VORDAGAR Í PARADÍS

Vordagar í Paradís

Þar sem valdastéttin togast á um falska táknmynd fullveldisins

Þjóðþing Ítala 20. mái s.l. þar sem barist var um þjóðfánann sem sameiningartákn lýðveldisins frá stofnun þess 2. júní 1946

Eftir mánaðardvöl á Ítalíu á umbrotatímum er tímabært að gefa svolitla skýrslu hér á hugrunir.com. Tímabilið einkenndist af hefðbundinni himinblíðu vorsins í þessari Paradís unaðssemdanna þar sem engu að síður varð ekki fundið skjól fyrir þeim fellibyljum á stjórnmálasviðinu, sem engan enda virðast taka í þessu landi ljóss og skugga, þar sem yndi og blíða náttúrunnar og endalausar auðlindir vestrænnar menningar virðast oft í litlu samræmi við ofstopafull átök í samfélaginu, sem í þessu tilfelli enduðu með allsherjar slagsmálum í öldungadeild þingsins þar sem slagurinn virtist standa um sjálft þjóðargersemina, hinn græna, hvíta og rauða þjóðarfána sem hefur verið sameiningartákn þessarar sundurleitu og blóðheitu þjóðar í 160 ár.

Eitt af því sem mettaði andrúmsloftið á þessum vordögum var aðdragandi og framkvæmd kosninga til Evrópuþingsins, sem ætla mætti að hefðu borið svip af yfirstandandi stríðsástandi í Evrópu. Svo reyndist þó ekki, öllu heldur einkenndist kosningatíminn af eins konar prófraun þeirrar ríkisstjórnar sem kom til valda á Italíu í október 2022, undir forystu hinnar gunnreifu baráttukonu Giorgiu Meloni, sem nú leiðir fyrstu hægri-stjórnina á Ítalíu frá stríðslokum 1945.

Meloni stýrir samsteypustjórn þriggja flokka, Ítalska Bræðralagsins (FdI), Forza Italia (FI) og Lega Salvini Premier (LS). Úrslitin þóttu stórsigur fyrir stjórn hennar (47,4%) og flokk hennar, Fdi (28,8%), og þessi frumraun FI ári eftir fráfall leiðtogans Silvio Berlusconi fór einnig fram úr væntingum, (9,6%), og LS sleikti sárin í örvæntingarfullri leit að sjálfsímynd með tæp 9%. Stærstu stjórnarandstöðuflokkarnir á „vinstri-vængnum“ voru  Demókrataflokkurinn (sem fylgir flokkabandalagi sósíaldemókrata á Evrópuþinginu) (24,1%) og FimmStjörnu-hreyfingin (M5*) sem sleikti sárin með tæp 10%. Þessar tölur segja þó ekki nema hálfa söguna, því kjósendur voru í minnihluta með 48% kosningabærra. Endanlegir „sigurvegarar“ þessara kosninga voru því þeir sem sátu hjá.

Það sem mesta athygli vekur við þessar kosningar er einmitt það sem minnsta athygli hefur vakið í fjölmiðlum, en það eru spurningarnar um  stríðið í Evrópu annars vegar, og áhugaleysi kjósenda á þessum kosningum hins vegar. Enda hafa flokkarnir nánast sameinast með fjölmiðlum um þögnina um þessar örlagaríku spurningar sem varða annars vegar stríð og frið, hins vegar lýðræðiskreppu ESB, þar sem kosningaþátttaka í heild reyndist að meðaltali um 50% í aðildarríkjunum. Þetta þátttökuleysi á sér meðal annars skýringu í þeirri staðreynd, að erfitt er fyrir evrópska kjósendur að átta sig á um hvað kosningarnar til Evrópuþingsins snúast og hvers konar valdaframsal felst íhinum greiddu atkvæðum. En slíkar spurningar um lýðræðislega byggingu ESB lágu einnig í þagnargildi í þessari kosningabaráttu, og hlýtur sú staðreynd að vera ein skýring á almennu áhugaleysi kjósenda ESB-ríkjanna.

Aðildarríki ESB státa sig af að vera fyrirmynd annarra þjóða í heiminum um lýðræði og mannréttindi. Þegar þegnar þeirra ganga almennt til þingkosninga, þá eru þeir að velja fulltrúa sem falið er löggjafarvald í heimalöndum sínum, sem samkvæmt stjórnarskrám er aðskilið frá framkvæmdavaldi og dómsvaldi. Þessi meginregla gildir hins vegar ekki um þingkosningar til Evrópuþingsins, því ESB á sér enga stjórnarskrá, og þó þingið hafi vald til að fella tillögur Evrópuráðsins um lagasetningu, þá hefur það ekki frumkvæðisvald að lagafrumvörpum til lagasetningar. Æðsta vald ESB liggur hjá Evrópuráðinu sem skipað er leiðtogum aðildarríkjanna 27, og skiptast þeir á um forsetastólinn á 6 mánaða fresti. Þeir skipa síðan 27 manna framkvæmdastjórn (commission) bandalagsins út frá innbyrðis málamiðlunum aðildarríkja of flokkabandalaga, en þessir embættismenn eru ekki kjörnir þingmenn, heldur embættismenn. Oft hefur kosningin til Evrópuþingsins  snúist um hver skuli vera framkvæmdastjóri, utanríkismálastjóri, og fjármálastjóri þessarar framkvæmdastjórnar, sem mynda eins konar „ríkisstjórn“ þessa bandalags, sem alls ekki er ígildi ríkis, enda án stjórnarskrár. Ekki verður séð að atkvæði kjósenda ráði miklu um þessa framkvæmdastjórn sem er skipuð að ofan eftir afar óljósum reglum. Þannig var núverandi framkvæmdastjóri ESB, Ursula van der Leyen, hvergi í framboði til þingsins og er því skipuð af Erópuráðinu og framkvæmdstjórninni samkvæmt baktjaldamakki. Ekki verður séð hvaða rétt hún hefur til að tjá sig í nafni kjósenda, sem ekki hafa kosið hana, og má þar finna eina ástæðu áhugaleysis þeirra á kosningunni.

