Category: Viðtöl

LEIKHÚSIÐ EINS OG SKÚLPTÚR – samtal við Magnús Pálsson frá 1994

EFTIRMINNILEGT SAMTAL

Sumarið 1994 gerði ég mér ferð til London til að heimsækja Magnús Pálsson. Tilefnið var beiðni frá sænskum útgefanda um framlag frá Íslandi í ritgerðasafn um leikmyndagerð á Norðurlöndunum. Ég fann ekki betri efnivið í slíkt framlag en umfjöllun um leikmyndasmiðinn sem hafði sagt skilið við  hið hefðbundna leikhús í því skyni að rífa niður mörkin á milli hinna ólíku listgreina sem hefðir listheimsins höfðu skapað, kannski án þess að gera sér grein fyrir að í raun og veru væri enginn eðlismunur á leiklist, höggmyndalist, ritlist eða tónlist; allar "listgreinarnar" lytu í raun sömu grundvallar lögmálunum og veggirnir sem haldi þeim aðskildum væru í raun tilefnislaust haft á allri listrænni tjáningu. Alla tíð frá þessum viðskilnaði Magnúsar við  leikhúshefðina hefur listsköpun hans falist í rannsókn á tjáningarformi listarinnar og tungumáli, án tillits til skilgreindra "listgreina". Þessi tilraunastarfsemi Magnúsar hefur haft afgerandi áhrif , sérstaklega á þróun íslenskrar myndlistar, en einnig á aðrar listgreinar allt frá fyrstu tilraunum hans á síðari hluta 7. áratugarins. Þegar ég hóf birtingu greinaskrifa minna um listir, heimspeki og þjóðfélagsmál hér á þessari vefsíðu safnaði ég saman nokkrum pistlum mínum um list Magnúsar, meðal annars  þessu samtali okkar sem ég fann í sinni sænsku útgáfu í bókinni "Det andra rummet" frá 1997. Þá var ég búinn að tína frumhandritinu, sem auðvitað var skrifað á íslensku. Nú hef ég bætt um betur og fundið íslenska útgáfu þessa texta, og birti hann hér með, sem áhugavert innlegg leiðandi áhrifamanns í íslensku listalífi á þessum tíma og allt til dagsins í dag.

 

Leikhús eins og skúlptúr

Samtal við Magnús Pálsson frá 1994

 

Hvernig stendur á því að við höfum ekki séð neina framþróun í tjáningarformi leikhússins frá blómskeiði leikhúss fáránleikans á sjötta áratugnum?

Hvernig stendur á því að við höfum ekki séð sambærilegar róttækar breytingar á tjáningarformi leikhússins og þær sem við höfum séð tilæ dæmis í tónlistinni, ljóðlistinni eða myndlistinni?

Hvers vegna er leiklistin áratugi á eftir öðrum listgreinum, og leiðir að mestu hjá sér þá nýsköpun sem þær hafa sýnt?

Já, hvers vegna hjakkar leiklistin stöðugt í sama farinu við að sýna okkur úreltan natúralisma sem gengur fullkomlega á skjön við samtímann?

 

Þetta eru spurningar sem íslenski leikmyndasmiðurinn og fjöllistamaðurinn Magnús Pálsson hefur ítrekað spurt sjálfan sig á þeim 25 árum sem liðin eru frá því hann yfirgaf leikhúsið sem leikmyndasmiður og snéri sér að frjálsri myndlist.

En Magnús hefur ekki látið staðar numið við munnlega gagnrýni á leikhúsið. Í starfi sín sem myndlistarmaður hefur hann meðvitað unnið að því að brjóta niður þá múra sem skilja á milli listgreinanna, og í þeirri viðleitni hefur hann nú snúið aftur til leiklistarinnar eftir langt fráhvarf. Í þetta skiptið út frá nýjum forsendum.

Fyrir um það bil tveim árum síðan var leikverk hans „Sprengd hljóðhimna“ tekið til sýningar á Litla sviði Þjóðleikhússins í Reykjavík. Sýningin kom eins og sprengja inn í íslenskt leikhúslíf. Í þessu leikhúsverki voru höfð endaskipti á öllum  hefðbundnum aðferðum hvað varðaði textaskrif, persónusköpun, tjáningu, látbragð, hermilist og sviðsetningu. Í þessu leikhúsverki er ólíkum frásögum blandað saman og textinn slitinn í sundur og ruglað saman, allt frá eintali og samsöng til ógreinanlegra óhljóða fuglabjargsins. Persónur leiksins hverfa hver inn í aðra og beita gjarnan fyrir sig stífu og stílföstu látbragði, sem oftar en ekki virðist ganga gegn orðræðunni eða tjá hana með svo ýktum hætti að heildarmyndin birtist í yfirdrifnum farsa með harmsögulegum undirtóni er beinist ekki síst að talsmáta sjálfs leiksins. Enginn möguleiki er útilokaður, og allt getur gerst. Niðurstaðan verður leikhús eins og skúlptúr, eins og kórverk, einsog Gesamtkunstwerk í anda Wagners, leikhús sem hefur að geyma allar hugsanlegar listgreinar, en talar engu að síður sitt eigið tungumál.

Sprengd hljóðhimna, samvinnuverkefni Þjóðleikhússins og Alþýðuleikhússins 1992. Leikstjórn Magnús Pálsson, Sviðsmynd og búningar: Magnús Pálsson og Þórunn S. Þorgrímsdóttir, aðstoðarleikstjóri María Kristjánsdóttir. Ljósm. Grímur Bjarnason.

Þetta leikrit, sem vaktii mikla athygli áhorfenda, var niðurstaða margra ára reynslu og tilrauna innan frjálsrar listsköpunar, þar sem skynja má meðvitaða tilraun til að útvíkka tungumál listarinnar, skilgreina forsendur hennar upp á nýtt, og brjóta niður þá tilbúnu múra sem settir hafa verið upp til að aðgreina ólíkar listgreinar.

Fyrsta tilraun Magnúsar á sviði frjálsrar myndlistar, eftir að hann hafði sagt skilið við leikhúsið árið 1959, fólst í eins konar hreyfanlegri sviðsmynd við elektrónískt tónverk Magnúsar Blöndal Jóhannssonar. Þessi tilraunaverk fólu frá byrjun í sér viðleitni til að brjóta niður múrana á milli ólíkra listgreina og frelsa myndlistina undan hefðbundnum forskriftum og vanahugsun:

-Þessi tilraunasviðsetning var að einhverju leyti undir áhrifum frá optíkskri tilraunalist sjötta áratugarins og var alls ekki merkileg, jafnvel þótt hún hafi skipt mig máli á þessum tíma, segir Magnús. Seinna átti hann eftir að fást við listsköpun er fól ekki í sér eins konar myndskreytingu við hljóðverk, heldur áþreifanlegar efnislegar myndir af hljóði sem síðar þróuðust yfir í hreina „raddskúlptúra“ sem byggðu eingöngu á hljóði.

Við getum fundið dæmi um efnislegar myndlíkingar af hljóði í verkum eins og „Hljómur Jóskunnar“, „Hinn keltneski andi“ og „Sorg kengúrunnar“, sem öll eru frá 1975. Þessir skúlptúrar byggja á lagi af gipsi sem lagt er yfir landabréf er sýna afmöarkuð landssvæði Jótlands, Wales og Ástralíu. Gipslagið sýnir þá andrúmsloftið sem geymir þessi ósýnilegu fyrirbæri og eiginleika þeirra.

Þessa hugmynd útfærði Magnús síðar með skúlptúrum á borð við „Hvísl“ frá 1976, sem sýnir „leyndarmálið sem Nefridíta hvíslaði í eyra Alexanders mikla þar sem hann lá á kodda sínum“, eins og höfundurinn komst að orði. Hina efnislegu og áþreifanlegu tjáningu þessa leyndarmáls hefur Magnús mótað með því að leggja brjóstmyndir Alexanders og egypsku keisaraynjunnar á kodda, og gera gifsmót af rýminu sem skapast á milli vara Nefridítu og hægra eyra Alexanders. Form þessa rýmis hefur að geyma leyndarmál og hvísl Nefridítu. Verkið gefur þar með nýja sýn á hinn gamla vanda um sambandið á milli forms og inihalds.

Magnús Pálsson: Hvískur, I og II, 1975

Annar skúlptúr frá sama tíma er Þyrlulending frá 1978, sem sýnir „sekúndurnar áður en Sykorsky-þyrlan lendir“. Þetta er gips-skúlptúr í þrem hlutum er sýnir rýmið á milli þriggja hjóla þyrlunnar og jarðarinnar, sekúndubrotum fyrir lendingu. Þrír hlutar verksins eru staðsettir á gólfi með sama millibili og mælist á milli hjóla Sykorsky-þyrlu. Hlutarnir hafa örlítið misvísandi þykkt, sem gefur til kynna örlítið ójafna lendingu. Yfirborð hlutanna er nákvæm afsteypa af mynstrinu í hjólbörðum Sykorsky þyrlunnar, þannig að við sjáum hér ekki bara hlutgervingu á nokkrum sekúndubrotum fyrir lendingu, heldur getum við séð fyrir okkur alla þyrluna, heyrt þytinn af hreyflinum og skynjað aðdráttarafl jarðarinnar, þar sem það dregur vélina til jarðar.

Sekúndan áður en Sykorsky-þyrlan lendir (myndhluti). Eitt af þrem sekúndubrotum verksins um þyrlulendinguna  frá 1978.

Þessir skúlptúrar og margir aðrir, er byggja á sambærilegri viðleitni til að efnisgera ósýnileg fyrirbæri og brjóta upp hefðbundinn skilning okkar á sambandi myndar og fyrirmyndar, forms og innihalds, beinast allir að meðvitaðri tilraun til að skilgreina forsendur tungumáls myndlistarinnar. Þeir sýna líka nýja aðferð til skilnings á ævafornu vandamáli, sem allir djúpt hugsandi listamenn hafa glímt við í gegnum aldirnar: að gera hið ósýnilega sýnilegt.

Magnús Pálsson hefur ekki bara leitast við að efnisgera ósýnileg fyrirbæri, hugsanir eða tilfinningar. Það sem kalla mætti gipstímabilið á starfsferli hans stóð fram á miðjan níunda áratuginn, þegar hann snéri sér hins vegar að því að gera hljóðskúlptúra. Þar reyndi hann að útvíkka tungumál myndlistarinnar yfir á nýtt svið og skapa forsendur og möguleika fyrir nýja og gefandi list.

– Ég byrjaði að kenna gjörningalist í íslenska myndlistarskólanum árið 1975, segir Magnús. Ég hafði þá ekki búið til gjörninga sjálfur, en ég held að það hafi kannski einmitt verið þess vegna sem ég var ágætur kennari í gjörningalist. Ég gerði fáeinar gjörningatilraunir með nemendum mínum, en ég verð að segja að ég hef lítið gert af því að koma sjálfur fram í gjörningum, jafnvel þó ég hafi skrifað verk sem gætu talist til gjörninga. En það var þessi reynsla sem leiddi mig út í það að vinna með texta.

– Tengdist áhugi þinn á textum með einhverjum hætti því sem þú hafðir áður gert í myndlistinni?

