Tag: stjórnarskrárvald

AGAMBEN UM VOFU EVRÓPUDRAUGSINS

EVRÓPUDRAUGURINN Í NÁTTMYRKRI STRÍÐSÓGNA

Það má vera blindur maður sem ekki sér það upplausnarástand er nú ríkir í heiminum, og einkum og sér í lagi Í sjálfri Evrópu. Stríðið í Úkraínu er augljósasta merkið, en við blasir um leið upplausnarástand í innanlandsstjórnmálum margra aðildarríkja Evrópusambandsins, ekki bara vegna Úkraínustríðsins, heldur líka vegna yfirstandandi þjóðarmorðs í Palestínu, þar sem aðildarríki ESB geta ekki sammælst um aðgerðir og heimurinn horfir á í lamndi óvissu gagnvart ráðalausum stjórnvöldum. Viðbrögð ESB hafa reyndar verið skýr að einu leyti, Leiðtogaráð ESB hefur samþykkt árlega 800 miljarða evra í fjárveitingu til vopnakaupa næstu árin eða áratugina, án þess að bera þessa áætlun undir þjóðþing eða  þjóðarvilja aðildarríkjanna, og án þess að eiga sér nokkurn sameiginlegan her eða herstjórn. Jafnframt hefur sambandið kallað eftir hertum viðskiptaþvingunum gagnvart Rússlandi, sem hafa sýnt sig að bitna mest á þegnum bandalagsins, öfugt við gefin fyrirheit um hernaðarsigur yfir Rússlandi. Engar forsendur hafa verið gefnar fyrir fjármögnun vígbúnaðaráforma ESB, en ljóst er að þær geta ekki orðið aðrar en niðurskurður á félagslegri þjónustu, heilbrigðisþjónustu, menntun og lífeyrisgreiðslum þegna þessa sambands í framtíðinni, Stærstu liðunum í ríkisútgjöldum aðildarríkjanna. Þessar ytri aðstæður hafa valdið pólitískri upplausn í aðildarríkjum ESB og í Bretlandi, þar sem ríkjandi stjórnvöld glata stöðugt meira stuðningi og sum aðildarríkin eins og Ungverjaland, Slóvakía og Rúmenía virðast ráða ferðinni með stöðugum vexti svokallaðra „popúlistaflokka“ er hafna framferði evrópskra stjórnvalda í atburðarás er virðist stefna beint í útbreiðslu hernaðarátaka á heimsvísu. Þýskaland, Frakkland, Holland, Bretland, Ítalía og fleiri burðarríki ESB sjá litróf stjórnmálanna taka stökkbreytingum þar sem svokallaðir „lýðskrumarar“ eða populistar sækja alls staðar í sig veðrið, um leið og öll stjórnmálaumræðan í álfunni útvatnast í orðaskætingi sem aldrei fyrr. Við þessar aðstæður fannst mér viðeigandi að snara ársgömlum blog-pósti ítalska heimspekingsins Giorgio Agambens, sem hann skrifaði í tilefni kosninga til hins svokallaða Evrópuþings. Atburður sem horfinn er í holtaþoku hins pólitíska orðaskaks, en þar sem umtalsverðan kjarna málsins er enn að finna. Hvernig eigum við að skilja eymd evrópskra stjórnvalda við ríkjandi aðstæður? Ég tel að eftirfarandi pistill Agambens sé innlegg í umræðu dagsins, ekki síst í ljósi tilburða svokallaðrar Valkyrjustjórnar til að ýta Íslandi inn í ESB. (Rétt er að taka fram að auk þess að vera einn áhrifamesti heimspekingur samtímans þá gekk Agamben í gegnum lögfræðinám áður en hann hóf heimspekinám. Hann er því sérmenntaður í stjórnlagarétti):
Giorgio Agamben:

Evrópa eða valdníðslan

(„Europa o l‘impostura“, pistill á blogsíðunni „Una voce, Rubrica di Giorgio Agamben“ 20. Maí 2024. Sjá: Giorgio Agamben, Europa o l’impostura – Quodlibet)