Við þetta bætist að innan bandalagsins er í gildi sérstakur samningur um sameiginlega mynt Evrunnar frá 1999, sem takmarkar mjög fullveldi aðildarríkjanna hvað varðar stjórn ríkisfjármála. Með sameiginlegri mynt afsöluðu aðildarríkin sér rétti eigin Seðlabanka til útgáfu peninga í umferð og gengust undir sameiginlegar reglur um fjárlagagerð ríkisins og skuldasöfnun sem hlutfall af þjóðarframleiðslu. Þessi svokallaði stöðugleikasáttmáli (MES, frá árinu 2012)  er ráðandi um stefnu aðildarríkjanna í vaxtamálum, fjárlagagerð, skuldasöfnun og almennri stefnumótun í ríkisfjármálum, og takmarkar þar með fullveldi aðildarríkjanna með afdrifaríkum hætti.

Tilkomu þessa samkomulags má rekja til þeirra óvissuþátta í heildaruppbyggingu sambandsins er urðu augljósir í kjölfar banka- og verðbréfahrunsins í BNA 2008. Bandaríkska bankahrunið smitaðist óhjákvæmilega til Evrópu og birtist fyrst með afgerandi hætti í illleysanlegri skuldastöðu gríska ríkisins, sem lyktaði með að hinn ítalski bankastjóri Evrópska seðlabankans, Mario Draghi, lét loka fyrir allar úttektir úr grískum bönkum, aðgerð sem leiddi til stjórnarskipta og brunaútsölu á grísku ríkiseignum, niðurskurði á félagsþjónustu, auknu atvinnuleysi og almennri  kjararírnun, sem enn sér ekki fyrir endann á.

Grikklandskreppan er gleggsta dæmið um hvernig aðild að ESB takmarkar fullveldi aðildarlandanna með skipulagðri sameiginlegri niðurskurðarstefnu í anda nýfrjálshyggjunnar, þar sem óheft markaðslögmál hafa í raun falið í sér samdrátt í þjónustu og stóraukna samþjöppun eigna og fjármagns á hendur hins yfirþjóðlega fjármálavalds. Skuldastaða Ítalíu á þessum tíma var ekki langt frá því að vera sambærileg við stöðu Grikklands, en Draghi bankastjópri greip þá í taumana og braut í raun gegn meginreglunni um skuldaábyrgð aðildarríkjanna með því að lofa að kaupa ítölsk skuldabréf „svo lengi sem nauðsyn krefur“. Margir töldu að þessi ráðstöfun hafi bjargað evrunni frá falli. Þetta var hins vegar fyrsta skrefið að tímabundinni sameiginlegri ábyrgð evrópska seðlabankans á hluta af ríkisskuldum aðildarríkjanna, nokkuð sem reyndist óhjákvæmilegt með tilkomu COVID-kreppunnar sem skall á 2019.

Þegar Matarella forseti Ítalíu hélt hátíðarræðu sína í tilefni lýðveldisdagsins 2. júní síðastliðinn þar sem minnst er sigursins á valdstjórn fasista og hernámi Þjóðverja, sagði hann réttilega að í krafti stærri hagsmuna þyrftu aðildarríki ESB að skerða sjálfstæði aðildarríkjanna með afsali fullveldis til hagsbóta fyrir alla Evrópu. Þessi yfirlýsing varð að einni stærstu sprengjunni í kosningabaráttunni, þegar þingmaður úr röðum LS flokksins benti á að í hinni andfasísku stjórnarskrá Ítalíu stæði að meginhlutverk forseta lýðveldisins væri að standa vörð um fullveldi ríkisins. Ef forsetinn vildi afnema þá reglu væri rökrétt að hann segði af sér hlutverki sínu sem þessi vörslumaður fullveldisins. Ítalía logaði í nokkra daga vegna þessarar „árásar“ á forsetann, en sá eldur átti eftir að verða þögninni að bráð eins og svo margt annað.

Þessi ábending var hins vegar allrar virðingar verð, því hún snerist um eitt grundvallaratrið þessara kosninga, sem hlaut að snúast um fullveldið. Lega-flokkurinn og flokkur Meloni hafa einmitt lagt áherslu á þetta atriði í gegnum árin með afar gagnrýnni afstöðu til ESB. En Giorgia Meloni sneri við blaðinu í þessum efnum eftir innrás Rússlands í Úkraínu, þar sem hún fór í miðri kosningabaráttunni 2022 á fund Repúblikanaflokksins í BNA til að lýsa yfir eindtregnum stuðningi sínum við NATO og samstöðu með Bandaríkjunum um viðskiptabann á Rússland  og hernaðaraðstoð við úkraínsk stjórnvöld. Lega-flokkurinn hafði haldið fram svipaðri stefnu og flokkur Meloni á forsendum kröfunnar um fullveldi og friðsamleg samskipti við Rússland, en þegar flokkarnir sáu fram á að geta myndað samsteypustjórn hægriflokka á Ítalíu ásamt með FI, þá gerðu þeir sér grein fyrir að slík stjórnarmyndun á Ítalíu væri ekki framkvæmanleg án samþykkis stjórnvalda í BNA: hvernig á þjóð sem er með tugi bandarískra herstöðva í landi sínu, og amk þrjár herstöðvar með byrgðir bandaríska kjarnorkuvopna, að mynda ríkisstjórn sem ekki hlýðir herraþjóðinni sem hjálpaði Ítalíu að losa sig undan hervaldi fasista og nasista í síðari heimsstyrjöldinni? Það gleymist oft að Ítalía á þennan sameiginlega sögulega arf með Þýskalandi.