– Á þessum tímapunkti átti ég engan fastan samastað og var mikið á farandsfæti. Það þýddi að erfitt var að eiga við þunga og stóra skúlptúra. Kannski var þetta ástæða þess að ég fór að gera collage samklippur úr textum. Frá mínum sjónarhóli eru þessi verk hrein myndlist. Ég er reynda þeirrar skoðunar að því fyrirferðarminni sem myndlistin er í sínu efnislega umfangi, þeim mun sterkari verði áhrifin. Og þegar hún er orðin ósýnileg, nema sem minning um listina, þá verður hún best. Þá verður næsta stigið að myndlistin umbreytist í hljóð eða lykt, fyrirbæri sem engu að síður eru sýnileg eða sjónræn í höfði okkar. Í þessum skilningi hefur hljóðið form og er mynd. Þannig verður allur munur á listgreinum þurrkaður út, þær eiga sér allar sameiginlegan grunn og byggja á sömu lögmálum. Bæði tónlistin og hinn ritaði texti eiga sér sitt myndræna form, og myndlistin á sér sín hljóð, og þegar betur er að gáð finnum við að allar listgreinar byggja á sömu forsendum.

Þegar ég byrjaði að vinna með texta byggði ég á samklippunni. Sem myndlistarmanni var það mér eðlilegur vinnumáti. Sem slíkur var ég líka óvanur því að skrifa texta sjálfur. Nú er ég hins vegar æ meir farinn að skrifa mína texta sjálfur. Kannski liggur einhver dulinn metnaður í því. Það kallar á öðruvísi nálgun við tungumálið þegar maður skrifar það sjálfur. Þess vegna gerðist það nánast af sjálfu sér, þegar ég fór í auknum mæli að umgangast tungumálið sem tónlist, að ég þurfti að kafa dýpra í tungumálið, og þá skrifaði ég sjálfur mína texta.

– Getur þú lýst einhverjum af raddskúptúrum þínum fyrir lesendum okkar, svo þeir fái betur  skilið hvað málið snýst um?

– Vissulega, við getum tekið dæmi af raddskúlptúr á borð við The Contours of a Baby, sem ég samdi 1987. Það er verk fyrir 4 hátalara, þar sem ég skrifaði tiltekinn texta fyrir hvern og einn.  Stilla skal hátölurunum upp í fjórum hornum tiltekins rýmis, sem er um það bil 10×10 m. Textarnir sem koma frá hátölurunum eru af fernu tagi:

Í fyrsta hátalaranum hlustum við á texta þar sem tilteknum brúðarkjól er lýst í öllum smáatriðum.

Í næsta hátalara er lýsing á römmum og húsbúnaði á borð við dúka og blúnduverk í hallarsal frá Viktoríutímanum.

Þriðji hátalarinn segir sögu af ungri stúlku sem er að klæða sig í þröngan og aðskorinn kjól til að sýna kynþokka sinn.

Í fjórða hátalaranum heyrist að lokum texti sem ég fann í afar barnalegri tímaritsgrein er fjallaði um samskipti Íslands og Bandaríkjanna.

Hugmynd mín var sú að hlustandinn skyldi standa í salnum miðjum, og að allir hátalararnir væru á sama hljóðstyrk. Þá heyrir hlustandinn ógreinanlegan hljóðrugling eða kakofóníu sem enginn getur skilið. Hljóðin frá fjórum hornum verður að samfelldum niði. Síðan hafði ég hugsað mér að hlustandinn gengi út í hornin og hlustaði á hvern texta fyrir sig. Þá mætti fara inn í miðjuna á ný, og hlusta á niðinn. Í þetta skiptið hljómar hann öðruvísi.

Annar möguleiki fælist í því að hlusta lengi á niðinn, kannski 15, 30 eða 60 mínútur. Þá fer maður að skynja tiltekinn takt í þessum flaumi orðanna, um leið og hann verður afar leiðinlegur. Þá kemur nokkuð í ljós sem á sér djúpar rætur í tungumálinu. Eftir því sem lengur er hlustað fer heilinn að greina einstök hljóð, og þá uppgötvar hann ný blæbrigði í tungumálinu.

– Í sýningu Þjóðleikhússins á Sprengd hljóðhimna höfðu áhorfendur ekki þennan möguleika að hreyfa sig á meðan þeir hlustuðu á kakofóníuniðinn í tali leikaranna, þar sem þeir sátu fastir í sætum sínum umhverfis sviðið. Engu að síður notaðir þú kakofóníu í þessari sýningu. Hvers vegna?

– Mér finnst kakofónían vera áhrifamikið tjáningarmeðal. Það má skilja einstök brot af því sem heyrist, en ekki allt. Sums staðar umbreytist textinn í hreina tónlist.

– Eru raddskúlptúrar þínir á einhvern hátt tengdir fyrri reynslu þinni af leikhúsinu sem leikmyndahöfundur?

– Ég held að ég hafi alltaf haft dulda löngun til að snúa aftur til leikhússins, en á nýjum forsendum. Ég var aldrei sáttur við að yfirgefa leikhúsið án þess að skilja þar eftir dýpri spor. Ég gagnrýndi leikhúsið lengi án þess að gera nokkuð í málinu, og það er ekki hollt fyrir sálina.

– Hvers vegna gagnrýndir þú leikhúsið?

– Ég hóf störf í leikhúsinu um svipað leyti og absúrd-leikhúsið kom til sögunnar. Það var í rauninni afar hressilegur tími. Ég hafði séð Beðið eftir Godot eftir Beckett í London í kringum 1950, og í kringum 1960 sá ég Sköllóttu söngkonuna eftir Ionesco. Þessi tvö verk voru afar frjó hugmyndauppspretta fyrir leikhúsið, en svo varð ekkert framhald á því. Þetta var eins og gerjun sem hjaðnaði og gekk til baka, það var snúið aftur í gamla farið með hefðbundnum natúralisma, rétt eins og ekkert hefði gerst og ekkert hefði breyst. Ég geri ráð fyrir að menn hafi hugsað sem svo, að allt hefði verið sagt sem segja mátti á því máli sem leikhús fáránleikans talaði. Það varð ekkert framhald. Eitthvað hefði átt að vaxa út frá þeirri reynslu. Í stað þess að nota þessa reynslu til frekari nýsköpunar innan leikhússins var snúið aftur í spor gamla natúralismans.

Úr sviðsetningu Leikfélags Reykjavíkur 1960 á Beðið eftir Godot eftir Samuel Becket  í leikstjórn Baldvins Halldórssonar og leikmynd Magnúsar Pálssonar. Ljósm. Anna Bjarnason

Mér finnst leikhúsið þurfa að skilgreina sjálft sig og tilgang sinn betur. Það þýðir að sérhver sýning kalli á greiningu á tilgangi leikhússins.

Við getum til dæmis spurt okkur hvort tilgangurinn með uppfærslunni sé að skemmta áhorfandanum og fá hann til að hlæja í smástund?

Eða er tilgangurinn kannski að fá hann til að hugleiða félagslegan samfélagsvanda?

Eða er tilgangurinn að leita nýrra túlkunarmöguleika innan leikhússins, rétt eins og absúrd-leikhúsið gerði á sínum tíma?

Ég tel þörf á skýrari greiningu af þessu tagi á tilgangi leikhússins, bæði fyrir áhorfendur og þá sem starfa innan leikhússins.

Við höfum reyndar hinar hefðbundnu skilgreiningar: við tölum um óperur, óperettur, stofukómedíur, samfélagsdrama, klassíska harmleiki, klassíska gamanleiki o.s.frv. Allir þessir flokkar virka eins og undirtitill leikhússins. En við höfum þörf fyrir nánari skilgreiningar til að vita hvort tilgangurinn felist í að stytta áhorfandanum stundirnar – sem getur verið bæði nauðsynlegt og eðlilegt – eða hvor stærri listrænn metnaður sé á bak við verkið, þar sem leitað er eftir nýjum dramatískum tjáningarleiðum eða nýjum formum á texta og textatúlkun leikhússins. Eða hvort reynt sé að losna við textann, sem reyndar ekki er óþekkt í tilraunaleikhúsinu.

– Þegar þú talar um „narúralisma“ í leikhúsinu, þá áttu ekki ekki bara við leikmyndina?

– Nei, það snýst fyrst og fremst um túlkunina,. Ég á ekki við hvernig leikarinn leikur, heldur hvaða skilning hann leggur í túlkun sína. Til dæmis sá ég nýlega hér í London býsna áhugaverða sýningu á The Mill on the Floss eftir Georg Elliot. Þau augnablik sem gerðu þessa sýningu lifandi og kveiktu í áhorfendunum voru þar sem leikstjórinn leitaðist við að breyta leikurunum í skúlptúr. Það voru kyrrstæðir eða hreyfanlegir skúlptúrar sem höfðu engin bein tengsl við söguþráðinn er lá til grundvallar leiknum. Um var að ræða uppstillingar og stílfærðar senur, sem ekki var hægt að tengja beinlínis við söguþráð leiksins. En þetta svínvirkaði og olli því að maður fær hroll í kroppinn. En síðan datt sýningin aftur í hjólför hefðbundins natúralisma. Það skall á flóð í leikritinu, og þá þurftu leikararnir skyndilega að sýna að um raunverulegt flóð væri að ræða. Elskendurnir í leiknum beittu áberandi svipbrigðum og látbragði til að þykjast vera að róa í árabát, og sýningin féll niður í hreina lágkúru. Hinn tjáningarmátinn var greinilega áhrifameiri, þar sem leikendurnir gátu losað sig undan oki natúralismans. Leikhúsið hefur ekki ennþá skilið þetta. Það er ennþá fast í þessum merkingarlausa natúralisma, sem er fullkomlega úr takt við okkar samtíma. Það gat kannski gengið fyrir 50 árum síðan, það hefði kannski verið í samræmi við þá myndlist sem þá var efst á baugi, en ekki á okkar tímum. Því í rauninni snýst þetta allt saman um myndlist.

– Hefur þú nokkra skýringu á þeirri vanafestu sem sjá má í leikhúsinu í samanburði við aðrar listgreinar?

– Ég er ekki viss. Það er eins og einungis sé rúm fyrir hið gamla í leikhúsinu. Hér í London erum við hætt að greina nokkurn mun á leikhúsunum í West End og því sem kallað er „fringe theatre“ (utan garðs leikhúsið). Það er vart hægt að merkja nokkurn mun þar á milli lengur. Enga nýsköpun.

Auðvitað er það ekki létt verk að endurnýja leikhúsið. En það er líka eðlilegt að spyrja þeirrar spurningar, hvort það sé leikhúsinu eðlislægt að hökta áratugum saman á efir öðrum listgreinum?

Að hluta til getur ástæðan legið í umfangi leikhússins sem stofnun. Það kallar á mikið fjármagn, og margir eru háðir efnahagslegri skilvirkni leikhússins. Það þarf að mæta óskum og væntingum áhorfendanna,  og það þarf marga áhorfendur til þess að allt gangi upp. Í öðrum listgreinum er hægt að vinna fyrir minni áhorfendahópa. Til dæmis þurfa myndlistarmenn ekki að vera jafn háðir áhorfendum sínum. Þeir geta unnið fyrir eitt hundrað áhorfendur á meðan leikhúsið kallar á fleiri þúsundir.

