gjaldmiðill ESB ríkja tók gildi 2002. Ísland gerðist aðili að Evrópska efnahagssvæðinu með sérstökum samningi sem tók gildi 1. Janúar 1994, og hefur því haft sérstakan viðskiptasamning við bandalagið í 32 ár, samning sem talinn er taka yfir ¾ hluta fullrar aðildar að bandalaginu. Upphaflegar grunnforsendur ESB felast í frjálsum flutningum á fjármagni, vörum og vinnuafi á milli aðildarríkjanna. Nú eru aðildarríki ESB 27 en þar við bætast EES-ríkin Ísland, Noregur og Lichtenstein og síðan hefur Sviss sérstakan tvíhliða samning við Bandalagið. Íslendingar eiga því að hafa fulla reynslu af þessu samstarfi, sem hefur að mati flestra verið til góðs og opnað ekki bara efnahagsleg, heldur líka menningarleg samskipti á milli Íslands og aðildarlandanna.

Aðdragandi stofnunar ESB á sér merkilega sögu, sem snerist ekki hvað síst um að koma í veg fyrir endurtekningu þess harmleiks sem síðari heimsstyrjöldin var, að tryggja frjáls viðskipti á milli þeirra ríkja sem höfðu barist á banaspjótum og lagt álfuna í rúst í 5 ára stríði. Þessi upphaflegu markmið skiluðu óumdeildum árangri í fyrstu, en brotalamir og brestir hafa komið í þetta samstarf, sem urðu áberandi í Grikklandskreppunni þegar í ljós kom að Evrópski Seðlabankinn og aðrir einkabankar höfðu skuldsett Grikkland umfram greiðslugetu og ríkisstjórn landsins voru settir afarkostir til að bjarga lánardrottnunum árið 2015. Síðan hafa hliðstæð vandamál komið upp, meðal annars í Portúgal, Ítalíu, Frakklandi og á Spáni, sem enn eru óleyst, og Bretland gekk úr sambandinu 2020. Tölfræðin um efnahagslegan árangur ESB samstarfsins segir ekki alla söguna, og stjórnkerfi bandalagsins hefur sætt vaxandi vagnrýni samfara vaxandi tilfærslu valds frá aðildarríkjunum til Ráðherranefndar og Framkvæmdastjórnar bandalagsins þar sem skipaður framkvæmdastjóri (Ursula von der Leyen) og stjórnandi utanríkismála (Kaia Kallas) hafa í vaxandi mæli gerst talsmenn aðildarríkjanna í utanríkismálum án þess að sæta ábyrgð annarra en ráðherranefndarinnar sem skipar í þessi embætti. Þá hefur Evrópuþingið sætt gagnrýni, en það hefur ekki löggjafarvald eins og þing aðildarríkjanna, heldur einungis ályktunarvald um reglugerðir ráðherranefndarinnar. Segja má að árekstrar fullveldis og sambandsveldis séu óumflýjanlegir í ríkjandi stjórnskipulagi ESB, en þar við bætist að sameiginleg mynt ólíkra hagkerfa án sameiginlegs fjárlagavalds skapi óhjákvæmilega árekstra fullveldis og samveldis í stjórnun efnahagsmála einstakra ríkja, þar sem stýrivextir og lánshæfni bitna á aðildarríkjunum með ólíkum hætti.

Þeir brestir í ESB samstarfinu sem hér hefur verið bent á, og bitna á aðildarríkjunum með ólíkum hætti, hafa tekið á sig alvarlegri mynd í kjölfar Maidan-uppreisnarinnar í Úkraínu 2014 og innrásar Rússlands í landið 2022. Yfirlýst tilefni uppreisnarinnar var ákvörðun Viktors Janúkovitsj forseta að hafna undirritun samstarfs- og viðskiptasamnings við Evrópusambandið, en mótmæli gegn þessari ákvörðun breyttust í blóðug átök um áramótin 2014, þar sem skotvopnum var beitt gegn lögreglu og almennum borgurum. Þessum átökum lauk með því að forsetinn flúði land og skipuð var bráðabirgðastjórn þar sem Viktoria Nuland, aðstoðarutanríkisráðherra Bandaríkjanna kom við sögu. Hún hafði tekið virkan þátt í Maidan-mótmælunum, og hljóðritað símtal vitnar um að hún hafi í raun tilnefnt Arseníj Jatsenjúk í embætti forseta landsins, íhlutun sem benti til ítrekunar þeirrar stefnu Bandaríkjastjórnar sem samþykkt var á NATO-fundi í Búkarest 2008, að stefna bæri að innlimun Úkraínu í NATO. En sú ákvörðun braut í bága við það samkomulag sem gert var á sínum tíma við Gorbatsjov Rússlandsforseta að „NATO yrði ekki stækkað um spönn til austurs“ eftir sameiningu Austur- og Vestur-Þýskalands 1990 og upplausn Varsjárbandalagsins. Þessir atburðir höfðu mótandi áhrif á framtíðarskipan mála í Evrópu, þar sem upphaflegu markmiði þessara varnarbandalaga var þar með lokið, en  Evrópusambandið orðið hluthafi í útþenslustefnu NATO að landamærum Rússlands.

Eins og allir vita þá leiddi þessi atburðarás til þess 2014 að Rússland tók yfir Krímskagann, þar sem þeir áttu flotastöð fyrir, og  borgarastyrjöld hófst í austurhluta Úkraínu sem stóð frá 2014 allt þar til Rússland gerði innrás í landið í febrúar 2022, stríð sem hefur staðið með vaxandi þunga síðan, með formlegri innlimun rússneskumælandi héraðanna Donbass og  Lutansk í Rússland.

Þessir atburðir hafa haft víðtæk áhrif á efnahag aðildarríkja ESB, þar sem sambandið hefur sett viðskiptabann á Rússland, lagt hald á rússneskar innstæður í evrópskum bönkum, bannað mikilvæg viðskipti með jarðgas og olíu og staðið óbeint að eyðileggingu á þýsk-rússneskum gasleiðslum um Eystrasaltið, kenndum við Nordstream.

Evrópusambandið hefur verið virkur þátttakandi í þessum hernaði með vopna- og fjárstuðningi, sem hefur stigmagnast á þessu ári upp í umtalsverðan lofthernað Úkraínuhers víðsvegar innan landamæra Rússlands í krafti beinnar tækniaðstoðar sem hefur að meginhluta komið frá Evrópuríkjum eftir að síðari Trump-stjórnin kom til valda. Segja má að Evrópuríkin og Bandaríkin hafi skipt með sér verkum í stríðsrekstrinum, þar sem Bandaríkin hófu stríð við Íran á þessu ári í samvinnu við Ísrael á meðan Evrópusambandið hefur beint og óbeint fjármagnað stríðsrekstur Úkraínu, sem er gjaldþrota land eftir 4 ára stríðsrekstur. Í apríl á þessu ári samþykkti Evrópuráðið að taka lán til að fjármagna stríðið í Úkraínu næstu 2 árin upp á 90 milljarða evra. Þessi samþykkt var gerð í nafni 24 af 27 aðildarríkjum ESB, og er að þessu leyti óvenjuleg, þar sem bæði Ungverjaland, Tékkland og Slóvakía skárust undan þessari skuldbindingu, og var þessi undanþága samþykkt á Evrópuþinginu. Þá segir í þingsályktun Evrópuþingsins um málið að endurgreiðslu lánsins eigi endanlega að fjármagna með stríðsskaðabótum sem Rússlandi yrði skylt að greiða í stríðslok.

Efnahagslegar afleiðingar stríðsins í Úkraínu hafa umturnað öllum efnahagsmálum í álfunni. Áhrifanna gætir ekki síst í Þýskalandi sem hefur verið efnahagslegur burðarás bandalagsins til þessa, með afgerandi forystu í iðnvæðingu og framleiðslu gæðavarnings á því sviði. Meginorsök þessara erfiðleika er rakin til hækkandi orkuverðs, sem magnast nú enn til muna með tilkomu stríðsins við Íran. Í fyrsta skipti frá stríðslokum er nú í gangi umtalsverður samdráttur í framleiðslu bíla og annars orkufreks varnings í evrópskum þungaiðnaði. Þá hefur hækkun á orkuverði áhrif á framboð og verð á áburði, og þar með á framboð og verð á landbúnaðarvörum. Stríðin í Íran og Úkraínu hafa samlegðaráhrif í þessum samdrætti og afleiddri verðbólgu, sem setur alla efnahagsþróun í Evrópu í algjöra óvissu, en segja má að bæði stríðin hafi samlegðaráhrif er veiki umtalsvert samkeppnisstöðu álfunnar gagnvart Kína og  Bandaríkjunum, þó efnahagslífið þar sé einnig í fullkominni óvissu.