Það er þessi arfur sem hefur leitt hina „þjóðlegu“ hægri-stjórn Georgiu Meloni í bandalag með þeirri alþjóðahyggju fjármálavaldsins sem einkennir samsteypustjórn „sósíalistans“ Olafs Scholz og græningja í Þýskalandi. Ekki má nú á milli sjá hvor þessara leiðtoga er ákveðnari í vopnasendingum og fjárstuðningi við úkraínsk stjórnvöld undir forystu Joe Bidens og NATO. Þjóðleg hægri-stjórn á Ítalíu hefði aldrei verið möguleg án þessarar stefnubreytingar. Vopnasendingar Ítalíu til Úkraínu hafa hins vegar verið lýstar þjóðarleyndarmál af öryggisástæðum, og er Ítalía eina NATO-ríkið sem ekki hefur  gefið upp hvers konar hergögn Ítalía sendir Úkraínu. Ástæðan er einföld: umdeilt er hvort slíkur stuðningur samræmist stjórnarskrá landsins, sem ber merki andspyrnuafla kristinna kaþólikka og kommúnista er frelsuðu landið úr viðjum fasismans og áttu frumkvæði að setningu stjórnarskrá  lýðveldisins þann  2. júní 1946. Sá arfur lifir enn með þjóðinni og endurspeglast í stjórnarskránni frá 1946, þar sem kveðið er á um að Ítalía skuli ekki taka þátt í styrjöldum. Ítalir eru brenndir af stríðsátökum og myndu trúlega  greiða atkvæði gegn íhlutun þjóðarinnar í þetta stríð NATO gegn Rússlandi ef um það væri kosið. Ekki síst þegar öllum er nú ljóst að allar áætlanir NATO um auðveldan sigur á Rússum með viðskiptabanni og vopnasendingum hafa brugðist: Úkraína tapar nú þessu stríði á vígvöllunum og hagvöxtur vex í Rússlandi á meðan hann dregst saman í Evrópu af völdum stríðsins, og úkraínsku þjóðinni blæðir út. Ítalskur almenningur á trúlega meiri samleið með Ungverjalandi og Serbíu en Olaf Scholz og Macron þegar kemur að stríðinu í Úkraínu, og það er einmitt á þessum punkti sem stjórn Georgiu Meloni leikur nú tveim skjöldum í baktjaldamakkinu innan ESB um skipan í embætti hinna ekki-kjörnu framkvæmdastjóra og embættismanna  ESB. Hún stígur í báða vængi og ögrar endurkjöri Ursulu von der Layen í framkvæmdastjórastöðuna með kröfum um ívilnanir í formi embættisveitinga og bitlinga í þágu þess bandalags hægriflokka á þinginu sem hún tilheyrir.  þessi ákvörðun á eftit að verða skiptimynt í valdabaráttu hinnar evrópsku skrifræðisstjórnar.

En valdabarátta skrifræðisaflanna innan ESB er ekki eini eftirleikur kosninganna til ESB-þingsins. Á meðan Meloni lék stjörnu gestgjafans á G7 fundinum í Pugliu í kjölfar kosningasigurs síns, þar sem hin gjörsigraða valdaelíta ESB ríkjanna  hyllti sjálfa sig í félagsskap Joe Bidens og páfans í Róm í  takmarkalausum skrautsýningum og fallhlífarhyllingum var hið ítalska baktjaldalið Meloni á fullu að undirbúa lagafrumvörp sem eiga að gjörbreyta ítalska stjórnkerfinu. Um er að ræða tvær grundvallarbreytingar sem greinilega eru eins og skiptimynt á milli stjórnarflokkanna.

En þetta er þó ekki heitasta deilumálið. Þessa dagana er nú til umfjöllunar í báðum deildum ítalska þingsins  lagafrumvörp um stjórnarskrárbreytingar, sem fyrirsjáanlega gætu orðið efni í borgarastríð: Meloni hefur gengið að kröfu Lega-flokksins um að 20 stjórnsýsluhéruð Ítalíu öðlist mun víðtækara sjálfstjórnarvald en tíðkast hefur. Þessi tillaga, sem hefur frá upphafi Lega-flokksins verið helsta baráttumál hans, miðar að því að skilja að stjórnsýslu og félagsþjónustu í 20 héraðsstjórnum Ítalíu, þannig að hin auðugri iðnaðarhéruð í norðrinu öðlist sjálfsstjórn og frelsi undan lausn þeirra félagslegu vandamála, sem hafa hrjáð suðurhluta landsins allt frá sameiningu Ítalíu í eitt ríki 1860. Þessi skipulagsbreyting, sem þegar hefur verið samþykkt af meirihluta Meloni í efri deildinni,  kemur eins og elding í það ævaforna deilumál er varðar misskiptingu valds og auðs á milli suður- og norðurhluta landsins og þá fordóma hinna iðnvæddu og vel skipulögðu Norður-Ítala sem eiga sér sögu hálfgerðra kynþáttafordóma gagnvart íbúa suðurhlutans, sem sjá nú fram á að enn verði aukið við ríkjandi misrétti milli landshluta hvað varðar félagslega þjónustu eins og heilsugæslu og skólahald. Í stuttu máli er hér komið efni í borgarastyrjöld á milli norðurs og suðurs og fylkisstjórar Pugliu og Campagniu-héraðs hafa þegar hótað að kæra málið fyrir stjórnarskrárrétti landsins.

Hugljómuð af þjóðernishyggju og einingarhugsjón þjóðfánans flaggar  stjórnarandstaðan nú bréffánum í þingsölum til að mótmæla aðskilnaðarlögum sjálfstjórnarhéraða og refsidómi yfir M5* þingmanni sem vildi færa ráðherra þjóðfánann sem einingartákn um fullveldi lýðveldisins. Þetta sjónarspil er vottur um upplausnarástand hjá stjórnmálastétt sem hefur misst samband við kjósendur sína.

Atlaga að slíkri borgarastyrjöldr átti sér reyndar stað í fundarsal Öldungadeildarinnar eftir afgreiðslu málsins í fyrradag, þega þingmaður M5* hreyfingarinnar steig fram og vildi færa ráðherra þessa málaflokks úr Lega-flokknum fána Ítalíu sem sameiningartákn þjóðarinnar (sbr. myndskeið efst á síðunni). Viðbrögðin urðu þau að umsvifalaust myndaðist þyrping þingmanna Lega-flokksins sem umkringdi fánaberann og hann var kýldur í gólfið með mörgum hnefahöggum og borinn út í sjúkrabörum. Spítalavistin varaði í 2 daga og kostaði meðal annars alvarlegar hjartsláttartruflanir. Síðan hefur ófriður ríkt í Ítölskum þingsölum og ekki séð fyrir enda hans enn.