Ef leikhúsið gæti skapað skilyrði til þess að vinna eingöngu með það sem metnaður og löngun kalla á, án tillits til væntinga áhorfendanna, þá væri hægt að setja upp minni sýningar er kölluðu á eitt til fimm hundruð áhorfendur. Þá væru komin skilyrði til þess að eitthvað gæti gerst.

Á meðan leikhúsið heldur áfram að starfa á óbreyttum forsendum munu afurðirnar hætta að skipta sköpum. Við getum líka séð að margt myndlistarfólk sem hugsar myndlist sína í stærra samhengi, án þess að binda sig við væntingar áhorfendanna, hefur eftir nánari kynni fengið óbeit á leikhúsinu. Sjálfur þekki ég marga myndlistarmenn, sem hafa lent í þessum aðstæðum. Um er að ræða myndlistarfólk sem tengdist leikhúsinu á unga aldri, en yfirgaf það fljótlega eftir brostnar væntingar.

Menn eru vanir að afgreiða þessa umræðu með sama frasanum: „ekkert leikhús fær lifað án áhorfenda sinna“ er gjarnan sagt. En þetta er ekki rétt. Það er vel hægt að hugsa sér leikhús án áhorfenda, leikhúsið snýst alls ekki um áhorfendurna.

– Þegar þú segir að túlkun og látbragð leikaranna í sýningunni á „The Mill on the Floss“ hafi á tímabili verkað gegn hinni epísku frásögn eða ekki haft augljós tengsl við söguþráðinn, þá dettur mér í hug sýning þín í Nýlistasafninu í Reykjavík 1994 sem bar yfirskriftina „Varla…“. Þar settir þú saman raddskúlptúra með aðskiljanlegum textum og nýttir meðal annars handsápur auk raddanna í verkin, sápur sem höfðu engin bein tengsl við textana. Um var að ræða þrjá „skúlptúra“ fyrir fjórar raddir sem fluttar voru af fjórum leikurum er stóðu umhverfis lítil borð.  Á hverju borði var nafn viðkomandi „skúlptúrs“ myndað með gömlum notuðum handsápum, sem voru í áberandi pastellitum. Sjálfum fannst mér þessi gjörningur afar áhrifaríkur, en segðu mér, hvers vegna notaðir þú handsápurnar í þessu samhengi? Hvað höfðu þær með textana að gera?

– Handsápurnar hafa enga beina tengingu við textana. Ég veit satt að segja ekki hvers vegna ég notaði þær. Trúlega var það vegna lyktarinnar og litarins. En ég held að ég hefði getað notað næstum hvaða lykt sem væri með þessum textum. En sú staðreynd að handsápurnar eru tengdar saman við textann færir honum eitthvað sem ég get ekki skýrt nánar. Ég veit að sápurnar geta vakið misvísandi hugsanatengsl hjá áhorfendum. Það er tiltekið drama sem tengist allri þeirri handsnertingu sem sápurnar hafa gengið í gegnum. Svo fylgir þeim ákveðin body-shop stemming og ákveðin tilfinningasemi sem fylgir bleikum, bláum og grænum pastellitunum og þeim sérstaka ylm sem þær gefa frá sér. Það var þessi sérstaka tilfinningasemi í sápunum sem kveikti í mér. Ég hafði safnað notuðum sápum á ólíkum snyrtingum í mörg ár.

– Getur þú skýrt fyrir mér hvernig vikið var frá hefðbundnum natúralisma í uppfærslu Þjóðleikhússins á „Sprengd hljóðhimna“?

-Ég held að í þetta skiptið hafi okkur tekist að fjarlægjast natúiralismann umtalsvert, um leið og okkur tókst að búa til leikhús sem var býsna nálægt því að vera hreinn skúlptúr. Okkur tókst kannski ekki að fjarlægjast natúralismann jafn mikið og ég hafði kosið, og sem ég óska mér nú að við hefðum gert. Með sama hætti tókst mér að fá textann til að nálgast tónlistina. Það er heilmikil kakofónía í þessu stykki.

– Þegar þú segir að þú hefðir gjarnan viljað fjarlægjast natúralismann enn meir í þessu stykki, átt þú þá við að þú hefðir viljað frelsa þig undan persónum leiksins, eiginleikum þeirra og skaphöfn?

– Hvers vegna átti maður til dæmis að skapa persónu sem er greifi og á trúlega rætur sínar í Þýskalandi og á að baki sér gamlar hefðir aðalsins? (ein persóna leiksins er greifi). En það þurfti einhverja persónu til að bera fram textann. Þú sagðir áðan að þegar Richard Wagner gerði sinn Niflungahring þá hafi hann viljað magna fram andrúmsloft er eigi sér enga stoð í veruleikanum eða draumheimum. Algjörlega nýja sýn. Engu að síður notfærir hann sér þekktar goðsagnaverur í óperum sínum. Persónur sem eiga sér þekkta sögu og skapgerð. Það er erfitt að losna undan því. En þegar við erum til dæmis búin að búa til greifa, eins og ég gerði í Sprengdri hljóðhimnu, þá má vel hugsa sér að hann tæki á sig allt annað gervi, jafnvel þó hann flytji texta greifans og tali rödd hans. Þannig mætti hugsa sér að greifinn væri fugl, til dæmis þröstur. Þar með værum við komin talsvert langt frá natúsalismanum. Ég veit ekki hvort þetta væri æskilegt í þessu tilfelli, en það mætti reyna… Það er þetta sem ég á við. En þú mátt ekki skilja það þannig að ég vilji að öll framsetning í leikhúsinu skuli vera fullkomlega fáránleg. Alls ekki. Það sem ég vil gera er að frelsa form leikhússins undan þeim skelfilegu fjötrum sem felast í natúralismanum, til þess að frelsa leikhúsið.

– Ég man eftir því að ein persóna í leiknum var stundum með tvær hendur á bakinu. Átti þessi líkamlega fötlun að fela í sér einhverja táknræna merkingu?

– Já, einmitt, það var guðinn Apollon. Hann var með þessar stóru hendur eða hanska sem hann greip stundum til í látbragði sínu. Mig minnir að hann hafi geymt hendurnar á bakinu þegar hann þurfti ekki á þeim að halda. Ég held að það sé skýringin.

– Þú segir að leikritið Sprengd hljóðhimna hafi nálgast það að vera „hreinn skúlptúr“ Þú segir líka að radd-gjörningarnir í „Varla…“ séu raddskúlptúrar. Snúast þessar flokkunarnafngiftir einungis um skilgreiningar?

– Ég veit ekki hvort þörf sé á nokkurri frekari skilgreiningu í þessu samhengi, en fyrir mér eru raddskúlptúrarnir líka leikhús og leikhúsið skúlptúr, gerður af holdi og blóði og hljóði og dauðu efni.

– Hugsar þú líka um leikbúninga og föðrun þegar þú gerir raddskúlptúrana?

– Ha, leikbúninga? Þeir sem framkvæma lesturinn eru venjulega klæddir eins og þeim hentar, og hversdagsföt þeirra eru góð sem leikbúningar. Ég hef einnig hugleitt þann möguleika að nota nakta lesara. En það er komin upp tilgerðarleg tilfinningasemi gagnvart nektinni í leikhúsinu, þannig að slíkt gæti haft í för með sér ákveðna áhættu.

– Fyrir nokkrum árum skipulagðir þú eins konar „workshop“ þar sem þú safnaðir saman hóp myndlistarfólks og leikhúsfólks frá ýmsum löndum . Getur þú sagt okkur frá reynslunni af þessu starfi og hvaða hugmyndir lágu þar að baki?

– Já, við kölluðum það MOB-SHOP, sem var stytting á enska heitinu The Mobile Summer Workshop. Þetta var workshop sem starfaði í ólíkum löndum, en átti upphaf sitt sumarið 1980 í Reykjavík og Borgarfirði á Íslandi. Síðasta MOB-SHOP verkefnið var í Danmörku 1989 og snerist um gjörningalist og leikhús.

Á þessum tíma taldi ég að það væri gagnlegt að safna saman myndlistar- og leikhúsfólki sem hafði unnið við gjörningalist. Meiningin var að frjóvga leikhúsið með hugmyndum gjörningalistafólksins og fá gjörningalistafólkið til að nýta sér þá möguleika sem leikhúsið kann að bjóða upp á. Ekki síst þá stóru möguleika sem finnast í faglegri kunnáttu leikaranna. Þeir geta virkað sem stórkostleg verkfæri.

Á þessum tíma höfðu menn reist múr á milli þessara tveggja heima með gagnkvæmri tortryggni. Ástæðan var trúlega sú, að margir sem unnu að gjörningalist í upphafi sjöunda áratugarins voru vonsvikið leikhús- eða myndlistarfólk sem hafði fengið slæma reynslu af starfi innan leikhússins og yfirgefið það. Margt þessa listafólks vildi alls ekki samstarf með leikhúsinu, og hafði þá skoðun að þaðan væri einskis góðs að vænta. Sama gilti um margt atvinnufólk í leikhúsheiminum, sem leit niður á þessa amatöra sem hefðu troðið sér inn á þeirra yfirráðasvæði.  Ég var þeirrar skoðunar að það þyrfti að brjóta niður þessa gagnkvæmu tortryggni. Mér fannst leikhúsið vera í þörf fyrir nýjar hugmyndir, og ég vissi að gjörningalistin gat átt mikið að sækja til leikhússins.

MOB-SHOP verkefnið var skipulagt þannig að ég bauð listafólki frá öllum Norðurlöndunum , Þýskalandi, Fraklandi, Bretlandi og Hollandi til þátttöku. Við unnum saman í þrjár vikur, og á þessum tíma bjuggum við til nokkra gjörninga sem síðan voru fluttir bæði á Jótlandi og í Málmey í Svíþjóð. Ég held að þetta verkefni hafi verið afar gagnlegt fyrir alla þátttakendur, og árangurinn var að mörgu leyti athyglisverður. Við hvöttum þátttakendur til að mynda vinnuhópa, en sumir vildu heldur vinna einir.  Það kom í ljós að sumir þátttakendanna voru hræddir við að afhjúpa hugmyndir sínar. Ég held að menn hafi verið orðnir opnari fyrir samvinnu á áttunda áratugnum. Þá voru menn opnari fyrir að gefa af sér og taka á móti.

– Var ekki erfitt að fá leikhúsfólk til að taka þátt í þessu samvinnuverkefni?

– Það var misjafnt. Íslenskt leikhúsfólk reyndist opið fyrir hugmyndinni, en danskir atvinnuleikarar sýndu málinu engan áhuga. Við fengum hins vegar afar duglegan hóp frá áhugamannaleikhúsi á Jótlandi. Þegar mest var voru þátttakendur á milli 60 og 70 í heild.

– Hvernig metur þú árangurinn af þessu starfi þegar horft er til baka?

– Ég hefði kannski viljað sjá sterkari viðbrögð úti í samfélaginu. En mér er reyndar ekki fullkomlega ljóst hvað slík viðbrögð ættu að fela í sér. Árangurinn fól hins vegar í sér að þær hugmyndir sem urðu til í þessari workshop hafa margfaldast að umfangi á nokkrum árum og breiðst út yfir Skandinavíu, Bretland og Þýskaland.

– Getur þú lýst fyrir mér einhverjum af þeim gjörningum sem urðu til í þessu MOB-SHOP?