Ekki er þörf á ýtarlegri greiningu á þessu ástandi til þess að sjá „hvað er í pakkanum“ hjá ESB. Það er fyrst og fremst sú staðreynd að bandalagið vinnur nú beinlínis gegn þeim markmiðum sem upphaflega voru sett með „Kola- og stál-bandalaginu“ 1951, og lengi vel var yfirlýst markmið efnahagssamvinnu Evrópuríkja eftir stríð. Meginmálið var að koma í veg fyrir stríð. Evrópusambandið hefur markvisst unnið gegn þessum markmiðum með hervæðingu viðskiptanna og samþjöppun yfirþjóðlegs valds í stofnanir sem enga ábyrgð bera gagnvart íbúum álfunnar. Það er með ólíkindum að hlutskipti ESB í þeirri deilu á milli Rússlands og Úkraínu sem Bandaríkin áttu stærstan hlut í að magna upp, hafi eingöngu falist í vígvæðingu og fjármögnun þessa stríða sem hefur í raun staðið ekki bara í þau 4 ár sem Rússar hafa herjað á landið, heldur allt frá árinu 2014 þegar ofsóknir og hernaður hófst gegn rússneskumælandi íbúum Úkraínu.

Það er í raun með ólíkindum að stríðsrekstur Vesturlanda á tveim vígstöðvum skuli nú háur á undirliggjandi forsendum þjóðernis og trúarbragða. Evrópusambandið hefur athugasemdalaust horft upp á þjóðarmorð Ísraelsríkis gegn Palestínumönnum á Gaza og Vesturbakkanum í yfirlýstu trúarbragðastríði gyðingdóms og íslam. Stríðið í Íran er framhald þess þjóðarmorðs. Rétt eins og stríðið í Úkraínu sem  hófst á ofsóknum gegn rússneskumælandi íbúum landsins og grísk-kaþólskum trúarhefðum þeirra er nú fjármagnað einvörðungu af þegnum ESB.

Ef horft er yfir sögu Evrópu á á hún sér vissulega fortíð sem nýlenduveldi er byggði á kynþáttahyggju, en ekki verður séð að leiðtogalið hennar hafi í heild sinni litið lægra í þessu sólsetri aftansins sem nú blasir við. Enginn evrópskur leiðtogi hefur lagt orð til friðar í því stríði sem nú vofir yfir álfunni allri. Enginn evrópskur leiðtogi hefur lagt fram marktæk orð til sáttar í þessu stríði. Við sem erum þegnar þessara lýðskrumara göngum villt í þokunni eins og K. í þorpinu undir Höllinni þar sem herra West West greifi býr í ósýnilegum kastala sínum. Augljóst er að Evrópa er þetta þorp og West West greifi á sinn vopnabróðir í Washington. Ég sagði einu sinni við róttæka skoðanabræður mína í deilum um stjórnmál að ég liti fyrst á sjálfan mig sem Evrópubúa, svo sem Íslending. Það vakti þá nokkra hneykslun. Ég er enn sama sinnis, en ég hef haft augu til að horfa í Evrópupakka Þorgerðar og Kristínar og ég segi nei við honum. Hann geymir vopnabúr West West greifa.

ER FRAMVINDA STRÍÐSINS ÓHJÁKVÆMILEG?

Nú þegar hernaðarátök breiðast út í Úkraínu, Rússlandi, Ísrael, Líbanon, Íran, Palestínu, Yemen og til fleiri landa með sívaxandi þunga og hraða birtir blaðamaðurinn Giuseppe Marsala þessa athyglisverðu grein á veftímariti sínu L‘AntiDiplomatico þar sem skýrður er efnahagslegur bakgrunnur þessarar ógnvanlegu þróunar á einföldu og vel skiljanlegu máli. Mynd af veruleika sem nú snýst fyrir augum okkar eins og hráviði í strók hvirfilvindsins. Fátt er hollara en að finna yfirlýsta sýn þegar slíkur hvirfilbylur brestur á í öngþveiti upplýsinganna. Greinin er skrifuð 12 ágúst og birt á vefsíðu Masala, „L‘Antidiplomatico“. Mér fannst ég þurfa að biðja Googles um að þýða hana á íslensku fyrir lesendur Hugruna.com. 

Titilinn er það eina sem ég hef breytt úr vélrænni þýðingu Google. Allar misfærslur eiga sér tæknilegar ástæður.
  • 12. ágúst 2024 11:00

STRÍÐIÐ OG FALLHÆTTA DOLLARANS SEM GJALDMIÐILS HEIMSVIÐSKIPTA

eftir Giuseppe Masala fyrir L’AntiDiplomatico

 

Frá upphafi stríðsins sem braust út í Úkraínu árið 2022 höfum við stutt þá kenningu að raunverulegar ástæður kreppunnar væri að finna í stöðu erlendra reikninga Bandaríkjanna og þar af leiðandi í stöðu samkeppnishæfni framleiðslukerfis þess á vettvangi heimsmarkaðarins sem fæddur er úr ösku Berlínarmúrsins.

 

Tvær stoðir dollaramiðaða kerfisins

 

Grundvallarstoðir dollaramiðlæga kerfisins sem hefur gert „heimskerfinu“ kleift að starfa frá falli Berlínarmúrsins – að mínu mati – eru í meginatriðum tvær:

 

1) Bandaríkin verða að hafa tæknilega yfirburði yfir umheiminum,

svo þau geti framleitt vörur með mikla virðisauka á sama tíma og þau láta framleiðslu á þroskuðum vörum með lágan virðisauka eftir til umheimsins og kaupa þær af þeim með litlum tilkostnaði fyrir eigin heimamarkað. Kerfi sem gerir Bandaríkjunum kleift að koma jafnvægi á þróun viðskiptajöfnuðar og viðskiptajöfnuðar að miklu leyti.

Hið síðarnefnda er einnig í tengslum við þá staðreynd að risastórir fjármálasjóðir Wall Street kaupa hlut í mikilvægustu fyrirtækjum um allan heim og tryggja bandaríska kerfinu ríkulegan arð á hverju ári sem í raun hjálpar til við að koma jafnvægi á viðskiptajöfnuðinn. Í gegnum áratugina hafa tæknilegir yfirburðir Bandaríkjanna hins vegar verið grafnir undan og síðan algjörlega rofnir. Vissulega var fyrsta rispan á stjörnum og röndum Tækniyfirráð gefin af Japan sem á níunda áratug síðustu aldar safnaði gífurlegum jákvæðum viðskiptajöfnuði við Bandaríkin, hugsaðu bara um bílageirann.

En Bandaríkjunum tókst að hrinda árásinni með því að þvinga þróuð vestræn hagkerfi – sérstaklega Japan (sem er enn hershöfðingjaríki) – til að skrifa undir svokallaða „Plaza-samninga“ sem í raun gengisfelldu dollarann með því að endurvekja bandaríska framleiðslu. Í kjölfarið endurtók vandamálið sig enn sterkar; reyndar bæði í Evrópu þar sem, þökk sé tilkomu evrunnar og viðskiptasamningum við Rússland sem hafa tryggt orku og hráefni með mjög litlum tilkostnaði, og í Kína (en einnig í Suður-Kóreu) þar sem ólgusöm efnahagsþróun, fyrst studd af fólksflutningum vestrænna fyrirtækja og fjármagns, stækkaði fljótlega til geira virðisaukandi vara; Bandaríkin þurftu því að horfast í augu við bæði harða evrópska samkeppni (sérstaklega frá norðlægum löndum, fyrst Þýskalandi) og Kína, sem bókstaflega leysti upp innlenda framleiðslukerfi Bandaríkjanna og eyðilagði þar af leiðandi utanríkisreikninga Bandaríkjanna, sem safnaði upp ójafnvægi í viðskiptum og erlendum skuldum sem nú voru ósjálfbærar. Þetta ástand hefur orðið til þess að stjórnvöld í Washington hafa gripið til ráðstafana sem hafa sögulega þýðingu; í fyrsta lagi sprakk stríðið í Úkraínu út þökk sé þjóðernis- og tungumálabrotum sem sérstaklega voru kynt undir í gegnum árin sem leiddu til þjóðernisátaka milli vestur- og austur-Úkraínumanna.