Þær spurningar sem eftir sitja eftir mánaðardvöl á Ítalíu eru augljóslega ekki auðleystar. Þær varða spurningu um fullveldi og sjálafsímynd. Þær varða spurningu um merkingu hugtaka eins og lýðræði, og spurningar um blákaldan veruleika stríðs í Evrópu sem kostar þúsundir mannslífa á hverjum degi, en er sópað undir teppið í hátíðarræðum. Þær varða spurningar um orðin sem gleypa vindinn og sjónina sem sér ekki blóðið sem hefur gert evrópska jörð að foraði og leiðtogana að veruleikasviptum vofum í kjölfar fordæmalausra kosninga, sem í raun hafa svipt þá öllu umboði. í dæmalausu sjónarspili hittust þeir á svokölluðum G7-leiðtogafundi heimsins í náttúruparadís Pugliu-héraðs í boði Meloni forsætisráðherra og efndu til sjálfshyllingar með skrautsýningum þar sem þjóðfánarnir svifu til jarðar eins og himnasending þess valds sem kjósendur höfðu nýverið hafnað  í Evrópukosningunum. Það eru vofur valdsins sem hér horfa til himins í boði hinnar sigursælu og vígreifu Meloni og hylla falsmynd þess ímyndaða fullveldis sem í reynd er fótum troðið á okkar tímum.

Svokallaður G7 fundur sjálfsskipaðra lausnara sem telja sig forsvara réttar og reglu á heimsvísu hittast á viðhafnarfundi í Puglia á Ítalíu. Allir hafa fengið falleinkunn í nýafstöðnum kosningum og skoðanakönnunum undanfarið nema gestgjafinn Giorgia Meloni, sem vill nú gera kosningasigur sinn að skiptimynt í deilum um lykilembætti í framkvæmdastjórn ESB. Þessi fánahylling leiðtoganna var einstakt sjónarspil fallkandídata um ímyndaða upphafningu valds þeirra og hlutverks í heiminum.

STJÓRNARKREPPA Á ÍTALÍU

Stjórnarkreppa á Ítalíu

Mario Draghi kveður ítalska þingið 20. júlí s.l.

SKIPSTJÓRI STEKKUR FRÁ SÖKKVANDI SKIPI SÍNU

 

„Á ítalska þinginu hafa gerst atburðir sem eiga sér ekki hliðstæðu í 100 ára sögu lýðræðis í Evrópu“.

Þannig komst heimspekingurinn Massimo Cacciari að orði í viðtali við ítalska fréttastofu í kjölfar afsagnar Mario Draghi forsætisráðherra nýverið. Hið einstaka við þessa stjórnarkreppu er að mati Cacciari sú staðreynd að „einingarstjórnin“, eins og Draghi kallaði hana, hafði starfað í 18 mánuði og „unnið stórvirki“ að mati forsætisráðherrans, stjórnin hafði vænan meirihluta á þingi og hafði ekki fengið vantrauststillögu, hvað þá vantraust. Engu að síður tók Mattarella forseti afsögn Draghi gilda og leysti upp þingið, að því er virðist í andstöðu við vilja þess: enginn stjórnarflokkanna fjögurra sem mynduðu þessa ríkisstjórn vill kannast við að hafa lýst vantrausti á stjórn sína og í kjölfarið hófst mikið hnútukast á milli þingmanna og flokka um hver bæri ábyrgð á stjórnarslitum við aðstæður sem kalla einmitt á festu, samstöðu og traust viðbrögð við pestinni, verðbólgunni, viðskiptastríðinu og hernaðinum í Evrópu þar sem Ítalía hefur þá sérstöðu að vera skuldugasta ríki álfunnar á eftir Grikklandi miðað við þjóðarframleiðslu og æpandi vandamál blasa við á öllum vígstöðum: stríðsástand í álfunni, heilbrigðiskerfi í lamasessi, skólakerfi í uppnámi eftir lokun í heilt skólaár, óðaverðbólga, atvinnuleysi 25% meðal ungs fólks, methalli á rekstri ríkissjóðs, stighækkandi vaxtakröfur á ríkisskuldum og vaxandi flóttamannastraumur svo nokkur vandamál séu talin upp. Ofan á þetta er þjóðinni nú boðið upp á kosningaslag um hásumar og þingkosningar 25. september næstkomandi.

Enginn virðist skilja þá stöðu sem upp er komin á Ítalíu, og jafnvel stjórnmálaskýrendurnir standa eftir með opinn munninn án þess að geta gefið lesendum fjölmiðla nokkra heildstæða og vitræna skýringu á því sem þarna er að gerast. Hér skal reynt að skýra myndina af veikum mætti, en undirritaður hefur fylgst með mörgum ævintýralegum kollsteypum ítalskra stjórnmála í hálfa öld og man þó ekki eftir neinu sambærilegu við það sem nú blasir við.

Ríkisstjórn Mario Draghi var mynduð 13. Febrúar 2021 að frumkvæði Sergio Mattarella forseta, sem veitti þessum fyrrverandi bankastjóra Seðlabanka Evrópu umboð til myndunar þriðju ríkisstjórnarinnar á þessu kjörtímabili í miðju stríði við Covid19-pestina, sem hafði valdið meiri skaða á Ítalíu en í öðrum Evrópuríkjum. Hinar ríkisstjórnirnar tvær voru samsteypustjórnir tveggja flokka, 5*-hreyfingarinnar og Lega Salvini (LS) annars vegar og 5*-hreyfingarinnar og Demókrataflokksins (PD) hins vegar. Forsætisráðherra þessara tveggja stjórna var einnig utan flokka: lögfræðingurinn Giuseppe Conte. Mario Draghi myndaði samsteypustjórn þessara þriggja flokka og flokks Silvio Berlusconi (FI), og var stjórnin kölluð „stjórn þjóðareiningar“ og hafði meginmarkmið að berjast við veirupestina og mæta þeim félagslega og efnahagslega vanda sem hún hafði valdið.