– Mér er minnisstæður gjörningurinn sem breski leikhúsmaðurinn Garry Stevans bjó til í samstarfi við listakonuna Ásu Ólafsdóttir og norska gjörningalistamanninn Kjetil Sköyen. Það var afar fyndinn og absúrd gjörningur sem fjallaði um sjálfsímynd. Hann byggði meðal annars á spurningum og svörum á borð við: „hver ert þú?“ og svörum eins og „ég er hann“ og „ég er bróðir minn“ o.s.frv.  Leikurinn byggði mikið á augngotum og áhorfi. Garry Stevens hefur síðan oft nýtt sér þessar hugmyndir hér í Bretlandi, þar sem hann rekur tilraunaleikhús. Þá má einnig nefna að meðal þátttakenda var einnig gjörningahópurinn Die tödliche Doris frá Berlín. Þau frömdu mjög fallegan gjörning með rokk-tónlist.

– þú segir að MOB-SHOP-verkefnið hafi staðið frá 1981 til 1989. Var hægt að merkja einhverja þróun á þessu tímabili út frá fyrri reynslu?

– Já, ég held ég geti sagt það. En kannski vantaði okkur meðvitaða þróunaráætlun, einkum vegna þess að við gátum ekki stólað á fasta fjárveitingu. Í upphafi fengum við framlög frá Nordisk kulturfond, og þá fengum við marga þátttakendur. Þetta var líka tímabilið þegar margir voru að gera tilraunir með videokonsept-list og hreina konseptlist. Meðal þátttakenda í fyrsta workshop-verkefninu voru listamenn á borð við Robert Filliou frá Frakklandi, Philip Corner frá USA og Douwe Jan Bakker frá Hollandi. Í öðru workshop verkefninu voru tíu Íslendingar, flestir listmálarar. Þá má nefna breska tónlistar- og gjörningalistamanninn Steve Beresford. Við bjuggum til hljómplötu með honum með undarlegri tónlist.

– Þarna voru þá lismálarar sem sömdu tónlist?

– Já, við gerðum mjög fallega plötu sem heitir Thingummy.

– Hvernig stóð á því að listmálarar fóru að semja tónlist upp úr þurru?

– það kom til af þörf, og út frá þeim skilningi að allar listgreinar byggi á sama lögmáli. Ég hef lengi unnið út frá þeim skilningi að ekki séu til staðar neinir náttúrlegir múrar á milli þessara listgreina. Þeir eru allir tilbúningur. Það er til eldgamall munur á listgreinum er byggir á faglegum grunni. Hann á rætur sínar í þeim tíma þegar menn voru skikkaðir í faglegt nám, sem gjarnan var varðveitt sem hefð innan fjölskyldunnar. Það á meðal annars við um listmálara miðalda, sem unnu mestmegnis við húsamálun og skreytingar á húsveggjum.

– Þú segir að listin hafi verið fag-grein á miðöldum. Fag sem sonurinn tók gjarnan í arf frá föðurnum. Gildir fagkunnátta í listum ekki með sama hætti í dag?

– Sumir listamenn leitast við að stunda atvinnumennsku, að hafa fullt vald á sínu fagi til hins ýtrasta. Þeir hafa þá trú, að fagkunnáttan geti leitt þá til fullkomins árangurs í starfi. Sjálfur leitast ég meira eftir því að vera amatör. Ég vildi helst af öllu byrja með nýja vinnuaðferð í sérhverju verki, gera klunnalegar tilraunir. Mér finnst oft að besti og ferskasti árangurinn náist þegar maður vinnur án faglegrar kunnáttu. Ég held að það eigi til dæmis við um raddskúlptúra mína. Fyrst hafði ég enga faglega þekkingu til að byggja á. Nú er ég hins vegar farinn að vanda formin, því ég er farinn að öðlast fagkunnáttu. Þá fær maður eins konar fullkomnun í verkið, en glatar um leið þeim sjálfsprottna ferskleika sem fylgir klaufahætti byrjandans.

Þetta voru endalokin á samtali okkar Magnúsar, sem átti sér stað á heimili hans í London í miðjum júlímánuði 1994. Hugmyndir hans um leikhúsið og hina tilbúnu múrveggi á milli ólíkra listgreina eru umhugsunarverðar. En það getur verið erfitt að skilja þær til fulls án þess að kynnast listsköpun hans. Þar getum við séð hvernig þessir tilbúnu múrveggir eru brotnir niður með meðvituðum en um leið sjálfsögðum og að því er virðist áreynslulausum hætti. Í list hans skynjum við jafnframt sterka þörf til stöðugrar endurnýjunar, til að skerpa og skýra tungumál listarinnar og hefja hana upp úr hjólförum vanahugsunarinnar. Þegar þetta er skrifað er Borgarlistasafn Reykjavíkur að vinna að undirbúningi stórrar yfirlitssýningar á verkum Magnúsar, sem á eftir að hafa mikla þýðingu fyrir íslenska listheiminn, en hún ætti ekki síður að eiga erindi út yfir ála Atlantshafsins , hin náttúrlegu landamæri Íslands. Það eru ekki margir listamenn á Íslandi í okkar samtíð er eiga jafn mikilvægt, nákvæmt og skýrt erindi. Erindi sem snertir ekki bara heim myndlistarinnar, heldur líka heim leikhússins, bókmenntanna og tónlistarinnar í viðleitninni að endurnýja og skerpa skilning okkar á hinu margræða tungumáli listarinnar.

 

 

INTIFADA – UPPREISN Í LANDINU HELGA – III.

Dagur í Gaza

Við tókum leigubíl frá Jerúsalem til Gaza. Það var rúmlega tveggja klukkustunda akstur í gegnum blómlega akra Ísraels þar sem áveitur tryggðu hvarvetna hámarksuppskeru. Þegar við komum að mörkum hernámssvæðisins í Gaza, sem Ísraelsmenn lögðu undir sig 1967, vorum við stöðvaðir af ísraelskum hermönnum og leigubílstjórinn fékk ekki að fara lengra. Hann var arabi. Hervörðurinn hristi höfuðið þegar við sögðumst samt vilja fara inn. „Þið hafið ekkert hingað að gera“, sagði hann og skoðaði skilríki okkar. En hleypti okkur svo í gegn, þegar við höfðum fundið annan bíl sem hafði leyfi til að fara inn. Og óskaði okkur ánægjulegrar dvalar um leið og hann minnti okkur á að Gaza-svæðinu væri alltaf lokað frá kl. 22  til 03 að morgni.

Gaza-svæðið er eitt þéttbýlasta svæði jarðarinnar. Það er um 50 km á lengd og 5 km á breidd. Samkvæmt heimildum UNWRA bjuggu 445.397 palestínskir flóttamenn á þessu svæði í júní 1987. Um helmingur þessara flóttamanna býr í átta flóttamannabúðum, hinn helmingurinn býr utan búðanna. Palestínskir flóttamenn eru yfir 2/3 hlutar íbúa svæðisins sem eru yfir 600.000. Svæðið var undir egypskri lögsögu frá 1948, þar til Ísrael lagði svæðið undir sig í sex daga stríðinu 1967. Flóttamannabúðirnar eru hins vegar frá 1948, þegar Ísraelsríki var stofnað, en þá voru 200.000 Palestínumenn hraktir yfir á Gaza-svæðið. Í sex daga stríðinu gerðust um 38.000 flóttamenn á Gaza flóttamenn í annað sinn, og flúðu þá yfir til Jórdaníu undan hörmungum stríðsins. Nú býr um fimmtungur allra skráðra palestínskra flóttamanna á Gaza-svæðinu.

Úr öskunni í eldinn

Þegar komið er inn í borgina Gaza er það fyrsta sem maður tekur eftir að sorphirða virðist engin í borginni. Sorpið liggur og rotnar á víð og dreif á götunum í steikjandi sólarhitanum, sem fer upp í 40 gráður eða meira um þetta leyti. Og ég hafði ekki dvalið nema um 20 mínútur í borginni þegar ég sá herjeppana koma með sírenuvæli eftir aðalgötunni og táragasský leggjast yfir göturnar í fjarska. Ef hægt er að segja að það ríki umsátursástand á Vesturbakkanum, þá ríkir styrjaldarástand í Gaza. „Hér getur allt gerst hvenær sem er og ekkert kemur lengur á óvart“, sagði blaðamaður sem starfar við fréttastofu í borginni. Og okkur varð litið út um gluggann á skrifstofu hans og sáum herjeppa hverfa á brott með hvítklæddan fanga.

Ísraelskur herjeppi á götunni í Gaza. Myndin er tekin úr skrifstofuglugga blaðamannanna. Ekki er leyfilegt að ljósmynda ísraelska hermenn í Gaza. Ljósm. olg

Það voru tveir ungir menn sem unnu á þessari fréttastofu. Annar þeirra, sá eldri og reyndari, var nýsloppinn úr fangelsi. Hann bjó á skrifstofunni og eina atvinnutækið þeirra beggja var sími. Þeir söfnuðu upplýsingum um það sem var að gerast á svæðinu og komu þeim áleiðis. Og þeir báðu fram aðstoð sína við okkur eftir getu. Ég bar fram óskir um að sjá sjúkrahús, flóttamannabúðir, og hitta einhvern fulltrúa Palestínumanna á svæðinu að máli.

Í snarhasti var fundinn fyrir okkur bíll og bílstjóri. Meiri vandkvæðum var bundið að finna hvaða flóttamannabúðir voru opnar, því útgöngubann ríkti í flestum þeirra. Það þýðir í raun að fólkið innan búðanna er bjargarlaust og sambandslaust við umheiminn. Vænlegast þótti að fara að búðunum við ströndina, sem ganga undir nafninu Beach-camp (Strandbúðirnar). En þegar á hólminn var komið þorði bílstjórinn ekki að fara með okkur inn í búðirnar og sagði þær fullar af hermönnum og að þar mætti búast við átökum á hverri stundu.

Heimsókn á sjúkrahús

Við fórum því á Shéfra-sjúkrahúsið, sem er lítið sjúkrahús í Gaza. Enginn læknir var til viðtals, en hjúkrunarmenn leiddu mig að fjórum rúmum, þar sem lágu ungir menn um eða undir tvítugu sem höfðu verið lamdir af ísraelsku hermönnunum.