Auðvelt er að útskýra tilgang þessa stríðs með tilliti til alþjóðahagkerfis: að eyðileggja naflastrenginn sem batt Rússland og Evrópu með því að tryggja gífurlega samkeppnishæfni á heimsmörkuðum við evrópskar vörur sem nutu sérstaklega hagstæðs orkukostnaðar frá Rússlandi. Á sama hátt miðar sérstaklega árásargjarn afstaða Bandaríkjanna í Austurlöndum fjær að því að kæfa hagvöxt í Kína, jafnvel á þeim nótum sem notuð eru í Evrópu, sem veldur því að sum átök springa út (hugsaðu bara um sögulega atburði Taívan og yfirstandandi landhelgisdeilur milli Kína og Filippseyja).

2) Hin grundvallarstoðin í dollaramiðaða kerfinu er vissulega petrodollar
,
eða aSamkomulag er til milli Sádi-Arabíu og Bandaríkjanna þar sem þau fyrrnefndu skuldbinda sig til að selja olíu sína í Bandaríkjadölum en þau síðarnefndu skuldbinda sig í staðinn til að verja (bæði diplómatískt og hernaðarlega ef nauðsyn krefur) hásæti Saud fyrir utanaðkomandi árásum. Það er ljóst að þessi samningur hefur neytt öll lönd í heiminum sem þurfa á olíu Sádi-Arabíu að halda til að hafa stóran dollaraforða í seðlabanka sínum.

Eins og skilja má er þessi sögulegi samningur milli Sáda og Bandaríkjanna grundvallarþáttur í ofurvaldi dollarans, einnig vegna þess að fljótlega fylgdu öll OPEC-ríkin (nú OPEC + Rússland) ákvörðun Sádi-Arabíu um að verðleggja olíu með bandarískum gjaldmiðli, sem refsaði í raun ofurvaldi dollarans bæði sem varagjaldmiðill og sem staðlaður gjaldmiðill fyrir alþjóðaviðskipti. Jafnvel á þessari stoð birtast hins vegar fyrstu sprungurnar: mörg lönd eru nú að leita að tvíhliða samningum til að hvetja til viðskipta milli landa með innlenda gjaldmiðla (svokölluð skiptasamningar milli seðlabanka), sérstaklega BRICS löndin hafa valið þessa leið og krefjast nú opinberlega réttar til að af-dollaravæða hagkerfi sín. Það verður að segjast eins og er að Sádi-Arabía hefur einnig gert samning við Kína um sölu á olíu á kínversku júani og endurfjárfestingu júansins sem Sádar safna í kínverska hagkerfinu sjálfu (í líkingu við það sem Sádar hafa gert við Bandaríkin í marga áratugi).

 

Yfirbygging dollaramiðlæga kerfisins

Þegar búið er að skýra þær tvær stoðir sem yfirburðir dollarans byggja á er nauðsynlegt að dvelja við hvert er verkunarháttur kerfisins. Bandaríkin „flæða“ einfaldlega heimskerfið með þeim dollurum sem nauðsynlegir eru til að allar þjóðir hafi það magn sem nauðsynlegt er fyrir viðskipti sín og varasjóði. Til að framkvæma þessa aðgerð samþykkja Bandaríkin að kaupa vörur og þjónustu frá umheiminum jafnvel á kostnað ójafnvægis í viðskiptajöfnuði og viðskiptajöfnuði. En hvernig komast Bandaríkin hjá því að þurfa stöðugt að prenta nýja dollara svo heimurinn geti haft þá dollara sem þarf til viðskipta sinna á hverju ári? Það er einfalt og áhrifaríkt kerfi: lönd með jákvæðan viðskiptajöfnuð og viðskiptajöfnuð við Bandaríkin endurfjárfesta einfaldlega umframfjármagn sitt í Bandaríkjunum, og einmitt í þeirri vél til framleiðslu á tilbúnum dollurum sem er Wall Street, og tryggja þannig síhækkandi hlutabréfamarkaðsverð og þar af leiðandi hagnað fyrir alla, þar á meðal þann hluta bandarísku þjóðarinnar sem fjárfestir á hlutabréfamarkaði og styður þar af leiðandi neyslu þó að Bandaríkin séu nú með framleiðslukerfi í lágmarki.

Hvers vegna kerfið hefur endanlega brotnað: þörfin fyrir stríð fyrir Bandaríkin

Eftir að hafa sýnt fram á verkunarháttinn sem hefur tryggt yfirburði dollarans á alþjóðlegum mörkuðum frá 1971 og áfram, það er að segja, síðan Richard Nixon fordæmdi Bretton Woods-samningana um breytanleika dollarans, skulum við nú reyna að skilja ástæðuna fyrir núverandi peningakreppu sem steypir heiminum út í það sem Bergoglio páfi hefur kallað „smátt og smátt heimsstyrjöld“ (þar að auki þar sem bitarnir eru í auknum mæli að koma saman og skapa átök einstakt).

Vissulega er núverandi dollarakreppa byggð á Wall Street kreppunni 2008, sem Bandaríkin hafa ekki getað jafnað sig á, að minnsta kosti hvað varðar samkeppnishæfni framleiðslukerfisins. Allt þetta sést vel á þróun bandarískra erlendra reikninga sem hægt er að draga saman á tilbúið (í hegelískum skilningi) með þróun bókhaldsmagnsins sem þekkt er undir skammstöfuninni NIIP (Net International Investment Position).

Sögulegt kort yfir frammistöðu bandarísku ríkisreiknings til 1. ársfjórðungs 2024 – Heimild: Seðlabanki Bandaríkjanna

 

Eins og sjá má fram til ársins 2008 – þegar fjármálakreppan sprakk – voru skuldir þessa reiknings innan við 3000 milljarðar dollara, tala sem ég tel lífeðlisfræðilega miðað við að Bandaríkin verða að „flytja út“ dollara til umheimsins til að leyfa öðrum þjóðum að skiptast á vörum og þjónustu sín á milli með bandarískum gjaldmiðli. Frá árinu 2008 höfum við hins vegar staðið frammi fyrir alveg ótrúlegu fyrirbæri sem ber vitni um molnun bandaríska framleiðslukerfisins: Bandaríska ríkisborgarastofnunin hefur hrunið niður í ofurtöluna -21.281.804 milljarða dollara. Sem þýðir að Bandaríkin standa í þakkarskuld við umheiminn fyrir þessa ofurbólu.

Tala sem felur í sér hrun bæði opinbera og einkarekna bandaríska fjármálakerfisins, eins og gerðist í Argentínu, svo dæmi sé nefnt.

En hvernig gat það komið að þessu? Það eru margar kenningar, en vissulega eru þær viðurkenndustu óhófleg árásargirni Evrópu (og sérstaklega Þýskalands) á heimsmörkuðum, vegna ofursamkeppnishæfni sem náðist þökk sé mjög lágum orkukostnaði sem fæst frá Rússlandi, birgi Evrópu á gasi, olíu og öðrum grundvallarhráefnum. Við getum hins vegar sagt að bandarísk stjórnvöld, bæði demókratar Obama og repúblikanar Trumps, hafi alltaf litið á samninga Rússlands og Evrópu með reyk í augum og hafa margsinnis sakað ESB um óhollustu við þá einmitt vegna þessara samninga.

Sama gildir um Kína, samkvæmt Bandaríkjunum er ofursamkeppnishæfni Kínverja sem hefur eyðilagt bandaríska framleiðslukerfið vegna of rausnarlegra reglna sem Peking hefur fengið innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Þessi stofnun sem Donald Trump fór í heiftarlegar deilur við og hótaði jafnvel útgöngu Bandaríkjanna úr samtökunum.

Það verður að segjast, til að vera sanngjarn, að reglur Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar sem hefur umsjón með heimsviðskiptum voru skrifaðar og samþykktar þegar Kína var þróunarland; það er því augljóst að endurskoða þarf þá aðstöðu sem Kína nýtur í dag, í ljósi þess að ekki er hægt að líta á himneska heimsveldið sem vanþróað land.

Aðalatriðið er að í stað þess að halda fram ástæðum sínum í diplómatískum hringjum hafa Bandaríkjamenn kveikt í púðrinu með því að kveikja í ýmsum kreppusvæðum um allan heim í þeim tilgangi að ná mikilvægum geopólitískum og efnahagslegum ávinningi. Vissulega má sjá stríðið milli Rússlands og Úkraínu sem Washington hefur augljóslega hleypt af stokkunum (manstu þegar Victoria Nuland sagði „Fokk the ESB“?) frá þessu sjónarhorni með það að markmiði að rjúfa viðskiptatengsl Rússlands og Evrópu sem hafa tryggt gríðarlegt samkeppnisforskot sérstaklega fyrir Norður-Evrópulönd, fyrst og fremst Þýskaland. Og hvernig getum við þá gleymt sprengjuárásinni á Nord Stream gasleiðsluna, grundvallaræð sem flutti rússneskt gas til Þýskalands og hjarta Evrópu? Við höfum vissulega engar sannanir fyrir því að það hafi verið Bandaríkjamenn sem rifu þessa leiðslu (kannski í höndum pólskra eða baltneskra hermanna sinna) en eitt er víst, sá sem naut góðs af henni er Washington og það er sérstaklega vísbendandi.