Líkur benda til þess að einungis fáir þeirra er um þessar mundir leggja á sig að greiða atkvæði í kosningunum til Evrópuþingsins geri sé fulla grein fyrir merkingu þessa gjörnings. Þar sem þeir eru kallaðir til að kjósa til illa skilgreinds „Evrópuþings“, þá geta þeir að meira eða minna leyti talið sig í  góðri trú um að þeir séu að gera eitthvað sem samsvari kosningum til löggjafarþinga heimalanda sinna. Rétt er að taka strax fram, að sú er alls ekki raunin. Þegar við tölum um Evrópu núna, þá er hinn fjarstaddi veruleiki þeirrar umræðu fyrst og fremst falinn í raunverulegri pólitískri og lögfræðilegri stöðu Evrópusambandsins. Ástæða þess að hér er um raunverulegt brotthvarf að ræða er fyrst og fremst sú staðreynd að öllum brögðum er beytt til að koma í veg fyrir vitundarvakningu um þann sannleika sem er jafn augljós og hann er auðmýkjandi. Hér á ég við þá staðreynd, að út frá stjórnlagarétti er Evrópa ekki til sem slík. Það sem við köllum í daglegu tali „Evrópusambandið“ er tæknilega séð sáttmáli á milli þjóða er varðar einvörðungu alþjóðarétt. Maastricht-sáttmálinn, sem tók gildi 1993 og lagði grundvöllinn að núgildandi formi Evrópusambandsins, felur í sér ýtrasta samkomulag um hina evrópsku sjálfsímynd sem falin er í einföldu samkomulagi stjórnvalda aðildarríkjanna. Þar sem embættismenn Evrópusambandsins voru sér fullkomlega meðvitaðir um þessa lýðræðislegu  brotalöm reyndu þeir með öllum tiltækum ráðum að breiða yfir þennan ágalla með því að setja á dagskrá áformin um svokallaða stjórnarskrá Evrópusambandsins.

Dæmigert er að textinn sem gengur unddir þessu nafni var saminn af skipuðum nefndum embættismanna er störfuðu án nokkurs þjóðlegs umboðs, og var hann samþykktur á ráðstefnu stjórnvalda aðildrríkjanna árið 2004, en síðan felldur með miklum meirihluta atkvæða þegar hann var borinn undir þjóðaratkvæði í Frakklandi og Hollandi 2005. Í ljósi þessarar einhlítu höfnunar, sem í raun ógilti þessa svonefndu stjórnarskrá á einu bretti, þá voru þessi stjórnarskráráform með leynd – eða kannski öllu heldur með skömm – afskrifuð og í stað þeirra saminn nýr alþjóðlegur sáttmáli, hinn svokallaði Lissabon-sáttmáli frá árinu 2007. Ljóst má vera að frá lögfræðilegu sjónarhorni telst þessi sáttmáli ekki vera ígildi stjórnarskrár, heldur enn einn sáttmálinn á milli þjóða, sem í inntaki sínu varðar einungis alþjóðarétt, og sem menn hafa með öllum tiltækum ráðum varast að bera undir þjóðaratkvæðagreiðslur aðildarríkjanna. Það kemur því ekki á óvart að svokallað Evróuþing, sem kjósendum er nú boðið að greiða atkvæði um, sé alls ekkert löggjafarþing, því það hefur engin völd til að setja lög, völd sem eru öll í hendi Evrópuráðsins (European Commission).

Skömmu fyrir uppkomu evrópska stjórnarskrárvandans hafði málið leitt til skoðanaskipta á milli þýsks lögfræðings, Dieter Grimm, sem enginn hefur tortryggt um skilning á lögspekinni, og Jurgens Habermas, sem eins og flestir þeir er skilgreina sig sem heimspekinga, var gjörsneyddur allri lögfræðimenntun. Habermas taldi sig geta endanlega fullgilt stjórnarskrána á grundvelli almenningsálitsins, á meðan Grimm átti þann góða mótleik að fullyrða að ekki væri gerlegt að leggja fram evrópska stjórnarskrá á þeirri forsendu að ekki væri neinni evrópskri þjóð til að dreifa, og því væri ekkert það stjórnlagavald til staðar, er staðið gæti á lögmætum grunni. Ef það er rétt að stjórnarskrárbundið vald byggi á því stjórnlagavaldi er setur því reglurnar, þá eru allar hugmyndir um evrópskt stjórnlagavald hin stóra fjarvera í allri umræðunni um Evrópu.