Sjúklingur nr. 1. Ljósm. olg

Sjúklingur nr 1:

„Það voru mótmæli í Jabalia-búðunum, þar sem ég bý, og þeir komu inn í hús mitt, drógu mig út og hófu að lemja mig. Þetta voru óbreyttir hermenn og þeir lömdu mig og fóru svo með mig í nálægar herbúðir. Þar sáu þeir að ég var orðinn illa á mig kominn, svo að þeir slepptu mér og ég fór á sjúkrahúsið. Þar gekkst ég undir uppskurð vegna alvarlegs brots á handlegg. Um það bil mánuði síðar, þegar ég var enn með gifsið á handleggnum, komu þeir aftur í búðirnar. Þar voru strákar sem köstuðu grjóti í hermennina og þeir fóru um allt að leita þeirra. Þeir komu líka í mitt hús, en fundu engan þeirra, aðeins mig þar sem ég lá í rúminu með gifsið á handleggnum. Þeir drógu mig út og hófu að lemja mig á gifsið og þeir brutu handlegg minn á ný. Þeir fóru aftur með mig í herbúðirnar, en þegar þeir sáu að ég hafði misst meðvitund og gat ekki farið í fangelsi var mér sleppt, og vinir mínir fóru svo með mig hingað á sjúkrahúsið. Ég er með tvö brot á handleggnum núna. Þetta gerðist með mig.“

Sjúklingur nr. 2. Ljósm. olg

Sjúklingur nr. 2: „Ég var á gangi úti á götu þegar hermenn komu til mín og sögðu mér að fjarlægja vegartálma sem einhver hafði lagt á götuna. Ég neitaði því og þá tóku þeir mig, reyrðu saman á mér hendurnar og festu reipið síðan aftan í herjeppann. Síðan var ég dreginn eftir götunni a.m.k. 30 metra eða þangað til ég hafði nær misst meðvitund. Þeir skildu mig þannig eftir á götunni alblóðugan og sáran um allan líkamann.“

Sjúklingur nr. 3. Ljósm. olg

Sjúklingur nr. 3: „Ég var úti á götu og sá hvar krakkar voru að kasta grjóti að hermönnum. Ég lagði á flótta þegar ég sá hvað var í vændum. Þeir eltu mig á stórum herbíl, drógu mig inn í bílinn og börðu mig þar og spörkuðu í mig. Ég hlaut nefbrot, augnskaða, áverka á hálsi þannig að ég get varla hreyft höfuðið og innvortis blæðingar og áverka, þannig að ég á mjög erfitt með að hreyfa mig. Þegar þeir höfðu misþyrmt mér skildu þeir mig eftir á götunni.“

Sjúklingur nr. 4 (ca. 16-17 ára): „Ég var einn á gangi þegar þeir stoppuðu mig og spurðu um skil[1]ríki. Fyrst héldu þeir mér í 15 mínútur eða svo. Þá komu 4 her[1]menn og börðu mig án tilefnis. Þeir lögðu mig á götuna og spörkuðu í andlitið á mér með hermannastígvélunum. Svo fluttu þeir mig á sjúkrahúsið. Ég er með brotið nef og marga áverka á höfði.“

Ég þurfti ekki fleiri vitni, en hjúkrunarmennirnir á þessu litla sjúkrahúsi sögðu mér að þeir hefðu fengið 400 tilfelli þessu lík  síðastliðna 6 mánuði. Og þetta var aðeins lítið sjúkrahús og eitt af mörgum í Gaza. Aðbúnaður þar líktist reyndar ekki sjúkrahúsi, og hreinlætisaðstaða var þar verri en engin, því salernin minntu meira á svínastíu en mannabústað.

Gaza Centre for Right and Law

Við fórum á stofnun sem heitir Gaza Centre for Right and Law og hittum þar fyrir dr. Abu Jaffar, lögfræðing, blaðamann og skáld og fyrrverandi starfsmann UNWRA. Þetta er menntamaður á sjötugsaldri sem gaf af sér mikinn þokka og talaði af fullkominni yfirvegun og yfirlætisleysi þess sem býr yfir mikilli reynslu og visku. Hann tjáir okkur að stofnun þessi hafi verið mynduð af nokkrum lögfræðingum frá Gaza-svæðinu árið 1985. Stofnunin hafi sett sér að vinna að því að lög og mannréttindi væru virt á svæðinu í samræmi við alþjóðleg mannréttindaákvæði. Stofnunin hefur samband og samvinnu við alþjóðasamtök eins og Amnesty International, Alþjóðasamtök lögmanna í Genf og Christian Aid. Meginstarfið hefur hingað til falist í því að safna upplýsingum, gera rannsóknir og gefa út skýrslur og miðla þekkingu og rannsóknum til útlanda. Auk þess veitir stofnunin einstaklingum lögfræðiaðstoð endurgjaldslaust. Annar mikilvægur þáttur í starfseminni er einnig að koma upp lögfræðibókasafni í Gaza, en slíkt er ekki fyrir hendi enn.

Intifadan, uppreisn unga fólksins í Palestínu 1987, var framkvæmd með heimatilbúnum vopnum. Hér sýnir ungur drengur ljósmyndara heimatilbúið vopn sitt. Ljósm. olg

Dr. Abu Jaffar:

„Intifadan eða uppreisnin hófst hér á Gaza-svæðinu þann 9. desember 1987. Hvað felst í henni? Jú, íbúar svæðisins eru að láta í ljós vilja sinn. Þeir sætta sig ekki lengur við ríkjandi ástand. Þeir vilja að almenn mannréttindi séu virt. Þeir vilja sinn sjálfsákvörðunarrétt, þeir krefjast réttar til ríkisfangs, til þess að mynda eigið ríki. Þessi uppreisn kom innan frá, henni er ekki stýrt að utan. Og hvernig er þessum kröfum svarað? Þeim er svarað með táragasi, gúmmíkúlum og föstum skotvopnum. Þeim er svarað með fjöldarefsingum eins og útgöngubanni á heilar flóttamannabúðir eða jafnvel allt svæðið. Þeim er svarað með húsrannsóknum. Hús og heimili eru lögð í rúst með jarðýtum. Og þeir sem eru uppvísir að því að tala við blaðamenn eru kallaðir fyrir og fangelsaðir.

Frá 9. des. 1987 til 11. júní sl. höfum við heimildir fyrir því að 520 einstaklingum hafi verið misþyrmt með barsmíðum hér á Gaza-svæðinu. Á sama tíma hafa 99 hlotið sár af gúmmíkúlum og 469 hafa hlotið sár af föstum skotum. 65 hafa látist af skotsárum, 20 hafa látist af völdum táragass. Síðastliðna 3 mánuði höfum við heimildir um 33 konur sem misstu fóstur af völdum táragass og 3 konur sem misstu fóstur vegna barsmíða. Á tímabilinu frá 9. des. sl. og út janúar voru 30 heimili lögð í rúst með jarðýtum í einum flóttamannabúðunum og þann 5. febrúar sl. kl. 17:00 var 22 einstaklingum á aldrinum 12 – 70 ára misþyrmt með barsmíðum í einum búðunum.

Þetta eru svörin sem þetta fólk hefur fengið við kröfum sínum um grundvallaratriði allra mannréttinda eins og eigið vegabréf og eigin þjóðfána. Palestínumenn hafa verið neyddir til að nota þær baráttuaðferðir sem þeir vildu síst nota. Því Palestínumenn eru friðelskandi þjóð og saga þeirra sannar það. Þegar Palestína var undir yfirráðum Tyrkja greiddu þeir sérstakan skatt til þess að komast hjá því að þurfa að senda syni sína í herinn. Þeir hafa alltaf tekið vel á móti gestum, og þeir tóku einnig vel á móti gyðingum á sínum tíma. En gyðingar hafa misnotað gestrisni þeirra með því að flæma þá burt af landi sínu og svipta þá eignum sínum og sjálfsvirðingu.“

-Hvaða framtíðarlausn sérð þú fyrir þér á þessari deilu? –

,,Ég er skáld, og framtíðarsýn mín mótast af því. Þótt framtíðin kunni að virðast svört, þá er ég bjartsýnismaður. Menn geta beitt ofurefli í skjóli vopna, en þegar til lengdar lætur geta menn aldrei réttlætt nærveru sína með vopnavaldi. Við sjáum það af sögunni: Frakkar héldu Alsír í skjóli vopna en urðu um síðir að hörfa. Indverjar lutu bresku yfirvaldi í 300 ár en jafnvel breska heimsveldið varð að lokum að leggja niður vopnin. Dæmin eru fjölmörg. Mér verður oft hugsað til þeirra orða Sókratesar, að það sé betra hlutskipti að líða misrétti en að beita því gagnvart öðrum. Og ef menn hafa liðið misrétti, eins og gyðingar hafa gert, hvernig geta þeir þá leyft sér að beita því gegn öðrum?

Ég er af menntafólki kominn. Faðir minn var kennari í heimspeki og sálarfræði. Mér er minnisstætt það sem hann sagði við mig þegar ég var ungur drengur. Ég hafði þá fengið mína fyrstu fræðslu í trúarbrögðum múslima, og var að myndast við að gera bæn mína samkvæmt kenningum kóransins í fyrsta skipti. Þegar ég hafði gert bæn mína kallaði faðir minn mig til sín og sagði: Ég ætla ekki að skipta mér af þínum trúariðkunum, því trú sína velur maður sjálfur. En eitt langar mig til að biðja þig um: áður en þú ferð með bænir þínar vil ég að þú segir við sjálfan þig: „ég óttast engan og ég elska alla“. Þetta gerði ég, og löngu síðar skildist mér að þarna hafði faðir minn kennt mér kjarna allra trúarbragða, sem er kærleikur. Og þessi afstaða föður míns hefur mótað líf mitt. Þess vegna óttast ég ekki um framtíðina. Hins vegar getum við spurt okkur hvað réttlæti það að skapa alla þessa óþörfu þjáningu? Því slæmur málstaður getur ekki sigrað.“

Meðal sjómanna

Við kvöddum þennan mæta mann og héldum á fréttastofuna, þar sem starfsbróðir minn var að senda fréttaskeyti í gegnum síma. Þegar hann frétti að við hefðum ekki komist í flóttamannabúðirnar á ströndinni fór hann nokkrum vel völdum orðum um hugleysi bílstjórans okkar, og sagðist fara með okkur sjálfur. Við fengum annan bíl og bílstjóra af götunni og ókum inn að búðunum. Fylgdarmaður okkar var þekktur í búðunum, og þegar börnin ætluðu að þyrpast í kringum okkur og gera hávaða eins og gerst hafði í Ramallah, þá gaf hann þeim fyrirskipanir og þau hlýddu. Í stað þess að elta okkur og heimta að vera ljósmynduð, þá fóru þau á varðberg, dreifðu sér um búðirnar og létu skilaboð ganga þegar hermannajepparnir sem voru á eftirlitsferðum um búðirnar nálguðust. Við máttum oft taka til fótanna eða forða okkur inn í næsta kofa, en með aðstoð barnanna komumst við ferða okkar óséðir. Við komumst í gegnum búðirnar niður að ströndinni, og þar sá ég í fyrsta skipti Miðjarðarhafið í þessari ferð. Fyrir neðan strandgötuna voru verbúðakofar í röðum sem mynduðu gott skjól. Bátar voru einnig í röðum á ströndinni, litlar skektur sem tóku ekki nema 1-2 menn, og þarna voru sjómenn að gera að netum sínum. Því fólkið í Beach-camp hefur lífsviðurværi sitt af fiski. Mér var tjáð að hernaðaryfirvöldin hefðu ákveðið að ryðja öllum verbúðunum í burt næstu daga í öryggisskini. Nokkrir sjómenn voru þarna að draga bát á land, aðrir að gera að netum.