Hlutirnir gengu ekki betur í Austurlöndum fjær þar sem verið er að hrinda í framkvæmd þeirri stefnu að umsátur um Kína af Bandaríkjunum (Pivot to Asia): hugsaðu bara um stofnun bandalagsins sem kallast AUKUS (Ástralía – Bretland – Bandaríkin) sem er greinilega í and-kínversku hlutverki. Eins og japanska og taívanska endurvopnunaráætlunin. Ekki nóg með það, auk þess að byggja upp bandalög, eru Bandaríkin að kynda undir landhelgisdeilum milli herríkja sinna og Kína: í fyrsta lagi er ég að vísa til þeirra í Suður-Kínahafi sem tengjast ekki aðeins himneska heimsveldinu heldur einnig Filippseyjum og í öðru lagi er Washington að hvetja á allan hátt til sjálfstæðis Taívan frá Peking, það er að segja þess sem Alþýðulýðveldið Kína lítur á sem uppreisnarhérað en samt órjúfanlegur hluti af yfirráðasvæði sínu.

Það sem við getum ályktað af þessu risastóra skákborði sem nær í raun yfir alla Evrasíu er að stórstefna Washington beinist að því markmiði að eyðileggja samkeppnishæfni Evrópu annars vegar (markmið sem hefur að mestu verið náð) og hins vegar að klippa vængi hinnar nýju andstæðu blokkar sem Rússland og Kína mynduðu, til að öðlast að minnsta kosti aðra öld yfirráða. eða að minnsta kosti til að forðast gjaldþrot, að öðru leyti öruggt, þökk sé vopnavaldinu.

Það sem við getum ályktað af þessari athugun er að mögulegur endir áframhaldandi átaka sem Bergoglio páfi hefur aðdáunarvert kallað „sundurlausa heimsstyrjöld“ er langt frá því að sjást. Bandaríkjamenn munu halda áfram að kynda undir átökum með það að markmiði að veikja andstæðinga Kína og Rússlands, að minnsta kosti þar til þeir eru vissir um fjárhagslega björgun sína með almennu samkomulagi sem tryggir þeim að minnsta kosti fjárhagslega og peningalega afkomu og einnig áhrifasvæði innan almenns ramma afhnattvæðingar (reshoring).

Sem stendur er allt þetta langt frá því að koma. Reyndar verður að segjast eins og er að í hvert skipti sem yfirlýsing kemur frá BRICS+ svæðinu um stofnun reikningsgjaldmiðils í stað dollarans sem staðlaðs gjaldmiðils í alþjóðaviðskiptum eða að tilkynnt er um stofnun annars greiðslukerfis en SWIFT. áframhaldandi átök eru í meginatriðum kynt undir vegna þess að slíkar aðgerðir – utan ramma almenns samkomulags sem Washington tekur þátt í – jafngilda því að skjóta eldflaug á Wall Street og á bandaríska hagkerfið sem nú er blóðlaust eins og hrun hreinnar fjárhagsstöðu þess sýnir.

Hver sá á slíkum tímamótum sem talar um mögulegan frið og hugsanlegt stórt samkomulag hefur ekki skilið nákvæmlega skilmála og grundvallarástæður núverandi átaka. Við erum enn mjög langt frá mögulegu nýju Bretton Woods.

 

Forsíðumyndin er málverkið "STALÍNGRAD" eftir danska málarann Asger Jorn frá 1973

 

LÖGMÁL HAGFRÆÐINNAR OG STJÓRNMÁLANNA

 

Kosningabaráttan á Ítalíu og stjórnmálaumræðan í Evrópu

Úrklippa úr dagblaðinu La Repubblica í dag: Georgia Meloni, leiðtogi Ítalska bræðralagsins (Fratelli di Italia), sem skoðanakannanir segja að verði leiðtogi og forsætisráðherraefni hægri-blokkarinnar í ítölskum stjórnmálum í kjölfar væntanlegra kosninga. Hún er fulltrúi „þjóðernissinnaðrar íhaldsstefnu“ og blaðið hefur eftir henni: „Svona verður landið að þjóð og borgararnir að föðurlandssinnum…“

Fyrsta lögmálið sem við lærum í hagfræði er að framboð og eftirspurn stjórni markaðsverði: þegar framboð eykst lækkar verðið, þegar eftirsókn eykst hækkar það.

Nú er komið að tímamótum í sögu hagfræðinnar: minnkandi framboð hækkar verð á orkugjöfum upp úr öllu valdi. Þegar ekki er hægt að auka á framboðið er gefin út tilskipun frá ESB og stjórnvöldum sjö af stærstu orkuneytendum í heiminum (kallast G7): setja skal lögbundið þak á orkuverð frá Rússlandi um víða veröld. Ekki er enn ljóst hvort þetta eigi að ná til annarra framleiðenda á orku, né hver verðmiðinn verði.

Þessi örvæningarfulla umræða um orkukreppuna tekur reyndar á sig hinar ótrúlegustu myndir, en það sem einkennir hana fyrst og fremst virðist vera hlaup kattarins í kringum þann sjóðheita graut sem ekki má snerta: Siðmenning Vesturlanda, sem hafa búið til þetta órjúfanlega lögmál hagfræðinnar sem áður var nefnt og enginn vill afneita, horfist nú í augu við að örlög hennar byggja á fyrirfram gefnu og óheftu framboði þeirrar orku sem er undirstaða iðnvæðingarinnar og þar með allra tækniframfaranna: og nú eru það einmitt Vesturlönd sem vilja taka þessi lögmál úr sambandi: yfirlýsingar forseta ESB um þetta baráttumál sambandsins sem lausn á orkukreppunni voru fyrsta málið í sjónvarpsfréttum á Íslandi í dag, og voru sögð svar við stríðsárás Rússlands á þessi grundvallarlögmál allrar hagfræði. Vopnið í höndum ESB og NATO í stríðinu gegn Rússlandi er að rjúfa þetta lögmál um samband framboðs og eftirspurnar. Þak skal sett á uppsprengt verð á rússnesku gasi.

Fyrsta Evrópulandið til að setja þetta stríðsvopn í dóm almennings í Evrópu er Ítalía, þar sem kosningar til þings eiga að fara fram innan þriggja vikna. Þessar kosningar eru reyndar óvenjulegar, því til þeirra er boðað í kjölfar afsagnar forsætisráðherrans, Mario Draghi, sem sagði af sér embætti án þess að hafa fengið á sig vantraust í þinginu. Stjórn sem hafði yfirgnæfandi meirihluta á þingi, og glímdi í raun aðeins við einn stjórnarandstöðuflokk sem máli skipti -með innan við 10% þingmanna- þó skoðanakannanir sýni hann reyndar nú með mest kjörfylgi allra flokka (hægri flokkurinn Ítalska bræðralagið, FI, um 23% fylgi samkvæmt nýlegum skoðanakönnunum).

Allir hinir þingflokkarnir sem máli skipta áttu aðild að þessari stjórn utanflokksmannsins og hagfræðisnillingsins  Mario Draghi, en keppast þó um að sýna sérstöðu sína í yfirstandandi kosningabaráttu, sem er einhver sú furðulegasta sem um getur.

Endalaus sjónvarpsviðtöl við leiðtoga stjórnarinnar sem ekki feldi sjálfa sig -en féll þó, einkennast af gagnkvæmum ásökunum um stjórnarslitin og meira og minna hástemmdu lofi um fráfarandi forsætisráðherra, sem auk þess að hafa stýrt bólusetningarherferð gegn kóvidveirunni með hervæðingu og stjórnskipunum, átti í ljósi hagfræðisnilldar sinnar stóran þátt í smíði þeirra flóknu ákvæða Vesturlanda um eignaupptöku, viðskiptabann og útilokun Rússlands úr hinu fjölþjóðlega viðskiptakerfi banka og fjármálaviðskipta sem svar við ummdeildri innrás Rússlands í Úkraínu í kjölfar 8 ára hernaðar þarlendra stjórnvalda gegn rússneskumælandi íbúum landsins.