Erfitt er fyrir Íslendinga að skilja ítölsk stjórnmál vegna þess að flokkakerfið er framandlegt og tók stakkaskiptum í kjölfar réttarhalda yfir gömlu flokkunum 1991, herferð sem kennd var við hreinar hendur. Þessi réttarhöld leiddu til þess að stærstu flokkarnir voru lagðir niður eða skiptu um nöfn og nýir flokkar fylltu í skörðin. Meðal annars Forza Italia, flokkur Silvio Berlusconi, sem kalla má „miðjuflokk“ og tók við stórum hluta hefðbundinna kjósenda Kristilega Demókrataflokksins, á meðan hinn helmingurinn fluttist yfir á Demókrataflokkinn, sem í raun er arftaki gamla kommúnistaflokksins. Lega-Salvini (LS) og 5*-hreyfingin (5*) eru einnig afsprengi þessara umbrota og hafa báðir verið kenndir við „popúlisma“ af andstæðingum sínum: LS (kennd við foringjann, Matteo Salvini) byggir á fylgi millistéttar og minni atvinnurekenda, hefur alið á tortryggni í garð útlendinga og ESB og haft „fullveldi“ sem leiðarstef. 5*-hreyfingin hefur skilgreint sig sem grasrótarhreyfingu án „flokksformanns“ en skipulögð undir verndarvæng uppistandarans og grínleikarans Beppe Grillo. Hún hefur lagt áherslu á umhverfismál, jafnréttismál og baráttu gegn spillingu. Það voru þessi ólíku öfl sem stóðu að stjórn Mario Draghi, en stjórnarandstaðan var nánast eingöngu í höndum „Fratelli d‘Italia“, þjóðernissinnaðs hægriflokks sem á rætur í gamla fasistaflokknum og nýtur nú forystu kvenskörungsins Giorgiu Meloni.

Áður en við stiklum á ferli ríkisstjórnar Mario Draghi er rétt að draga fram nokkur atriði um feril hans á undan þessari stuttu innkomu hans í ítölsk stjórnmál. Hann er hagfræðingur að mennt, fæddur 1944, og stundaði háskólakennslu og fræðistörf áður en hann réðst til Alþjóðabankans á 9. áratugnum og gerðist síðan ráðuneytisstjóri í ítalska fjármálaráðuneytinu 1991. Það var á hinum örlagaríku tímum Maastricht-samkomulagsins og myntsamstarfs ESB-ríkjanna. Á þessum tíma átti Draghi m.a. ríkan þátt í framkvæmd einkavæðingar á ítölskum ríkisfyrirtækjum í samræmi við reglur ESB. Draghi tók við stjórnunarstöðu í Goldman Sachs bankanum í BNA í kringum aldamótin, um svipað leyti og Ítalía innleiddi evruna og afnam þannig sjálfstæða peningastefnu Ítalska Seðlabankans, sem nú var færð í umsjá Evrópska Seðlabankans. Draghi var bankastjóri Ítalíubankans 2006 til 2011, en þá skipaði Evrópuráðið hann í stöðu yfirmanns Seðlabanka Evrópu. Á þeim tíma glímdu ríki og fjármálastofnanir Vesturlanda við afleiðingarnar af gjaldþroti Leaman-brothers bankans í BNA. Draghi vakti mikla athygli þegar hann tók þá afdrifaríku ákvörðun að bankinn myndi hefja ótakmörkuð innkaup á ítölskum ríkisskuldabréfum, „whatever it takes“,  en þessi aðgerð var talin hafa bjargað Ítalíu frá gjaldþrotaskiptum sambærilegum við þau er urðu á Grikklandi. Aðgerðin var um leið talin hafa bjargað fjármálastofnunum Evrópu frá gjaldþrotahrynu og þar með evrunni sem gjaldmiðli. Önnur verkefni Draghi á þessum tíma fólust m.a. í skuldauppgjöri bankans og Alþjóða Gjaldeyrissjóðsins við Grikkland 2015, þar sem gripið var fyrir hendur þarlendra lýðræðislega kjörinna stjórnvalda til að verja evrópska lánardrottna fyrir gjaldþroti vegna greiðsluþrots Grikkja. Draghi lauk störfum hjá ESB 2019, og hafði þá hlotið mikla alþjóðlega viðurkenningu fyrir starfsframa sinn, þar sem, hann var m.a. talinn í röð valdamestu manna heims af tímaritunum Times, Fortune og Politico Europe.

Það var því söguleg ákvörðun þegar Sergio Mattarella, forseti Ítalíu, kallaði Draghi til Rómar að mynda nýja kreppustjórn til að takast á við veirufaraldurinn. Hann virtist njóta takmarkalítils trausts, og þessir fjóru ólíku flokkar sem höfðu alið á fjandskap sín á milli skutust nú óðfúsir undir verndarvæng mannsins sem var kallaður „Super Mario“ og allir töldu að væri rétti maðurinn til að stýra ítölsku þjóðarskútunni í gegnum veirufaraldurinn. Segja má að Draghi hafi tekið þessa baráttu með trompi, hann réð háttsettan herforingja til að stjórna baráttunni við Covid19 og náði fljótt undraverðum árangri í bólusetningarherferðinni, þar sem 85% þjóðarinnar var fljótlega bólusett. Segja má að Draghi hafi tekist á við þetta verkefni með offorsi, þar sem hræðsla við veiruna varð skæðasta vopn stjórnvalda eins og lesa má úr eftirfarandi orðum, sem Draghi lét falla á blaðamannafundi 22. Júlí 2021:

„Hvatning til að láta ekki bólusetja sig er hvatning til dauða, efnislega er það svo að ef þú lætur ekki bólusetja þig þá veikist þú og deyrð, þú lætur ekki bólusetja þig og smitar þannig aðra og deyðir“.