Sjómenn í strandbúðunum á Gaza leita skjóls undan sólinni. Þeim hefur verið bannað að sækja sjóinn. Ljósm. olg

Ég gaf mig á tal við þá og spurði hvernig útgerðin gengi. Þeir sögðu að yfirvöldin væru að eyðileggja fyrir þeim lífsbjörgina. Ákveðið hefði verið að setja skatt sem næmi 1000 jórdönskum dínörum (hátt í árslaun verkamanns) á hvern bát fyrir að sækja sjóinn. Enginn fiskimaður þarna hefur möguleika á að reiða fram slíka fjárhæð. Þeir sem ekki borga eru fangelsaðir fyrir að fara út. Og þeir bentu mér á að allir bátarnir sem væru netalausir á ströndinni væru í eigu sjómanna sem þegar væru komnir í fangelsi. „Við höfum ákveðið að fara í verkfall í einn dag, og ef þessum ákvæðum verður ekki breytt, þá höfum við ekki önnur ráð en að hlaða stóran bálköst hér á ströndinni og brenna bátana okkar.“

Er mikill fiskur í sjónum?

„Nei, stóru bátarnir hirða allt. Við förum út klukkan 4 á morgnana og leggjum netin og sofum svo í bátnum og komum að landi um eftirmiðdaginn. Veiðin gerir lítið meira en að næra fjölskyld[1]una. En ef við missum hana höf[1]um við ekkert að borða.“

Með hungurvofuna að vopni

Við héldum upp í kampinn á ný, og heimsóttum eina fiskimannafjölskyldu. Húsakynnin voru eins og ég hafði séð áður: hlaðnir múrsteinskofar með bárujárnsþaki, afgirtur garður með steyptu og hvítskúruðu gólfi. Inni í kofanum var eldri kona á flatsæng og grét með ekkasogum. Maður hennar, sem reyndist 58 ára þótt hann virtist vera eldri, var hjá henni. Og tveir synir hans birtust fljótlega, nokkrar yngri konur og sægur af börnum. Það voru 35 munnar að mata í þessari fjölskyldu. Húsmóðirin var greinilega sjúk, elsti sonurinn var nýkominn úr fangelsi og annar sonurinn var veikur af brjósklosi í baki.

Hluti sjómannafjölskyldunnar á Gaza. Það voru 35 munnar að fæða í þessari fjölskyldu. Ljósm. olg

„Ég er fæddur í Jaffa 1930. Fjölskylda mín átti sitt hús og sitt land og sitt lífsviðurværi þar. Ég flúði hingað 1948. Ég hef stundað sjóinn og ég á 5 syni sem allir eru sjómenn. Nú heimta þeir að við borgum 1000 dínara hver og einn. Ég er hættur að sækja sjóinn. Ég hef engar tekjur og húsið er matarlaust. Við erum seld undir guðs náð. Sjómenn eru stolt fólk eins og þú, sem kemur frá Íslandi, veist. En það er búið að ræna okkur allri sjálfsvirðingu. Jafnvel aðstoðin sem okkur er send frá Evrópu lendir í vösum gyðinganna. Við þurfum að kaupa aðstoðina frá fiskifélaginu sem gyðingarnir stjórna. Aðstæðurnar hér eru verri en í Líbanon, því hér er verið að svelta okkur til hlýðni. Ég vil að þú komir þessum skilaboðum á framfæri við íslenska sjómenn, því að ég veit að sjómenn allra landa finna til samstöðu. Sjómenn eru stolt fólk.“

Þessi lífsreyndi sjómaður horfði til mín vonaraugum eins og ég gæti veitt honum einhverja björg. Dóttir hans færði okkur tebolla og börnin hópuðust í kringum okkur. Hann sýndi mér lúin persónuskilríki gefin út af bresku landsstjórninni fyrir 1948, eins og til að sanna mál sitt. Það var eina vegabréfið hans. Hann sýndi mér leyfisbréfið sem hernámsyfirvöldin höfðu gefið honum til þess að sækja lífsbjörgina í sjóinn. Nú gilti það ekki lengur. Ég kvaddi þessi sjómannshjón með kossi og fyrirvarð mig fyrir þá niðurlægingu sem ég hafði séð.

Reynsla af fangavist

Þegar við gengum í gegnum búðirnar til baka sáum við hermannajeppa í fjarska og fylgdarmaður minn tók á sprett. Við hlupum sem fætur toguðu á eftir honum á milli kofaraðanna og yfir opin skolpræsin þar sem dauðar rottur og annar óþrifnaður lá á víð og dreif. Þetta var leikvöllur berfættu barnanna í búðunum.

Þegar við töldum okkur hólpna spurði ég fylgdarmann okkar hvað myndi gerast ef þeir sæju okkur?

-„Þeir taka myndavélina þína og filmurnar. Og þeir setja mig í fangelsi aftur.“

-Hvernig var vist þín í fangelsinu?

-„Þeir handjárnuðu mig og bundu fyrir augun þannig að ég vissi ekki fyrr en eftir nokkra daga hvar ég var staddur. Þeir létu mig standa uppréttan með hendur bundnar fyrir aftan bak í nokkra daga og létu mig hoppa dag og nótt. Svo var ég settur í klefa sem var 1×0,5 m að flatarmáli. Það var ekki hægt að leggjast niður. Ég held að ég hafi verið í þeim klefa í 3 daga, annars man ég það ekki. En ég þekki menn sem hafa verið í þannig klefa í 18 daga. Þeir spörkuðu í mig með hermannaklossunum og köstuðu sandi í vit mín… Ég held ég hafi verið þarna í 2 vikur, ég man það ekki, sagði þessi starfsbróðir minn og vildi ekki ræða það meira.

Tveir heimar

Starfsbræður mínir í Gaza lögðu hart að okkur að gista yfir nóttina. Við gætum sofið á skrifstofunni. Það væri hvort sem er engan bíl að fá, og brátt yrði Gaza-svæðinu lokað. Á morgun yrði allsherjarverkfall, og þá myndum við geta séð raunveruleg átök. Ég þurfti að beita öllum mínum sannfæringarkrafti til að fá fylgdarmann okkar til að aðstoða okkur við að finna bíl. Þegar við komum í bæinn var allt krökkt af hermönnum. Fylgdarmaður okkar gekk 30 metrum á undan okkur og við létum sem við þekktum hann ekki. Hann setti sjálfan sig í hættu með því að leiðbeina okkur.

Að lokum fann hann bíl sem var reiðubúinn til að aka okkur til Tel Aviv. Við komumst klakklaust í gegnum vegabréfsskoðun til Tel Aviv, og þaðan með áætlunarvagni til Jerúsalem. Þar lentum við á stássgötu borgarinnar, þar sem ferðamenn sitja við útikaffihúsin yfir ölglasi. Þetta var eins og að sitja á Café de Paris við Via Veneto í Róm. Áhyggjur heimsins voru víðs fjarri. Á skemmtistaðnum „Underground disco“ var unga fólkið að skemmta sér og þar glumdi við ærandi disco-tónlist: „Tell me lies, tell me lies, tell me sweet little lies…“ rétt eins og maður væri kominn í Hollywood-skemmtistaðinn  í Ármúlanum. Þetta var eins og eiturvíma, og þegar ég breiddi yfir mig lakið uppi á hótelinu seint um kvöldið fór ég að gráta. Olg.

LÖGMÁL HAGFRÆÐINNAR OG STJÓRNMÁLANNA

 

Kosningabaráttan á Ítalíu og stjórnmálaumræðan í Evrópu

Úrklippa úr dagblaðinu La Repubblica í dag: Georgia Meloni, leiðtogi Ítalska bræðralagsins (Fratelli di Italia), sem skoðanakannanir segja að verði leiðtogi og forsætisráðherraefni hægri-blokkarinnar í ítölskum stjórnmálum í kjölfar væntanlegra kosninga. Hún er fulltrúi „þjóðernissinnaðrar íhaldsstefnu“ og blaðið hefur eftir henni: „Svona verður landið að þjóð og borgararnir að föðurlandssinnum…“

Fyrsta lögmálið sem við lærum í hagfræði er að framboð og eftirspurn stjórni markaðsverði: þegar framboð eykst lækkar verðið, þegar eftirsókn eykst hækkar það.

Nú er komið að tímamótum í sögu hagfræðinnar: minnkandi framboð hækkar verð á orkugjöfum upp úr öllu valdi. Þegar ekki er hægt að auka á framboðið er gefin út tilskipun frá ESB og stjórnvöldum sjö af stærstu orkuneytendum í heiminum (kallast G7): setja skal lögbundið þak á orkuverð frá Rússlandi um víða veröld. Ekki er enn ljóst hvort þetta eigi að ná til annarra framleiðenda á orku, né hver verðmiðinn verði.

Þessi örvæningarfulla umræða um orkukreppuna tekur reyndar á sig hinar ótrúlegustu myndir, en það sem einkennir hana fyrst og fremst virðist vera hlaup kattarins í kringum þann sjóðheita graut sem ekki má snerta: Siðmenning Vesturlanda, sem hafa búið til þetta órjúfanlega lögmál hagfræðinnar sem áður var nefnt og enginn vill afneita, horfist nú í augu við að örlög hennar byggja á fyrirfram gefnu og óheftu framboði þeirrar orku sem er undirstaða iðnvæðingarinnar og þar með allra tækniframfaranna: og nú eru það einmitt Vesturlönd sem vilja taka þessi lögmál úr sambandi: yfirlýsingar forseta ESB um þetta baráttumál sambandsins sem lausn á orkukreppunni voru fyrsta málið í sjónvarpsfréttum á Íslandi í dag, og voru sögð svar við stríðsárás Rússlands á þessi grundvallarlögmál allrar hagfræði. Vopnið í höndum ESB og NATO í stríðinu gegn Rússlandi er að rjúfa þetta lögmál um samband framboðs og eftirspurnar. Þak skal sett á uppsprengt verð á rússnesku gasi.

Fyrsta Evrópulandið til að setja þetta stríðsvopn í dóm almennings í Evrópu er Ítalía, þar sem kosningar til þings eiga að fara fram innan þriggja vikna. Þessar kosningar eru reyndar óvenjulegar, því til þeirra er boðað í kjölfar afsagnar forsætisráðherrans, Mario Draghi, sem sagði af sér embætti án þess að hafa fengið á sig vantraust í þinginu. Stjórn sem hafði yfirgnæfandi meirihluta á þingi, og glímdi í raun aðeins við einn stjórnarandstöðuflokk sem máli skipti -með innan við 10% þingmanna- þó skoðanakannanir sýni hann reyndar nú með mest kjörfylgi allra flokka (hægri flokkurinn Ítalska bræðralagið, FI, um 23% fylgi samkvæmt nýlegum skoðanakönnunum).

Allir hinir þingflokkarnir sem máli skipta áttu aðild að þessari stjórn utanflokksmannsins og hagfræðisnillingsins  Mario Draghi, en keppast þó um að sýna sérstöðu sína í yfirstandandi kosningabaráttu, sem er einhver sú furðulegasta sem um getur.

Endalaus sjónvarpsviðtöl við leiðtoga stjórnarinnar sem ekki feldi sjálfa sig -en féll þó, einkennast af gagnkvæmum ásökunum um stjórnarslitin og meira og minna hástemmdu lofi um fráfarandi forsætisráðherra, sem auk þess að hafa stýrt bólusetningarherferð gegn kóvidveirunni með hervæðingu og stjórnskipunum, átti í ljósi hagfræðisnilldar sinnar stóran þátt í smíði þeirra flóknu ákvæða Vesturlanda um eignaupptöku, viðskiptabann og útilokun Rússlands úr hinu fjölþjóðlega viðskiptakerfi banka og fjármálaviðskipta sem svar við ummdeildri innrás Rússlands í Úkraínu í kjölfar 8 ára hernaðar þarlendra stjórnvalda gegn rússneskumælandi íbúum landsins.