Þrátt fyrir átakanlegar tilraunir leiðtoga um 5 fullgildra flokka og álíka margra smáflokka til að leggja áherslu á einstaka stefnu sína og óbrigðult erindi síns flokks á þingi, þá hljómar alls staðar sami söngurinn, þar sem fyrsta boðorðið er að rjúfa grundvallarlögmál hagfræðinnar: þak á orkuverðið.

Allir flokkar virðast styðja þetta illframkvæmanlega brot á lögmáli framboðs og eftirspurnar. En í kjölfarið koma fleiri kröfur og loforð:

Ríkisstuðningur við heimilin og fyrirtækin. Enginn flokkur hefur skilgreint þessi loforð í smáatriðum, en þau miða að því að auka kaupgetu heimila og fyrirtækja á orku. Sem aftur felur í sér aukna eftirspurn (og hækkandi orkuverð).

Í kjölfarið koma loforð sumra flokka um „hreina orku“, sem fela í sér fleir vindmyllugarða og sólarspegla, sem allir vita þó að vega engan veginn upp á móti orkuskortinum, þar sem Ítalía er snauð af olíulindum, fátæk af dýru jarðgasi og án kjarnorkuvera, og því það land í Evrópu sem er háðast gasinnflutningi frá Rússlandi ásamt Þýskalandi.

Í kjölfarið koma svo kröfur flestra flokka um lækkun skatta, sem eru reyndar með hæsta móti á Ítalíu í evrópskum samanburði. Skattalækkanir eiga eins og orkustyrkirnir að koma í veg fyrir fyrirsjáanlega lokun fyrirtækja og gjaldþrot heimilanna, þar sem hlutfall þeirra er lifa undir fátæktarmörkum er þegar mjög hátt (2 miljónir fjölskyldna eða 5,6 miljónir einstaklinga, 9,4% þjóðarinnar).

Ekki verður séð hvernig ríkissjóður á að mæta þessum útgjöldum öðruvísi en með lántökum, en skuldir ítalska ríkisins eru um þessar mundir um 150% af vergri þjóðarframleiðslu, sem er næst á eftir Grikklandi á Evrusvæðinu (209%) á meðan Poryúgal og Spánn skulda um 130%. Þessi lönd hafa öll farið langt yfir „leyfileg“ mörk ESB um skuldasöfnun. Þó þessar opinberu skuldir séu ærið áhyggjuefni fyrir ESB, þá siglir landið ennþá í skjóli ákvörðunar Mario Draghi, þáverandi bankastjóra Evrópubankans, frá árinu 2012, um að kaupa öll föl ítölsk ríkisskuldabréf, „whatever it takes“ til að koma í veg fyrir yfirvofandi gjaldþrot ítalska ríkisins á skuldabréfamarkaði. Þessi ákvörðun var talin hafa bjargað ekki bara ítalíu, heldur evrunni sjálfri frá gjaldþroti, og varð til að sveipa Draghi þeim hetjuljóma, sem enn umlykur þennan lykilmann í evrópskum stjórnmálum. En Adam verður ekki lengi í Paradís, því samkvæmt yfirlýstri stefnu BCE mun bankinn hætta að prenta evrur til að kaupa ríkisskuldabréf 1. Desember næstkomandi, og enginn veit hvað gerast mun þá á skuldabréfamarkaðnum. En búast má við stórhækkuðum vaxtakröfum á ítölsk ríkisskuldabréf, og þar með stórhækkaðri skuldabyrði og þrengri lánakjörum ríkisins.

Það sem vekur athygli í kosningabaráttunni á Ítalíu er ekki síst þetta: ekki verður fundinn áþreifanlegur munur á stefnuskrám þeirra meginflokka sem keppa um völdin, og verður þar nánast ógerningur að greina á milli hægri og vinstri, enda allir flokkar meira og minna undir vörumerkinu „Draghi“. Skiptir þá litlu hvort flokkar teljast til hægri eða vinstri samkvæmt hefðbundinni skiptingu. Þannig eru þeir tveir flokkar sem hafa haft hæst um stuðning við NATO og ESB í deilunum um Úkraínustríðið annars vegar „vinstri-flokkurinn“ PD (Partito democratico, arftaki gamla kommúnistaflokksins) og Fratelli di Italia, sá flokkur sem er talinn lengst til hægri og kenndur við „þjóðlega íhaldsstefnu“. Ef hægt er að greina stefnumun varðandi Úkraínustríðið, þá hafa tveir flokkar, Lega-Salvini (hægri) og Movimento 5 stelle (óskilgreind leif af gömlu grasrótarhreyfingunni) haft uppi afar varkárar efasemdir um vopnasendingar til Ukraínu, án þess þó að gera það að stórmáli.

Ástæðan fyrir þessari þoku í þessu andrúmslofti ítalskra stjórnmála liggur þó annars staðar. Hana má finna í ESB og ákvörðunum bandalagsins um „bjargráð“ gegn veirufaraldrinum frá síðasta ári: stofnun „Recovery Fund“ og „Europe next Generation“, en þetta eru sjóðir sem ESB kom sér saman um að mynda með seðlaútgáfu Evrópubankans til að endurreisa Evrópu eftir veirupláguna. Ítalía er það land sem fær lang stærsta bitann af þessari lánaköku, sem mun að stærstum hluta leggjast á skuldabagga þjóðarinnar, en til þess að úr því geti orðið þarf landið að fylgja skilyrðum ESB um fjárlagagerð, skattastefnu, reglugerðir varðandi opinberar framkvæmdir o.s.frv. Það verður því verkefni komandi ríkisstjórnar á Ítalíu að framkvæma þessa stefnu ESB, hvað sem öllum kosningaloforðum líður. En síðustu tölur herma að verðbólga á ítalíu sé nú um 8% og ekkert bendi til lækkunar hennar á næstunni, nema síður sé.

Þar sem fáir lesendur þessarar blog-síðu kunna ítölsku er erfitt að finna beina tilvitnun í stjórnmálaumræðuna á Ítalíu þessa dagana sem lesendur skilja. En þar sem ástandið á Ítalíu virðist í litlu frábrugðið því sem gerist á evrusvæðinu almennt, þá birti ég hér brot úr nýlegu sjónvarpsamtali við Robert Habeck, fjármálaráðherra og varakanslara Þýskalands, sem jafnframt er leiðtogi Græningja í Þýskalandi og yfirlýstur stuðningsmaður Zelensky í stríði hans við Rússa í Úkraínu. Habeck er hér að ræða orkukreppuna sem afleiðingu þessa stríðs og áhrif hennar á verðbólgu, atvinnulíf og afkomu fjölskyldnanna í Þýskalandi. Evrópsk stjórnmálaumræða á hæsta stigi um þessar mundir.

STJÓRNARKREPPA Á ÍTALÍU

Stjórnarkreppa á Ítalíu

Mario Draghi kveður ítalska þingið 20. júlí s.l.

SKIPSTJÓRI STEKKUR FRÁ SÖKKVANDI SKIPI SÍNU

 

„Á ítalska þinginu hafa gerst atburðir sem eiga sér ekki hliðstæðu í 100 ára sögu lýðræðis í Evrópu“.

Þannig komst heimspekingurinn Massimo Cacciari að orði í viðtali við ítalska fréttastofu í kjölfar afsagnar Mario Draghi forsætisráðherra nýverið. Hið einstaka við þessa stjórnarkreppu er að mati Cacciari sú staðreynd að „einingarstjórnin“, eins og Draghi kallaði hana, hafði starfað í 18 mánuði og „unnið stórvirki“ að mati forsætisráðherrans, stjórnin hafði vænan meirihluta á þingi og hafði ekki fengið vantrauststillögu, hvað þá vantraust. Engu að síður tók Mattarella forseti afsögn Draghi gilda og leysti upp þingið, að því er virðist í andstöðu við vilja þess: enginn stjórnarflokkanna fjögurra sem mynduðu þessa ríkisstjórn vill kannast við að hafa lýst vantrausti á stjórn sína og í kjölfarið hófst mikið hnútukast á milli þingmanna og flokka um hver bæri ábyrgð á stjórnarslitum við aðstæður sem kalla einmitt á festu, samstöðu og traust viðbrögð við pestinni, verðbólgunni, viðskiptastríðinu og hernaðinum í Evrópu þar sem Ítalía hefur þá sérstöðu að vera skuldugasta ríki álfunnar á eftir Grikklandi miðað við þjóðarframleiðslu og æpandi vandamál blasa við á öllum vígstöðum: stríðsástand í álfunni, heilbrigðiskerfi í lamasessi, skólakerfi í uppnámi eftir lokun í heilt skólaár, óðaverðbólga, atvinnuleysi 25% meðal ungs fólks, methalli á rekstri ríkissjóðs, stighækkandi vaxtakröfur á ríkisskuldum og vaxandi flóttamannastraumur svo nokkur vandamál séu talin upp. Ofan á þetta er þjóðinni nú boðið upp á kosningaslag um hásumar og þingkosningar 25. september næstkomandi.