Ef horft er út frá meintri stjórnarskrár Evrópusambandsins á sambandið sér enga lagalega forsendu. Því er það fullkomlega skiljanlegt að sú pólitíska eining sem ekki er stjórnarskrárbundin, getur ekki sent frá sér pólitískar yfirlýsingar í eigin nafni. Eina birtingarmynd einingarinnar kemur í ljós þegar Evrópa bregst við sem undirsáti Bandaríkjanna með þátttöku í stríðsrekstri sem með engu móti getur samræmst almannahagsmunum og enn síður vilja almennings. Evrópusambandið starfar í dag sem undirsáti NATO (sem með sínum hætti byggir á hernaðarlegum milliríkjasamningi aðildarríkjanna).

Því getum við með kaldhæðnislegum hætti tekið undir þá formúlu sem Karl Marx notfærði sér um kommúnismann, og sagt sem svo að vofa hugmyndarinnar um hið stjórnlagagefandi vald gangi nú ljósum logum um Evrópu, en enginn þori að vekja vofuna til lífsins. Engu að síður er það svo, að einungis slíkt stjórnlagavald gæti fært evrópskum stofunum lögmæti og raunverulegan starfsgrundvöll, en þær eru við núgildandi aðstæður ekki annað en valdníðsla (impostura) ef það er rétt sem orðabókin segir um þetta hugtak: „sá er þvingar aðra til að trúa hlutum sem eru sannleikanum framandi og að athafna sig í samræmi við það“ fremur ekkert annað en valdníðslu (impostura).

Önnur hugmynd um Evrópu verður þá einungis möguleg þegar við höfum rutt þessari valdníðslu úr vegi okkar. Svo hlutirnir séu sagðir beint og tæpitungulaust: ef við viljum í raun og veru hugsa okkur pólitíska Evrópu, þá verður fyrsta verkefnið að leysa Evrópusambandið upp -, eða í það minnsta, vera búin undir þau tímamót sem nú virðast blasa við, sem felast í upplausn þess.

 

Forsíðumyndin er „Valdastólpar samfélagsins“ eftir Georg Grosz frá 1923

FRÉTTAPISTILL FRÁ ÍTALÍU UM INNFLYTJENDAORLOF Í ALBANÍU

 

Snilldarlausn Giorgiu Meloni á „innflytjendavandanum“ í uppnámi

Merkileg deila hefur komið upp á Ítalíu vegna neyðarflutnings á svokölluðum „ólöglegum innflytjendum“ í nýstofnaðar einagrunarbúðir reknar af ítölskum stjórnvöldum í Albaníu, ríki sem ekki á aðild að Schengen og ESB, og veitir þannig ESB-ríkjum falska vernd gegn „útlendingahættunni“ . Búðirnar voru reistar í Albaníu í kjölfar milliríkjasamnings á milli landanna á þessu ári, og fyrstu 12 „gestirnir“ fluttir þangað í boði ítalskra stjórnvalda í síðustu viku. Dvölin varð hins vegar skömm, því 2 dögum seinna voru þessir innflytjendur (frá Bangladesh og Egyptalandi) fluttir til baka, í kjölfar dómsúrskurðar um að flutningarnir væru ólöglegir. Um er að ræða ítalskan dómsúrskurð sem byggir á tilskipun frá Evrópusambandinu um að ekki megi senda innflytjendur til baka til heimalanda er ekki teljist vera „örugg“ samkvæmt Mannréttindadómstól ESB. Bamgladesh og Egyptaland voru tekin af lista óöruggra ríkja samkvæmt ákvörðun ítalskra stjórnvalda 7. maí s.l., en bæði ríkin lúta herstjórn  yfirvalda án lýðræðislegra kosninga. Mannréttindadómstóll Evrópu kvað hins vegar upp úrskurð um að þessi ríki teldust ekki „örugg“, og ítalskur dómstóll kvað upp sama úrskurð sem ógilti framkvæmd hægri-stjórnar Giorgiu Meloni, sem hefur svarað fyrir sig með þeim rökum að það sé ekki í hlutverki dómstóla að kveða upp matsúrskurði um öryggi ríkja. Málið tilheyri fullveldisrétti Ítalíu.

Flóttamenn frá Egyptalandi og Bangladeswh boðnir velkomnir í orlofsvist í einangrunarbúðum ítalskra stjórnvalda í Albaníu

Málið er auðmýking fyrir ítölsku ríkisstjórnina sem hefur stært sig af þessari snilldarlausn á „innflytjendavandanum“, lausn sem bæði Frakkar og Bretar hafa þegar tekið undir með hugmyndum um að setja upp sambærilegar einangrunarbúðir í Rúanda og fleiri Afríkuríkjum.