Þrátt fyrir átakanlegar tilraunir leiðtoga um 5 fullgildra flokka og álíka margra smáflokka til að leggja áherslu á einstaka stefnu sína og óbrigðult erindi síns flokks á þingi, þá hljómar alls staðar sami söngurinn, þar sem fyrsta boðorðið er að rjúfa grundvallarlögmál hagfræðinnar: þak á orkuverðið.

Allir flokkar virðast styðja þetta illframkvæmanlega brot á lögmáli framboðs og eftirspurnar. En í kjölfarið koma fleiri kröfur og loforð:

Ríkisstuðningur við heimilin og fyrirtækin. Enginn flokkur hefur skilgreint þessi loforð í smáatriðum, en þau miða að því að auka kaupgetu heimila og fyrirtækja á orku. Sem aftur felur í sér aukna eftirspurn (og hækkandi orkuverð).

Í kjölfarið koma loforð sumra flokka um „hreina orku“, sem fela í sér fleir vindmyllugarða og sólarspegla, sem allir vita þó að vega engan veginn upp á móti orkuskortinum, þar sem Ítalía er snauð af olíulindum, fátæk af dýru jarðgasi og án kjarnorkuvera, og því það land í Evrópu sem er háðast gasinnflutningi frá Rússlandi ásamt Þýskalandi.

Í kjölfarið koma svo kröfur flestra flokka um lækkun skatta, sem eru reyndar með hæsta móti á Ítalíu í evrópskum samanburði. Skattalækkanir eiga eins og orkustyrkirnir að koma í veg fyrir fyrirsjáanlega lokun fyrirtækja og gjaldþrot heimilanna, þar sem hlutfall þeirra er lifa undir fátæktarmörkum er þegar mjög hátt (2 miljónir fjölskyldna eða 5,6 miljónir einstaklinga, 9,4% þjóðarinnar).

Ekki verður séð hvernig ríkissjóður á að mæta þessum útgjöldum öðruvísi en með lántökum, en skuldir ítalska ríkisins eru um þessar mundir um 150% af vergri þjóðarframleiðslu, sem er næst á eftir Grikklandi á Evrusvæðinu (209%) á meðan Poryúgal og Spánn skulda um 130%. Þessi lönd hafa öll farið langt yfir „leyfileg“ mörk ESB um skuldasöfnun. Þó þessar opinberu skuldir séu ærið áhyggjuefni fyrir ESB, þá siglir landið ennþá í skjóli ákvörðunar Mario Draghi, þáverandi bankastjóra Evrópubankans, frá árinu 2012, um að kaupa öll föl ítölsk ríkisskuldabréf, „whatever it takes“ til að koma í veg fyrir yfirvofandi gjaldþrot ítalska ríkisins á skuldabréfamarkaði. Þessi ákvörðun var talin hafa bjargað ekki bara ítalíu, heldur evrunni sjálfri frá gjaldþroti, og varð til að sveipa Draghi þeim hetjuljóma, sem enn umlykur þennan lykilmann í evrópskum stjórnmálum. En Adam verður ekki lengi í Paradís, því samkvæmt yfirlýstri stefnu BCE mun bankinn hætta að prenta evrur til að kaupa ríkisskuldabréf 1. Desember næstkomandi, og enginn veit hvað gerast mun þá á skuldabréfamarkaðnum. En búast má við stórhækkuðum vaxtakröfum á ítölsk ríkisskuldabréf, og þar með stórhækkaðri skuldabyrði og þrengri lánakjörum ríkisins.

Það sem vekur athygli í kosningabaráttunni á Ítalíu er ekki síst þetta: ekki verður fundinn áþreifanlegur munur á stefnuskrám þeirra meginflokka sem keppa um völdin, og verður þar nánast ógerningur að greina á milli hægri og vinstri, enda allir flokkar meira og minna undir vörumerkinu „Draghi“. Skiptir þá litlu hvort flokkar teljast til hægri eða vinstri samkvæmt hefðbundinni skiptingu. Þannig eru þeir tveir flokkar sem hafa haft hæst um stuðning við NATO og ESB í deilunum um Úkraínustríðið annars vegar „vinstri-flokkurinn“ PD (Partito democratico, arftaki gamla kommúnistaflokksins) og Fratelli di Italia, sá flokkur sem er talinn lengst til hægri og kenndur við „þjóðlega íhaldsstefnu“. Ef hægt er að greina stefnumun varðandi Úkraínustríðið, þá hafa tveir flokkar, Lega-Salvini (hægri) og Movimento 5 stelle (óskilgreind leif af gömlu grasrótarhreyfingunni) haft uppi afar varkárar efasemdir um vopnasendingar til Ukraínu, án þess þó að gera það að stórmáli.

Ástæðan fyrir þessari þoku í þessu andrúmslofti ítalskra stjórnmála liggur þó annars staðar. Hana má finna í ESB og ákvörðunum bandalagsins um „bjargráð“ gegn veirufaraldrinum frá síðasta ári: stofnun „Recovery Fund“ og „Europe next Generation“, en þetta eru sjóðir sem ESB kom sér saman um að mynda með seðlaútgáfu Evrópubankans til að endurreisa Evrópu eftir veirupláguna. Ítalía er það land sem fær lang stærsta bitann af þessari lánaköku, sem mun að stærstum hluta leggjast á skuldabagga þjóðarinnar, en til þess að úr því geti orðið þarf landið að fylgja skilyrðum ESB um fjárlagagerð, skattastefnu, reglugerðir varðandi opinberar framkvæmdir o.s.frv. Það verður því verkefni komandi ríkisstjórnar á Ítalíu að framkvæma þessa stefnu ESB, hvað sem öllum kosningaloforðum líður. En síðustu tölur herma að verðbólga á ítalíu sé nú um 8% og ekkert bendi til lækkunar hennar á næstunni, nema síður sé.

Þar sem fáir lesendur þessarar blog-síðu kunna ítölsku er erfitt að finna beina tilvitnun í stjórnmálaumræðuna á Ítalíu þessa dagana sem lesendur skilja. En þar sem ástandið á Ítalíu virðist í litlu frábrugðið því sem gerist á evrusvæðinu almennt, þá birti ég hér brot úr nýlegu sjónvarpsamtali við Robert Habeck, fjármálaráðherra og varakanslara Þýskalands, sem jafnframt er leiðtogi Græningja í Þýskalandi og yfirlýstur stuðningsmaður Zelensky í stríði hans við Rússa í Úkraínu. Habeck er hér að ræða orkukreppuna sem afleiðingu þessa stríðs og áhrif hennar á verðbólgu, atvinnulíf og afkomu fjölskyldnanna í Þýskalandi. Evrópsk stjórnmálaumræða á hæsta stigi um þessar mundir.

KARL KVARAN: ÉG FORÐAST ALLT SEM ER HÉRUMBIL…

MÁLVERKIÐ OG FLÖTUR ÞESS
Þegar ég fór að rifja upp gömul viðtöl við listamenn kom upp í hugan minnisstætt samtal sem ég átti við Karl Kvaran á hinu sérstaka heimili hans og vinnustað á efstu hæð Símahússins við Austurvöll í máímánuði 1988. Hann var að undirbúa sýningu í Gallrí Svart á hvítu á gömlum teikningum. Þetta var síðasta sýning Karls meðan hann lifði, því hann lést rúmu ári síðar. Viðtalið birtist í Þjóðviljanum 8. maí 1988.

Karl Kvaran á vinnustofu sinni í maí 1988. Ljósm. Þjóðviljinn / Sig.

ÉG FORÐAST ALLT SEM ER HÉRUMBIL…

Segir Karl Kvaran í samtali við Ólaf Gíslason sem birtist í Þjóðviljanum 1988

„Það sem við gerðum með abstraktmálverkinu var að láta myndina gerast á fletinum, en ekki úti í náttúrunni eins og tíðkaðist í íslenska landslagsmálverkinu. Menn höfðu alltaf tengt bláa litinn við himininn eða hafið, en við slitum hann úr tengslum við náttúruna og litum bara á hann sem andstæðu við til dæmis gult. Annars hef ég unnið svo lengi með liti að ég er hættur að botna nokkuð í þeim. Það er línan sem skiptir meginmáli í mínu málverki, en þó get ég ekki sagt þér út á hvað hún gengur. Ég hef hins vegar lagt áherslu á að línan sé ekkert hikandi og að liturinn sé ekki hérumbil, heldur alveg blár. Allt sem er hérumbil hefur aldrei höfðað til mín, það er eins og sósíaldemókratarnir sem geta unnið með öllum…“

Þetta sagði Karl Kvaran listmálari þar sem ég hitti hann á vinnustofu hans og heimili á efstu hæð símahússins við Austurvöll. Þar hefur Karl unnið að myndlist sinni síðastliðin 30 ár og ekki fengist við annað en línur og liti. Og nærri hálfrar aldar reynsla hans af glímunni við myndflötinn hefur kennt honum þá sparsemi á stóru orðin sem við sjáum endurspeglast í verkum hans, þar sem allt stefnir til einfaldari og skýrari framsetningar og þar sem línurnar verða þeim mun hlaðnari merkingu sem þær eru færri og litirnir tala þeim mun sterkar til okkar sem andstæður þeirra eru hreinni og klárari. Og þegar ég spurði hann hvort hann fengi aldrei þá tilfinningu að þessi myndflötur með sínum línum og litaandstæðum væri þröngur starfsvettvangur, svaraði hann:

-Nei, síður en svo, í línunni rúmast svo margt og hún dugir mér prýðilega. Menn hafa bent mér á að það sé mikið af bognum línum í mínum myndum…ég held að það skipti ekki svo miklu máli á meðan ekki er eitthvað bogið við myndirnar…

Það er lítið um það sem telst til nútímaþæginda á vinnustofu og heimili Karls Kvaran. Myndir standa í stöflum meðfram veggjum, trönur eru á miðju gólfi með ófullgerðri mynd, litaslettur margra ára þekja gólfið og á vinnuborðinu eru haugar af litatúpum, skyssum og pappírum. Einn kollur og hægindastóll og skápur með plötusafni og nokkrum bókum um myndlist. En á bak við málaratrönurnar er heimilisdýrgripurinn, splunkunýr skápur með hljómflutningstækjum og hátölurum sem virðast geta nægt heilum hljómleikasal.

– Ég er með dellu fyrir hljómflutningstækjum, segir hann, -en hún er fyrst og fremst tæknileg, því ég hef ekkert vit á tónlist.

Við komum okkur fyrir í fremri stofunni þar sem er gamall legubekkur og hægindastóll og borð sem er hlaðið yfirfullum öskubökkum, pípum og píputóbaki. Á veggjunum hanga nokkur ófullgerð málverk og nokkrar fjölskylduljósmyndir eru á veggnum í einu horninu. Karl er orðinn einbúi í þessu húsi, konan dáin og börnin flogin úr hreiðrinu, og það er greinilegt að innan þessara veggja stefnir allt að einu marki, hinni hreinu og sönnu línu sem í spennu sinni og sveigju birtir af lítillæti sínu það sem kannski er endanlega hægt að segja í mynd: hið hreinræktaða form.

– Hvenær byrjaðir þú að fást við myndlist?