Enginn virðist skilja þá stöðu sem upp er komin á Ítalíu, og jafnvel stjórnmálaskýrendurnir standa eftir með opinn munninn án þess að geta gefið lesendum fjölmiðla nokkra heildstæða og vitræna skýringu á því sem þarna er að gerast. Hér skal reynt að skýra myndina af veikum mætti, en undirritaður hefur fylgst með mörgum ævintýralegum kollsteypum ítalskra stjórnmála í hálfa öld og man þó ekki eftir neinu sambærilegu við það sem nú blasir við.

Ríkisstjórn Mario Draghi var mynduð 13. Febrúar 2021 að frumkvæði Sergio Mattarella forseta, sem veitti þessum fyrrverandi bankastjóra Seðlabanka Evrópu umboð til myndunar þriðju ríkisstjórnarinnar á þessu kjörtímabili í miðju stríði við Covid19-pestina, sem hafði valdið meiri skaða á Ítalíu en í öðrum Evrópuríkjum. Hinar ríkisstjórnirnar tvær voru samsteypustjórnir tveggja flokka, 5*-hreyfingarinnar og Lega Salvini (LS) annars vegar og 5*-hreyfingarinnar og Demókrataflokksins (PD) hins vegar. Forsætisráðherra þessara tveggja stjórna var einnig utan flokka: lögfræðingurinn Giuseppe Conte. Mario Draghi myndaði samsteypustjórn þessara þriggja flokka og flokks Silvio Berlusconi (FI), og var stjórnin kölluð „stjórn þjóðareiningar“ og hafði meginmarkmið að berjast við veirupestina og mæta þeim félagslega og efnahagslega vanda sem hún hafði valdið.

Erfitt er fyrir Íslendinga að skilja ítölsk stjórnmál vegna þess að flokkakerfið er framandlegt og tók stakkaskiptum í kjölfar réttarhalda yfir gömlu flokkunum 1991, herferð sem kennd var við hreinar hendur. Þessi réttarhöld leiddu til þess að stærstu flokkarnir voru lagðir niður eða skiptu um nöfn og nýir flokkar fylltu í skörðin. Meðal annars Forza Italia, flokkur Silvio Berlusconi, sem kalla má „miðjuflokk“ og tók við stórum hluta hefðbundinna kjósenda Kristilega Demókrataflokksins, á meðan hinn helmingurinn fluttist yfir á Demókrataflokkinn, sem í raun er arftaki gamla kommúnistaflokksins. Lega-Salvini (LS) og 5*-hreyfingin (5*) eru einnig afsprengi þessara umbrota og hafa báðir verið kenndir við „popúlisma“ af andstæðingum sínum: LS (kennd við foringjann, Matteo Salvini) byggir á fylgi millistéttar og minni atvinnurekenda, hefur alið á tortryggni í garð útlendinga og ESB og haft „fullveldi“ sem leiðarstef. 5*-hreyfingin hefur skilgreint sig sem grasrótarhreyfingu án „flokksformanns“ en skipulögð undir verndarvæng uppistandarans og grínleikarans Beppe Grillo. Hún hefur lagt áherslu á umhverfismál, jafnréttismál og baráttu gegn spillingu. Það voru þessi ólíku öfl sem stóðu að stjórn Mario Draghi, en stjórnarandstaðan var nánast eingöngu í höndum „Fratelli d‘Italia“, þjóðernissinnaðs hægriflokks sem á rætur í gamla fasistaflokknum og nýtur nú forystu kvenskörungsins Giorgiu Meloni.

Áður en við stiklum á ferli ríkisstjórnar Mario Draghi er rétt að draga fram nokkur atriði um feril hans á undan þessari stuttu innkomu hans í ítölsk stjórnmál. Hann er hagfræðingur að mennt, fæddur 1944, og stundaði háskólakennslu og fræðistörf áður en hann réðst til Alþjóðabankans á 9. áratugnum og gerðist síðan ráðuneytisstjóri í ítalska fjármálaráðuneytinu 1991. Það var á hinum örlagaríku tímum Maastricht-samkomulagsins og myntsamstarfs ESB-ríkjanna. Á þessum tíma átti Draghi m.a. ríkan þátt í framkvæmd einkavæðingar á ítölskum ríkisfyrirtækjum í samræmi við reglur ESB. Draghi tók við stjórnunarstöðu í Goldman Sachs bankanum í BNA í kringum aldamótin, um svipað leyti og Ítalía innleiddi evruna og afnam þannig sjálfstæða peningastefnu Ítalska Seðlabankans, sem nú var færð í umsjá Evrópska Seðlabankans. Draghi var bankastjóri Ítalíubankans 2006 til 2011, en þá skipaði Evrópuráðið hann í stöðu yfirmanns Seðlabanka Evrópu. Á þeim tíma glímdu ríki og fjármálastofnanir Vesturlanda við afleiðingarnar af gjaldþroti Leaman-brothers bankans í BNA. Draghi vakti mikla athygli þegar hann tók þá afdrifaríku ákvörðun að bankinn myndi hefja ótakmörkuð innkaup á ítölskum ríkisskuldabréfum, „whatever it takes“,  en þessi aðgerð var talin hafa bjargað Ítalíu frá gjaldþrotaskiptum sambærilegum við þau er urðu á Grikklandi. Aðgerðin var um leið talin hafa bjargað fjármálastofnunum Evrópu frá gjaldþrotahrynu og þar með evrunni sem gjaldmiðli. Önnur verkefni Draghi á þessum tíma fólust m.a. í skuldauppgjöri bankans og Alþjóða Gjaldeyrissjóðsins við Grikkland 2015, þar sem gripið var fyrir hendur þarlendra lýðræðislega kjörinna stjórnvalda til að verja evrópska lánardrottna fyrir gjaldþroti vegna greiðsluþrots Grikkja. Draghi lauk störfum hjá ESB 2019, og hafði þá hlotið mikla alþjóðlega viðurkenningu fyrir starfsframa sinn, þar sem, hann var m.a. talinn í röð valdamestu manna heims af tímaritunum Times, Fortune og Politico Europe.

Það var því söguleg ákvörðun þegar Sergio Mattarella, forseti Ítalíu, kallaði Draghi til Rómar að mynda nýja kreppustjórn til að takast á við veirufaraldurinn. Hann virtist njóta takmarkalítils trausts, og þessir fjóru ólíku flokkar sem höfðu alið á fjandskap sín á milli skutust nú óðfúsir undir verndarvæng mannsins sem var kallaður „Super Mario“ og allir töldu að væri rétti maðurinn til að stýra ítölsku þjóðarskútunni í gegnum veirufaraldurinn. Segja má að Draghi hafi tekið þessa baráttu með trompi, hann réð háttsettan herforingja til að stjórna baráttunni við Covid19 og náði fljótt undraverðum árangri í bólusetningarherferðinni, þar sem 85% þjóðarinnar var fljótlega bólusett. Segja má að Draghi hafi tekist á við þetta verkefni með offorsi, þar sem hræðsla við veiruna varð skæðasta vopn stjórnvalda eins og lesa má úr eftirfarandi orðum, sem Draghi lét falla á blaðamannafundi 22. Júlí 2021:

„Hvatning til að láta ekki bólusetja sig er hvatning til dauða, efnislega er það svo að ef þú lætur ekki bólusetja þig þá veikist þú og deyrð, þú lætur ekki bólusetja þig og smitar þannig aðra og deyðir“.