Þessum hræðsluáróðri var síðan fylgt eftir með útgáfu veiruvegabréfs eða „græna passans“ þann 1. ágúst 2021, sem síðan var uppfærður í „super green pass“ frá 6. desember. Þessi veiruvegabréf voru bólusetningarvottorð og urðu skilyrði fyrir aðgengi að opinberum stöðum, samgöngum, þjónustu og vinnustöðum jafnt sem skólum og sjúkrahúsum og fylgdu þeim flóknar reglugerðir sem stöðugt voru í endurskoðun. Með hinu eflda veiruvegabréfi var enn hert á ákvæðum, m.a. var öllum starfsmönnum heilsugæslu og skóla og öllum yfir 50 ára aldri gert að hafa og sýna slíkt bréf, einnig á vinnustöðum, og þeir sem ekki höfðu slík vegabréf voru sviptir vinnu og launum. Þannig var í raun komið á þvingaðri bólusetningu m.a. fyrir heilbrigðisstarfsfólk, kennara og alla yfir 50 ára aldri. Reglugerðir um þessi vegabréf voru í stöðugri endurskoðun, og eru enn að einhverju leyti, en meginregla var sú að þau giltu fyrst í 9 og svo í 6 mánuði, þegar í ljós kom að bóluefni komu hvorki í veg fyrir smitun né smitburð. Samfara þessu voru gefnar út tilskipanir um grímunotkun, m.a. í grunnskólum eftir að þeir voru opnaðir aftur 2022, og má segja að allar þessar reglur og tilskipanir hafi lagst á þjóðina og breytt andrúmsloftinu í landinu öllu. Stjórnvöld töldu auðvelt að finna rök fyrir þessum aðgerðum sem eðlilega voru umdeildar, en við blasti að veirusmit ollu miklum dauðsföllum, einkum í Lombardíu-héraði, í upphafi ferilsins, og efnahagslegar afleiðingar lokana í skólum og á vinnustöðum höfðu m.a. í för með sér að verg þjóðarframleiðsla dróst saman um 7% á árinu 2021, sem var hærra hlutfall en í flestum Evrópulöndum.

Ekki er tilefni umræðu um gagnsemi eða árangur þessara aðgerða hér á þessum vettvangi, en segja má að þjóðin hafi sýnt mikla samstöðu og þolgæði í upphafi og fram eftir ári 2021, en sú samstaða hafi dvínað eftir að ljóst varð að bóluefni komu ekki í veg fyrir smit, höfðu óvæntar aukaverkanir og ekki varð marktækur munur á árangri milli ólíkra aðferða við beitingu veiruvarna er á faraldurinn leið. Hins vegar er óhætt að segja að þær hörðu reglur og sú stífa eftirfylgni sem ríkisstjórn Draghi sýndi hafi skilað tölfræðilegum árangri í fjölda bólusetninga, um leið og aðferðafræðin við sóttvarnirnar varð jafnframt lýsandi fyrir stjórnarhætti hans á öðrum sviðum stjórnmálanna. Þá er ástæða til að benda á að skoðanaskipti eða gagnrýni á ýmsa þætti veiruvarnanna voru nánast bannaðar í fjölmiðlum og þeir stimplaðir sem „afneitunarsinnar“ er höfðu aðrar skoðanir en stjórnvöld á þessum málum. Veirufaraldurinn varð þannig valdur að nánast trúarlegu ofstæki, sem oft reynist grunnt á þegar maðurinn stendur frammi fyrir vanda eða hættu sem hann hefur ekki fullan skilning og vald á. Slík afstaða var í raun grunnurinn að ofangreindri yfirlýsingu Draghi á blaðamannafundinum í júlí 2021. Þannig máttu þeir sem höfðu meira eða minna rökstuddar efasemdir um ólíka þætti veiruvarnanna þola að vera stimplaðir sem „utangarðsmenn“ er væru hættulegir „smitberar“ og ættu ekki rétt til málfrelsis eða jafnvel vinnu eins og aðrir. Í tiltölulega þröngum hópi andstæðinga bólusetninga var þessari reynslu líkt við harðstjórn er fæli í sér brot á mannréttindum og lýðræðislegum rétti. Því er ekki að leyna að svörnustu andstæðingar Draghi bera hann þessum þungu sökum.

Samhliða heilsuvörnunum greip stjórn Draghi til fjölþættra efnahagslegra ráðstafana til að jafna þá efnahagslegu byrði sem veirufaraldurinn olli. Þar var 5* hreyfingin virk og stóð fast við fyrri löggjöf um borgaralaun og um afsláttarbónusa er áttu að létta byrði hinna verst settu. Allar slíkar aðgerðir voru augljóslega umdeilanlegar þegar kom að útfærslu þeirra og var það einmitt eitt af þeim deiluefnum sem komu upp á endaspretti stjórnarinnar. Slíkar ráðstafanir tengdust líka framkvæmd umbóta í stjórnsýslulögum sem ESB gerði kröfu um í tengslum við endurreisnarráðstafanirnar sem efnt var til vegna veirufaraldursins. Um var að ræða endurreisnarsjóð upp á 750 milljarða evra sem áttu að vera lán til langs tíma og að hluta til styrkir. Af þessum sjóði átti Ítalía að fá nærri 200 milljarða  vegna þess að faraldurinn var talinn hafa valdið mestum skaða þar. Mario Draghi átti virkan þátt í ákvörðunum ESB um endurreisnarsjóðinn.