– Ætli ég hafi ekki verið fimmtán ára þegar ég fór í teikniskóla til þeirra Marteins Guðmundssonar og Björns Björnssonar. Eftir það fór ég líka til þeirra Jóhanns Briem og Finns Jónssonar, það var á árunum 1941-42. Það var Finnur sem sagði að línan í myndinni skipti öllu máli, að hún væri nógu kröftug. Jóhann sagði hins vegar að aðalatriðið væri að hafa enga línu, því línan væri ekki til. Þegar menn voru orðnir þreyttir á þessari þrætu hættu menn í þessum skóla. Svo fór ég í Handíða- og myndlistaskólann þar sem Þorvaldur Skúlason var aðalkennarinn, þá nýkominn frá námi. Hann hafði mjög ákveðnar skoðanir og var bæði greindur og áhrifamikill sem kennari. Hann og Jóhann Briem voru af gagnstæðum skóla og gjörólíkir, en báðir sannir í því sem þeir voru að gera og gegnum vandaðir málarar. Síðan lá leiðin til Kaupmannahafnar, þar sem ég var í þrjú ár á Listaakademíunni hjá Kirsten Iversen. Hann var góður maður en lélegur kennari og sagði aldrei neitt sem skipti mig máli. Aðrir kennarar þar voru Axel Jörgensen sem hafði tíma í listasögu og svo Lundström, sem var stórkostlegur málari en beitti sér lítið við kennsluna. Hann kom kannski inn í vinnustofuna og spurði: Skal jeg sige noget? Ef enginn svaraði var hann rokinn á dyr. Hann var líka oft við skál. Þessi fátæklega reynsla mín af Akademíunni gekk mest út á að teikna módel, og þar sem kennslan var ekki upp á marga fiska, þá fór ég á einkaskóla til Boyesen, þar sem við teiknuðum afsteypur af gömlum grísk-rómverskum styttum undir járnaga. Boyesen skammaði okkur gríðarlega og talaði gjarnan um heimska Íslendinga. Eitt sinn spurði hann mig hversu margar kindur væru á Íslandi. Ég svaraði: „tre“. Eftir það skildum við á jöfnu.

– Varðst þú fyrir áhrifum af abstrakt-málverki á þessum árum í Danmörku?

– Nei, abstraktlistin var varla orðin til þar þá, þeir voru ákaflega fáir sem lögðu stund á hana. Ég sá til dæmis engar myndir eftir Richard Mortensen á þessum tíma. Ég var alltaf að teikna og hafði ekki áhuga á öðru. Þeir málarar sem höfðu mest áhrif á mig í Danmörku á þessum tíma voru Lundström, Leergaard og Hoppe. Þegar ég kom heim 1948 málaði ég myndir af húsunum og sjónum, mínu nánasta umhverfi. Húsin voru brún og hafið blátt, ég átti heima þarna við sjóinn. Það var viss breyting frá rómantíska landslagsmálverkinu þar sem fjöllin og firnindin réðu ríkjum og smám saman fór maður að víkja frá þessum ytri mótífum. Danmerkurárin voru þýðingarmikil fyrir myndbygginguna og teikninguna, en maður gat ekki haldið áfram að teikna módel endalaust. Það er betra að gera eitthvað annað við konurnar en að teikna þær…

– Hvenær ferð þú að mála abstraktmyndir?

Það var um 1951. Valtýr Pétursson varð fyrstur okkar til  að tileinka sér geómetríuna út í París. Hann kom með þessar hugmyndir hingað heim. Og svo auðvitað Þorvaldur, sem fór að gera geómetrískar myndir 1952, og var mjög fljótur að tileinka sér þessa myndhugsun og ná góðum árangri. Við hittumst á þessum tíma reglubundið, Jóhannes Jóhannesson, Kjartan Guðjónsson, Valtýr, Þorvaldur og ég, og það var mikill hugur í mönnum. Annars held ég að abstraktlistin hafi ekki hvað síst borist hingað til landsins með listatímaritinu Aujourd’hui. Þetta var eins og hálfgerð sprenging, og það var eitthvað í andrúmsloftinu og tíðarandanum sem kallaði á þetta hjá okkur. En það er hins vegar ekki hægt að segja að þetta hafi verið vinsælar myndir. Það var almennur dómur fólks að þetta væri hrein vitleysa, og það kom varla fyrir að við seldum mynd.

– Um hvað rædduð þið þegar þið hittust, félagamir hér heima? Myndlist?

– Nei, ekkert frekar. Við ræddum um allt mögulegt, en fyrst og fremst held ég að við höfum styrkt hver annan og fundist það skipta máli að hittast.

– Á þessum árum var nokkuð áberandi, sérstaklega meðal róttækra vinstri-manna, að menn hefðu trú á vísindum og vísindalegri skipulagningu þjóðfélagsins. Sumir litu nánast á sósíalismann sem hlutlæg vísindi. Er hægt að sjá hliðstæðu á milli þessarar trúar á vísindin og geómetrísku abstraktlistarinnar?

– Nei, ég held að þetta hafi ekki haft neitt með vísindatrú að gera. Enda vorum við oft fullir efasemda. Ég veit ekki til þess að geómetríska listin hafi haft neina hugmyndafræðilega skírskotun. Við vorum hins vegar að flytja viðfangsefni listarinnar frá náttúrunni yfir á myndflötinn og byggja myndirnar á hreinum eigindum forms og lita.

-Áttuð þið ekki samleið eða samstarf við skáld eða rithöfunda á þessum tíma?

– Nei, það get ég varla sagt. Við þekktum að vísu Stein, og hann var mjög fljótur að tileinka sér skilning á abstraktlistinni, en annars var ekki um beint samstarf að ræða.

– En hvernig skýrir þú það út eftir á, að þú varðst móttækilegur fyrir abstraktmálverkinu á þessum tíma og fórst að gera slíkar myndir sjálfur?

– Það var Cezanne sem lagði grundvöllinn að abstraktmálverkinu, og hann dó 1906, þannig að þetta átti sér langan aðdraganda. Og ég hafði séð verk hans og Matisse á Ríkislistasafninu í Höfn á námsárunum. Þetta fólst allt í því að láta myndina gerast í fletinum, andstætt því sem þeir Jón Stefánsson og Ásgrímur höfðu gert. Jón Stefánsson hafði reyndar verið nemandi Matisse, en hann botnaði ekki í honum. Því þótt Matisse notaði fyrirmyndir, þá gerðist galdurinn í myndum hans í sjálfum myndfletinum. Jón sagði einhvern tímann frá því að hann hefði gengið framhjá vinnustofu Matisse, og séð inn um gluggann að hann var að mála uppstillingu sem var í brúnu. Þegar hann og félagar hans áttu svo leið framhjá skömmu síðar, sáu þeir að myndin var orðin blá. þetta þótti þeim skrýtið. En Matisse byggði á litaandstæðum í verkum sínum og sérstökum eigindum litarins. Módelið var bara viðmiðun. Þótt Jón hafi aldrei getað tileinkað sér þennan skilning Matisse, þá breytir það því hins vegar ekki að hann var hörkumálari. En það var Gunnlaugur Blöndal sem fyrstur fór að mála í andstæðum litum hér á landi.

– Ég sé það á hljómlistargræjunum hjá þér að þú hlustar mikið á tónlist. Eru einhver tengsl á milli tónlistarinnar og þess hvernig þú málar?

-Nei, ég held að tónlistin hafi ekkert með það að gera… nema kannski strengjakvartettar Beethovens, þeir eru svo agaðir í forminu… það kunna að hafa komið fram einhver áhrif í teikningu eða formi hjá mér þar. Ég hef ákaflega gaman af tónlist, en ég hef hins vegar ekkert vit á henni. En mér finnst yfirleitt tónlistin batna eftir því sem flytjendum fækkar. Ég kann til dæmis ekki að hlusta á kóra, hvað þá blandaða kóra, biddu fyrir þér… Ég held hins vegar að við eigum góð tónskáld, til dæmis hann Leif (Þórarinsson) og Þorkel Sigurbjörnsson. Ég man reyndar eftir einu atviki sem kom fyrir mig eftir að ég hafði hlustað á tónverk eftir Þorkel sem heitir „Læti“. Þetta eru öguð og blæbrigðarík læti, og þegar ég kom af tónleikunum málaði ég mynd sem var bókstaflega þetta tónverk. En slíkt kemur ekki oft fyrir. En þegar þú segir það þá er ég ekki frá því að það séu kannski einhver tengsl þarna á milli.

– Það má kannski segja að geómetríska abstraktlistin hafi fyrst verið búin að fá almenna viðurkenningu þegar hún fór úr tísku og aðrir vindar urðu ríkjandi í myndlistarheiminum. Margir kollegar þínir sem unnu abstraktmyndir hafa snúið blaðinu við og mála jafnvel í anda þess sem þeir snerust gegn sem ungir menn. En hvernig stendur á því að þú ert ennþá á svipuðu róli?

– Jú, þetta má til sanns vegar færa, að minnsta kosti um þá félaga mína, Valtý og Kjartan, og ég held að það sé ekkert við því að segja. Við höfum allir elst og sennilega sljóvgast, og þá taka menn upp á öllu mögulegu og ómögulegu. En sumir hafa líka haldið sínu striki. Til dæmis Jóhannes Jóhannesson, sem er gott dæmi um góðan málara sem er alltaf að bæta við sig. Annars finnst mér það vera einkenni á skandinavískri myndlist, og þar með talinni íslenskri myndlist, að hún er eitthvað hérumbil en ekki eitthvað ákveðið. Allt sem er hérumbil hefur ekki höfðað til mín. Það er kannski þess vegna sem ég er enn að fást við það sama.

– Þegar þú lítur yfir farinn veg finnst þér þá að áhrif ykkar abstraktmálaranna á myndskyn okkar og daglegt myndmál hafi verið meiri eða minni en þið væntuð ykkur í hita slagsins í byrjun 6. áratugarins?

– Ég held satt að segja að þessar myndir mínar hafi varla haft áhrif á aðra formsköpun. Þó er hugsanlegt að þetta hafi einhverju breytt. En það er alltaf stór hópur fólks sem vill hafa sinn læk eða sína hríslu í myndinni, og það er reyndar allt í Iagi, ef það er vel gert. Það hefur alltaf verið meiri sala í landslagsmyndum hér á landi en abstraktmyndum, en það segir reyndar ekkert um gæði verkanna. Hér áður fyrr voru yfirleitt allir sammála um að þetta væri ómögulegir hlutir, breytingin felst kannski í því að nú verður þessi list frekar tilefni rifrildis. Þegar best tekst til, hafa menn einhverja ánægju af þessu, og meðan maður hefur sjálfur ánægju af því að mála skiptir öllu máli að halda áfram.

– Þegar ég kvaddi Karl Kvaran eftir langt spjall og mikla kaffidrykkju var sendiferðabílstjórinn kominn að sækja teikningarnar á sýninguna í Gallerí Svart á hvítu. Þetta eru einfaldar línuteikningar, dregnar með blýanti og lýsa öruggri hendi og rannsakandi og öguðum vinnubrögðum Karls mætavel. Myndirnar gerði hann fyrir 10-15 árum, en hefur ekki sýnt þær áður. Sýningin stendur frá 7.-22. maí og verður opin frá kl. 14-18. -ólg