Þessum hræðsluáróðri var síðan fylgt eftir með útgáfu veiruvegabréfs eða „græna passans“ þann 1. ágúst 2021, sem síðan var uppfærður í „super green pass“ frá 6. desember. Þessi veiruvegabréf voru bólusetningarvottorð og urðu skilyrði fyrir aðgengi að opinberum stöðum, samgöngum, þjónustu og vinnustöðum jafnt sem skólum og sjúkrahúsum og fylgdu þeim flóknar reglugerðir sem stöðugt voru í endurskoðun. Með hinu eflda veiruvegabréfi var enn hert á ákvæðum, m.a. var öllum starfsmönnum heilsugæslu og skóla og öllum yfir 50 ára aldri gert að hafa og sýna slíkt bréf, einnig á vinnustöðum, og þeir sem ekki höfðu slík vegabréf voru sviptir vinnu og launum. Þannig var í raun komið á þvingaðri bólusetningu m.a. fyrir heilbrigðisstarfsfólk, kennara og alla yfir 50 ára aldri. Reglugerðir um þessi vegabréf voru í stöðugri endurskoðun, og eru enn að einhverju leyti, en meginregla var sú að þau giltu fyrst í 9 og svo í 6 mánuði, þegar í ljós kom að bóluefni komu hvorki í veg fyrir smitun né smitburð. Samfara þessu voru gefnar út tilskipanir um grímunotkun, m.a. í grunnskólum eftir að þeir voru opnaðir aftur 2022, og má segja að allar þessar reglur og tilskipanir hafi lagst á þjóðina og breytt andrúmsloftinu í landinu öllu. Stjórnvöld töldu auðvelt að finna rök fyrir þessum aðgerðum sem eðlilega voru umdeildar, en við blasti að veirusmit ollu miklum dauðsföllum, einkum í Lombardíu-héraði, í upphafi ferilsins, og efnahagslegar afleiðingar lokana í skólum og á vinnustöðum höfðu m.a. í för með sér að verg þjóðarframleiðsla dróst saman um 7% á árinu 2021, sem var hærra hlutfall en í flestum Evrópulöndum.

Ekki er tilefni umræðu um gagnsemi eða árangur þessara aðgerða hér á þessum vettvangi, en segja má að þjóðin hafi sýnt mikla samstöðu og þolgæði í upphafi og fram eftir ári 2021, en sú samstaða hafi dvínað eftir að ljóst varð að bóluefni komu ekki í veg fyrir smit, höfðu óvæntar aukaverkanir og ekki varð marktækur munur á árangri milli ólíkra aðferða við beitingu veiruvarna er á faraldurinn leið. Hins vegar er óhætt að segja að þær hörðu reglur og sú stífa eftirfylgni sem ríkisstjórn Draghi sýndi hafi skilað tölfræðilegum árangri í fjölda bólusetninga, um leið og aðferðafræðin við sóttvarnirnar varð jafnframt lýsandi fyrir stjórnarhætti hans á öðrum sviðum stjórnmálanna. Þá er ástæða til að benda á að skoðanaskipti eða gagnrýni á ýmsa þætti veiruvarnanna voru nánast bannaðar í fjölmiðlum og þeir stimplaðir sem „afneitunarsinnar“ er höfðu aðrar skoðanir en stjórnvöld á þessum málum. Veirufaraldurinn varð þannig valdur að nánast trúarlegu ofstæki, sem oft reynist grunnt á þegar maðurinn stendur frammi fyrir vanda eða hættu sem hann hefur ekki fullan skilning og vald á. Slík afstaða var í raun grunnurinn að ofangreindri yfirlýsingu Draghi á blaðamannafundinum í júlí 2021. Þannig máttu þeir sem höfðu meira eða minna rökstuddar efasemdir um ólíka þætti veiruvarnanna þola að vera stimplaðir sem „utangarðsmenn“ er væru hættulegir „smitberar“ og ættu ekki rétt til málfrelsis eða jafnvel vinnu eins og aðrir. Í tiltölulega þröngum hópi andstæðinga bólusetninga var þessari reynslu líkt við harðstjórn er fæli í sér brot á mannréttindum og lýðræðislegum rétti. Því er ekki að leyna að svörnustu andstæðingar Draghi bera hann þessum þungu sökum.

Samhliða heilsuvörnunum greip stjórn Draghi til fjölþættra efnahagslegra ráðstafana til að jafna þá efnahagslegu byrði sem veirufaraldurinn olli. Þar var 5* hreyfingin virk og stóð fast við fyrri löggjöf um borgaralaun og um afsláttarbónusa er áttu að létta byrði hinna verst settu. Allar slíkar aðgerðir voru augljóslega umdeilanlegar þegar kom að útfærslu þeirra og var það einmitt eitt af þeim deiluefnum sem komu upp á endaspretti stjórnarinnar. Slíkar ráðstafanir tengdust líka framkvæmd umbóta í stjórnsýslulögum sem ESB gerði kröfu um í tengslum við endurreisnarráðstafanirnar sem efnt var til vegna veirufaraldursins. Um var að ræða endurreisnarsjóð upp á 750 milljarða evra sem áttu að vera lán til langs tíma og að hluta til styrkir. Af þessum sjóði átti Ítalía að fá nærri 200 milljarða  vegna þess að faraldurinn var talinn hafa valdið mestum skaða þar. Mario Draghi átti virkan þátt í ákvörðunum ESB um endurreisnarsjóðinn.

Annað atriði sem skipti máli á stjórnarferli Draghi voru kosningar til forseta Ítalíu sem fóru fram í lok janúar 2022, mánuði fyrir innrás Rússa í Úkraínu. Sjö ára kjörtímabili Sergio Mattarella (f. 1941) var lokið og hann hafði lýst því yfir að samkvæmt hefð og reglum myndi hann vilja hætta. Miklar deilur spunnust um eftirmanninn, en forsetinn er kosinn af þinginu. Engin sátt náðist um eftirmanninn, en sú hugmynd lá í loftinu að enginn væri betur hæfur til þessa embættis en Mario Draghi. Sú laumufrétt var líka á kreiki að hann hefði áhuga á starfinu. Niðurstaðan í þessu valdatafli varð hins vegar sú að Mattarella gaf kost á sér til endurkjörs, og var það túlkað af fréttaskýrendum sem svik við Draghi, sem hafði einmitt þegið stjórnarmyndunarleyfið úr hendi forsetans. Segja má að óþol hafi gert vart við sig í starfsháttum forsætisráðherrans eftir þessar niðurstöður.

Slagurinn um forsetaembættið var þó eins og lognið á undan þeim stormi sem skall á mánuði síðar með innrás Rússa í Úkraínu, sem þarlend stjórnvöld kalla „sérstakar aðgerðir“.  Viðbrögð Bandaríkjanna, NATO og ESB við þessum atburðum eru alkunn, en kannski ekki þáttur Mario Draghi í útfærslu tæknilegra atriða á viðskiptabanninu, einkum gagnvart Seðlabanka Rússlands og öðrum rússneskum fjármálastofnunum. Nýlega lýsti Joe Biden því yfir, að Draghi hefði verið nánasti og tryggasti samstarfsmaður Bandaríkjanna í Evrópu við framkvæmd viðskiptabannsins og virkjun ESB og NATO í aðstoð við Úkraínu. Það framlag ítalska forsætisráðherrans hefur hins vegar ekki verið gert opinbert að öðru leyti. En ljóst er að Mario Draghi beitti sér fyrir nánu samstarfi Evrópu við Bandaríkin í þessari deilu, og taldi Biden ástæðu til að nefna framlag hans til þessara mála sérstaklega í tilefni stjórnarslitanna. Sem kunnugt er lýstu bandarísk stjórnvöld, NATO og ESB, því yfir í upphafi stríðsins að viðskiptabannið myndi á skömmum tíma rústa rússnesku efnahagslífi, gera rúbluna verðlausa og gera eftirleik Úkraínumanna auðveldan: að sigra Rússa hernaðarlega. Nú, fimm mánuðum síðar, blasir annar veruleiki við: viðskiptabannið er orðin versta ógn gegn efnahag Evrópu frá stríðslokum, rússneski gjaldmiðillinn hefur aldrei verið hærri og landhernaður Rússa er í stöðugri framrás. Jafnframt glímir Ítalía -eins og aðrar Evrópuþjóðir – við orkuskort, stórhækkað verð á olíu, gasi og matvælum og ófyrirsjáanlegar þrengingar þegar eldsneytisskortur gerir vart við sig í vetur. ESB hefur þegar sett fram reglur um 15% niðurskurð á gasneyslu ESB landa í vetur, en Portúgal, Spánn og Ítalía hafa þegar mótmælt þessum tilmælum. Ofan á þetta bætast kröfur um aukinn stuðning við úkraínsk stjórnvöld með vopnum og fjármunum.

Hvernig tengjast þessi vandamál stjórnarslitunum á Ítalíu?