Annað atriði sem skipti máli á stjórnarferli Draghi voru kosningar til forseta Ítalíu sem fóru fram í lok janúar 2022, mánuði fyrir innrás Rússa í Úkraínu. Sjö ára kjörtímabili Sergio Mattarella (f. 1941) var lokið og hann hafði lýst því yfir að samkvæmt hefð og reglum myndi hann vilja hætta. Miklar deilur spunnust um eftirmanninn, en forsetinn er kosinn af þinginu. Engin sátt náðist um eftirmanninn, en sú hugmynd lá í loftinu að enginn væri betur hæfur til þessa embættis en Mario Draghi. Sú laumufrétt var líka á kreiki að hann hefði áhuga á starfinu. Niðurstaðan í þessu valdatafli varð hins vegar sú að Mattarella gaf kost á sér til endurkjörs, og var það túlkað af fréttaskýrendum sem svik við Draghi, sem hafði einmitt þegið stjórnarmyndunarleyfið úr hendi forsetans. Segja má að óþol hafi gert vart við sig í starfsháttum forsætisráðherrans eftir þessar niðurstöður.

Slagurinn um forsetaembættið var þó eins og lognið á undan þeim stormi sem skall á mánuði síðar með innrás Rússa í Úkraínu, sem þarlend stjórnvöld kalla „sérstakar aðgerðir“.  Viðbrögð Bandaríkjanna, NATO og ESB við þessum atburðum eru alkunn, en kannski ekki þáttur Mario Draghi í útfærslu tæknilegra atriða á viðskiptabanninu, einkum gagnvart Seðlabanka Rússlands og öðrum rússneskum fjármálastofnunum. Nýlega lýsti Joe Biden því yfir, að Draghi hefði verið nánasti og tryggasti samstarfsmaður Bandaríkjanna í Evrópu við framkvæmd viðskiptabannsins og virkjun ESB og NATO í aðstoð við Úkraínu. Það framlag ítalska forsætisráðherrans hefur hins vegar ekki verið gert opinbert að öðru leyti. En ljóst er að Mario Draghi beitti sér fyrir nánu samstarfi Evrópu við Bandaríkin í þessari deilu, og taldi Biden ástæðu til að nefna framlag hans til þessara mála sérstaklega í tilefni stjórnarslitanna. Sem kunnugt er lýstu bandarísk stjórnvöld, NATO og ESB, því yfir í upphafi stríðsins að viðskiptabannið myndi á skömmum tíma rústa rússnesku efnahagslífi, gera rúbluna verðlausa og gera eftirleik Úkraínumanna auðveldan: að sigra Rússa hernaðarlega. Nú, fimm mánuðum síðar, blasir annar veruleiki við: viðskiptabannið er orðin versta ógn gegn efnahag Evrópu frá stríðslokum, rússneski gjaldmiðillinn hefur aldrei verið hærri og landhernaður Rússa er í stöðugri framrás. Jafnframt glímir Ítalía -eins og aðrar Evrópuþjóðir – við orkuskort, stórhækkað verð á olíu, gasi og matvælum og ófyrirsjáanlegar þrengingar þegar eldsneytisskortur gerir vart við sig í vetur. ESB hefur þegar sett fram reglur um 15% niðurskurð á gasneyslu ESB landa í vetur, en Portúgal, Spánn og Ítalía hafa þegar mótmælt þessum tilmælum. Ofan á þetta bætast kröfur um aukinn stuðning við úkraínsk stjórnvöld með vopnum og fjármunum.

Hvernig tengjast þessi vandamál stjórnarslitunum á Ítalíu?

Ljóst er að rétt eins og almenningur tók tiltölulega fljótt við sér og sýndi samstöðu í bólusetningaherferðinni gegn veirunni, þá voru Ítalir eins og flestir Evrópubúar tilbúnir að sýna Úkraínu stuðning gegn grimmilegri innrás. Ítalía hefur þegar tekið á móti yfir 100.000 flóttamönnum frá Úkraínu og ríkisstjórn Mario Draghi hefur lagt áherslu á skilyrðislausan stuðning Ítalíu við stefnu NATO í þessari deilu, bæði hvað varðar fjármuni og hergögn. Andspænis þessum vanda eru hins vegar ýmis álitamál sem ekki hafa fengist rædd á þinginu, ekki frekar en álitamál um veiruvandann, og er það mikilvægur þáttur í þeim ágreiningi sem upp hefur komið í stjórnmálaumræðunni og Giuseppe Conte, leiðtogi 5* hreyfingarinnar, hefur lagt áherslu á að þurfi þinglega meðferð og umræður.

Segja má að stjórnarflokkarnir hafi að mestu leyti þagað um ágreiningsmál sín lengst af, en 5*-hreyfingin hafi átt frumkvæði að því að gera þau opinber. Sá ágreiningur komst þó ekki í hámæli fyrr en sá óvænti atburður átti sér stað að Luigi di Maio, einn af stofnendum 5*, sem hreppti utanríkisráðuneytið í stjórn Draghi, sagði sig úr hreyfingunni og með honum um 60 þingmenn hennar þann 21. Júní síðastliðinn. Di Maio lýsti því yfir að hreyfingin ynni gegn stjórninni og að hinar gömlu hugsjónir hreyfingarinnar um grasrótarlýðræði og andstöðu við ESB og Atlantshafssamstarfið, umhverfismál og friðarboðskap væru úrelt. Sagðist di Maio hyggja á stofnun nýs stjórnmálaafls „fyrir framtíðina“. Samfara þessu komst sá orðrómur á kreik að Draghi hefði farið þess á leit við Beppe Grillo, „verndara“ og stofnanda hreyfingarinnar, að hún losaði sig við lögfræðinginn Giuseppe Conte. Þessir atburðir gerðu hið nána samstarf di Maio og Draghi opinbert og sameiginlega óvild þeirra gagnvart Giuseppe Conte.