Deilumálið snertir þó dýpri vandamál er varða stjórnvaldsrétt ESB meðal aðildarríkja bandalagsins annars vegar, og fullveldi aðildarríkjanna hins vegar. Þannig er komin upp deila um fullveldisrétt Ítalíu í þessu máli, en sá réttur er staðfestur  í 1. grein ítölsku stjórnarskrárinnar. Sem kunnugt er þá hefur ESB enga stjórnarskrá, og þar af leiðandi ekkert stjórnarskrárbundið löggjafarþing. Evrópuþíngið hefur eingöngu vald til að samþykkja tilskipanir framkvæmdarstjórnarinnar, en meðlimir hennar eru skipaðir en ekki kosnir lýðræðislegri kosningu, og bera því ekki ábyrgð gagnvart evrópskum þegnum í kosningum. Í þessu felst grundvallarbresturinn í þeim stjórnlagagrunni sem Evrópusambandið byggir á með Maasrichtsamkomulaginu. Vald bandalagsins á sér engan stjórnarskrárbundinn rétt.

Undantekning á óskertu fullveldi Ítalíu er að finna í 11. grein stjórnarskrárinnar, sem sett var í stjórnarskrána með inngöngu Ítalíu í Sameinuðu þjóðirnar eftir stríð. Þar er ákvæði um heimild til takmarkana á grundvelli jafnræðisreglu og alþjóðaréttar SÞ. Annað ákvæði stjórnarskrárinna um hugsanlega takmörkun fullveldis er í 117. grein stjórnarskrárinnar sem sett var inn vegnar hugsanlegs ágreinings á milli ríkisins og héraða sem njóta tilskilinnar sjálfsstjórnar. Að öðru leyti er fullveldisrétturinn staðfestur í 1. grein stjórnarskrárinnar sem ófrávíkjanlegur. Um það er nú m. a. deilt hvort undartekningarheimildin sem tók mið af Sameinuðpu þjóðunum gildi einnig um ESB.

Útlagarnir fra Egyptalandi og Bangladesh sem nutu gestrisni ítalskra stjórnvalda í einangrunarbúðunum í Albaníu í 2 nætur eru dropi í haf „útlendingavandans“, því fjöldi þeirra á Ítalíu er nú talinn vera 600-700 þúsund og hefur fjölgað um helming frá 2013. Af 11.500 sem eru taldir hafa komið „ólöglega“ yfir Miðjarðarhafið til Ítalíu árið 2019 samkvæmt óábyrgum heimildum, fengu um 300 innflytjendaleyfi í öðrum ESB-ríkjum. Þessar tölur gefa hugmynd um stærð vandans, en eru ekki lögformlega staðfestar.

Ríkisstjórn Giorgiu Meloni er samsteypustjórn þriggja flokka, þar sem flokkur hennar (Fratelli d‘Italia) og flokkur Matteo Slvini (Lega Salvini) teljast til svokallaðra popúlistaflokka á hægri væng evrópskra stjórnmála, og Forza Italia flokkurinn tilheyrir arfleifð Silvio Berlusconi og kaþólska flokksins sem „hófsamur miðjuflokkur“. Þessar klisjur segja þó lítið, því stóru orðin úr röðum „popúlistanna“ um stolt ítalsks þjóðernis og fullveldis rann strax út í sandinn með stjórnarmynduninni, þar sem efnahagsstefnan er nú samin óbreytt af ESB eins og kemur fram í nýframkomnum fjárlögum og utanríkisstefnan er mótuð af NATO og stjórnvöldum í Washington, eins og fram hefur komið í afstöðu stjórnarinnar til stríðsátaka í Ukraínu og Mið-Austurlöndum. Orðræðan í daglegum stjórnmálaumræðum meginfjölmiðla svífur yfir raunveruleikanum sem lýtur að því er virðist óbreytanlegum utanaðkomandi lögmálum. Segja má að tveggja daga orlof 12 löglausra flóttamanna til Albaníu hafi valdið einhverjum „popúlistaflokkum“ rúmraski, en þeir munu fljótlega geta breitt nátthúfuna fyrir augu sín ef marka má það sem á undan er gengið. Það kemur kannski smá vindur í orðaflauminn, en hann mun ekki snerta hráan veruleikann.