Ljóst er að rétt eins og almenningur tók tiltölulega fljótt við sér og sýndi samstöðu í bólusetningaherferðinni gegn veirunni, þá voru Ítalir eins og flestir Evrópubúar tilbúnir að sýna Úkraínu stuðning gegn grimmilegri innrás. Ítalía hefur þegar tekið á móti yfir 100.000 flóttamönnum frá Úkraínu og ríkisstjórn Mario Draghi hefur lagt áherslu á skilyrðislausan stuðning Ítalíu við stefnu NATO í þessari deilu, bæði hvað varðar fjármuni og hergögn. Andspænis þessum vanda eru hins vegar ýmis álitamál sem ekki hafa fengist rædd á þinginu, ekki frekar en álitamál um veiruvandann, og er það mikilvægur þáttur í þeim ágreiningi sem upp hefur komið í stjórnmálaumræðunni og Giuseppe Conte, leiðtogi 5* hreyfingarinnar, hefur lagt áherslu á að þurfi þinglega meðferð og umræður.

Segja má að stjórnarflokkarnir hafi að mestu leyti þagað um ágreiningsmál sín lengst af, en 5*-hreyfingin hafi átt frumkvæði að því að gera þau opinber. Sá ágreiningur komst þó ekki í hámæli fyrr en sá óvænti atburður átti sér stað að Luigi di Maio, einn af stofnendum 5*, sem hreppti utanríkisráðuneytið í stjórn Draghi, sagði sig úr hreyfingunni og með honum um 60 þingmenn hennar þann 21. Júní síðastliðinn. Di Maio lýsti því yfir að hreyfingin ynni gegn stjórninni og að hinar gömlu hugsjónir hreyfingarinnar um grasrótarlýðræði og andstöðu við ESB og Atlantshafssamstarfið, umhverfismál og friðarboðskap væru úrelt. Sagðist di Maio hyggja á stofnun nýs stjórnmálaafls „fyrir framtíðina“. Samfara þessu komst sá orðrómur á kreik að Draghi hefði farið þess á leit við Beppe Grillo, „verndara“ og stofnanda hreyfingarinnar, að hún losaði sig við lögfræðinginn Giuseppe Conte. Þessir atburðir gerðu hið nána samstarf di Maio og Draghi opinbert og sameiginlega óvild þeirra gagnvart Giuseppe Conte.

Þessi atburðarás bregður ljósi á það sem eftir fylgdi. Draghi fylgdi áfram þeim starfsháttum sínum gagnvart þinginu að bera þingmál undir atkvæðagreiðslu án málefnalegra umræðna, og virti að vettugi m.a. kröfu Conte um að vopnasendingar Ítalíu til Úkraínu yrðu teknar til umræðu. Innan hreyfingarinnar voru þær skoðanir áberandi að vopnasendingar bæru olíu á eldana í Úkraínu og væru ekki vænlegar til vopnahlés- eða friðarsamninga. Conte setti ekki fram aðrar kröfur en umræður um þessi álitamál og ýmis önnur. Þegar umleitunum hans var hafnað og stjórnin setti fram málefni sín í formi traustsyfirlýsingar á stjórnina ákváðu stuðningsmenn Conte í efri deild þingsins að sniðganga atkvæðagreiðsluna. Draghi brást við með því að fara á fund forseta og biðjast lausnar. Stjórn um „þjóðareiningu“ væri ekki starfhæf án virkrar þátttöku 5*. Mattarella forseti sagði lausn ekki í boði nema stjórnin hefði tapað meirihluta á þingi. Draghi yrði að fá traustyfirlýsingu þingsins. Þar með var sviðið sett fyrir þann fáheyrða atburð sem átti sér stað 20. júlí s.l., viku eftir fyrri afsagnarbeiðni Draghi.

 

Þingfundur var settur í efri deild þingsins, þar sem afgreiða átti traust á ríkisstjórnina. Enginn af flokkunum 4 hafði lýst vantrausti á stjórnina, þingmenn 5* höfðu aðeins sniðgengið eina atkvæðagreiðslu um tiltekið mál. Mario Draghi talaði í um 30 mínútur og byrjaði á að þakka samstarfsmönnum sínum í stjórnarflokkunum fyrir drengilegt samstarf við úrlausn margra erfiðra þjóðþrifamála, stjórnarsamstarfi sem hann væri stoltur af. Lýsti hann síðan einstökum málefnum sem stjórnin hefði hrint í framkvæmd. Ræða hans fékk glimrandi undirtektir þingmanna, jafnvel svo að Draghi komst við og sagði að jafnvel bankastjórahjörtu kynnu að hrærast. En síðan breytti hann skyndilega um tón og fór að tala um „óleyfilegar“ athugasemdir sem ótilgreindir aðilar hefðu haft í frammi við afgreiðslu einstakra mála, og nefndi þar bæði málefni er snerti 5* og LS flokkinn sérstaklega. Á endanum varð ræðan að reiðilestri sem greinilega fór fyrir brjóstið á mörgum stjórnarliðum. Ráðherrann lauk máli sínu með því að segja að hann myndi fara á fund forseta næsta morgun til að tilkynna honum ákvörðun sína.

Síðan urðu líflegar umræður, sem óþarfi er að rekja hér, nema hvað LS setti fram kröfu um myndun nýrrar „sáttastjórnar“ þar sem 5* hreyfingin yrði útilokuð, en LS fengi fleiri ráðherrastóla. Síðan kom ein tillaga til atkvæðagreiðslu. Hún var eins og sniðin fyrir Mattarella forseta og hljóðaði svona:

„Efri deild þingsins,

Eftir að hafa hlustað á orð forsætisráðherrans

Veitir þeim samþykki sitt.“

Undirskrift: Ferdinando Casini

Óútfyllt ávísun Mario Draghi til ítalskra þingmanna

Ljóst var að hér var um hreina ögrun að ræða frá forsætisráðherra til samstarfsflokka sinna: hér er auð ávísun sem þið eigið að skrifa undir, það sem ég segi eru lög.

Skyndilega höfðu veður skipast í lofti. Í upphafi þessa þingfundar bjuggust allir við sáttum og áframhaldandi stjórnarsamstarfi. Skyndilega var það ekki bara 5* hreyfingin sem hundsaði þessa atkvæðagreiðslu, heldur líka LS og FI, flokkur Silvio Berlusconi. Tveir ráðherrar úr flokki Berlusconi sögðu sig úr flokknum eftir atkvæðagreiðsluna. Ljóst var að Draghi myndi ítreka afsögn sína við forsetann daginn eftir. Það gekk eftir og Draghi fékk því framgengt að þingið var leyst upp, þingmenn voru sviptir rétti sínum til þingsetu og boðað var til kosninga 25. september. Hér hafði það gerst í fyrsta skipti í sögu evrópsks þingræðis að efnt var til stjórnarslita án vantrausts, forsætisráðherra veitt lausn að eigin kröfu og þingmenn sviptir þinghelgi gegn eigin vilja.

Hér hefur þessari atburðarás verið lýst í nokkrum smáatriðum  vegna þess að hún er, eins og heimspekingurinn Cacciari sagði, einstök í sögu evrópsks þingræðis. Hann bætti því reyndar við að þessi atburðarás væri „óskiljanleg rökleysa“. En þegar betur er að gáð má kannski sjá í þessum vef forboða og endurtekningu þess sem er að gerast bæði vestan og austan Atlantshafsins: Stjórnmálin eru orðin innihaldslaus, lýðræðið er orðið að leiksýningu, leiðtogarnir sem hafa spunnið vefinn í kringum Hrunadansinn í Úkraínu hafa misst tökin á veruleikanum og dansa í lausu lofti. Um svipað leyti og þingkosningar verða á Ítalíu verða svokallaðar „Midterm“-kosningar í Bandaríkjunum þar sem Joe Biden á von á miklum hrakförum. Bresk stjórnmál eru í uppnámi í kjölfar Brexit- og Úkraínuævintyra Johnsons, götubardagar eru háðir í Amsterdam vegna hækkana á orku, áburði og matvælum, Macron Frakklandsforseti hefur misst meirihluta á þingi og þar með ímyndað forystuhlutverk sitt í Evrópu, Þjóðverjar búa sig undir frostavetur, Spánverjar og Portúgalar mótmæla orkustefnu ESB, og síðast en ekki síst: Mario Draghi, „Super Mario“, skilur þjóð sína eftir ráðalausa andspænis óyfirstíganlegu skuldafjalli, orkuskorti, atvinnuleysi og verðbólgu. Það er skiljanlegt að hann vilji stökkva frá borði áður en skipið sekkur, rétt eins og kapteinn Schettino gerði, skipstjórinn á skemmtiferðaskipinu Costa Concordia sem sigldi skipi sínu í strand við Isola del Giglio fyrir réttum 10 árum síðan.

 

Forsíðumyndin er af skemmtiferðaskipinu Costa Concordia, sem strandaði við Isola del Giglio 2012