Þessi atburðarás bregður ljósi á það sem eftir fylgdi. Draghi fylgdi áfram þeim starfsháttum sínum gagnvart þinginu að bera þingmál undir atkvæðagreiðslu án málefnalegra umræðna, og virti að vettugi m.a. kröfu Conte um að vopnasendingar Ítalíu til Úkraínu yrðu teknar til umræðu. Innan hreyfingarinnar voru þær skoðanir áberandi að vopnasendingar bæru olíu á eldana í Úkraínu og væru ekki vænlegar til vopnahlés- eða friðarsamninga. Conte setti ekki fram aðrar kröfur en umræður um þessi álitamál og ýmis önnur. Þegar umleitunum hans var hafnað og stjórnin setti fram málefni sín í formi traustsyfirlýsingar á stjórnina ákváðu stuðningsmenn Conte í efri deild þingsins að sniðganga atkvæðagreiðsluna. Draghi brást við með því að fara á fund forseta og biðjast lausnar. Stjórn um „þjóðareiningu“ væri ekki starfhæf án virkrar þátttöku 5*. Mattarella forseti sagði lausn ekki í boði nema stjórnin hefði tapað meirihluta á þingi. Draghi yrði að fá traustyfirlýsingu þingsins. Þar með var sviðið sett fyrir þann fáheyrða atburð sem átti sér stað 20. júlí s.l., viku eftir fyrri afsagnarbeiðni Draghi.

 

Þingfundur var settur í efri deild þingsins, þar sem afgreiða átti traust á ríkisstjórnina. Enginn af flokkunum 4 hafði lýst vantrausti á stjórnina, þingmenn 5* höfðu aðeins sniðgengið eina atkvæðagreiðslu um tiltekið mál. Mario Draghi talaði í um 30 mínútur og byrjaði á að þakka samstarfsmönnum sínum í stjórnarflokkunum fyrir drengilegt samstarf við úrlausn margra erfiðra þjóðþrifamála, stjórnarsamstarfi sem hann væri stoltur af. Lýsti hann síðan einstökum málefnum sem stjórnin hefði hrint í framkvæmd. Ræða hans fékk glimrandi undirtektir þingmanna, jafnvel svo að Draghi komst við og sagði að jafnvel bankastjórahjörtu kynnu að hrærast. En síðan breytti hann skyndilega um tón og fór að tala um „óleyfilegar“ athugasemdir sem ótilgreindir aðilar hefðu haft í frammi við afgreiðslu einstakra mála, og nefndi þar bæði málefni er snerti 5* og LS flokkinn sérstaklega. Á endanum varð ræðan að reiðilestri sem greinilega fór fyrir brjóstið á mörgum stjórnarliðum. Ráðherrann lauk máli sínu með því að segja að hann myndi fara á fund forseta næsta morgun til að tilkynna honum ákvörðun sína.

Síðan urðu líflegar umræður, sem óþarfi er að rekja hér, nema hvað LS setti fram kröfu um myndun nýrrar „sáttastjórnar“ þar sem 5* hreyfingin yrði útilokuð, en LS fengi fleiri ráðherrastóla. Síðan kom ein tillaga til atkvæðagreiðslu. Hún var eins og sniðin fyrir Mattarella forseta og hljóðaði svona:

„Efri deild þingsins,

Eftir að hafa hlustað á orð forsætisráðherrans

Veitir þeim samþykki sitt.“

Undirskrift: Ferdinando Casini

Óútfyllt ávísun Mario Draghi til ítalskra þingmanna

Ljóst var að hér var um hreina ögrun að ræða frá forsætisráðherra til samstarfsflokka sinna: hér er auð ávísun sem þið eigið að skrifa undir, það sem ég segi eru lög.

Skyndilega höfðu veður skipast í lofti. Í upphafi þessa þingfundar bjuggust allir við sáttum og áframhaldandi stjórnarsamstarfi. Skyndilega var það ekki bara 5* hreyfingin sem hundsaði þessa atkvæðagreiðslu, heldur líka LS og FI, flokkur Silvio Berlusconi. Tveir ráðherrar úr flokki Berlusconi sögðu sig úr flokknum eftir atkvæðagreiðsluna. Ljóst var að Draghi myndi ítreka afsögn sína við forsetann daginn eftir. Það gekk eftir og Draghi fékk því framgengt að þingið var leyst upp, þingmenn voru sviptir rétti sínum til þingsetu og boðað var til kosninga 25. september. Hér hafði það gerst í fyrsta skipti í sögu evrópsks þingræðis að efnt var til stjórnarslita án vantrausts, forsætisráðherra veitt lausn að eigin kröfu og þingmenn sviptir þinghelgi gegn eigin vilja.

Hér hefur þessari atburðarás verið lýst í nokkrum smáatriðum  vegna þess að hún er, eins og heimspekingurinn Cacciari sagði, einstök í sögu evrópsks þingræðis. Hann bætti því reyndar við að þessi atburðarás væri „óskiljanleg rökleysa“. En þegar betur er að gáð má kannski sjá í þessum vef forboða og endurtekningu þess sem er að gerast bæði vestan og austan Atlantshafsins: Stjórnmálin eru orðin innihaldslaus, lýðræðið er orðið að leiksýningu, leiðtogarnir sem hafa spunnið vefinn í kringum Hrunadansinn í Úkraínu hafa misst tökin á veruleikanum og dansa í lausu lofti. Um svipað leyti og þingkosningar verða á Ítalíu verða svokallaðar „Midterm“-kosningar í Bandaríkjunum þar sem Joe Biden á von á miklum hrakförum. Bresk stjórnmál eru í uppnámi í kjölfar Brexit- og Úkraínuævintyra Johnsons, götubardagar eru háðir í Amsterdam vegna hækkana á orku, áburði og matvælum, Macron Frakklandsforseti hefur misst meirihluta á þingi og þar með ímyndað forystuhlutverk sitt í Evrópu, Þjóðverjar búa sig undir frostavetur, Spánverjar og Portúgalar mótmæla orkustefnu ESB, og síðast en ekki síst: Mario Draghi, „Super Mario“, skilur þjóð sína eftir ráðalausa andspænis óyfirstíganlegu skuldafjalli, orkuskorti, atvinnuleysi og verðbólgu. Það er skiljanlegt að hann vilji stökkva frá borði áður en skipið sekkur, rétt eins og kapteinn Schettino gerði, skipstjórinn á skemmtiferðaskipinu Costa Concordia sem sigldi skipi sínu í strand við Isola del Giglio fyrir réttum 10 árum síðan.

 

Forsíðumyndin er af skemmtiferðaskipinu Costa Concordia, sem strandaði við Isola del Giglio 2012