Þegar ég hafði fylgst með áhugaverðum umræðum um einsemdina í RUV í kvöld fann ég að umræðan snerti textabrot eftir ítalska heimspekinginn Giorgio Agamben sem birtist í nýasta ritgerðakveri hans, "Quando la casa brucia" (Þegar húsið brennur) frá árinu 2020, kveri sem ég eignaðist nýverið og náði ekki að lesa fyrr en í heimfluginu frá Verona, lestur sem fékk mig blessunarlega til að gleyma stað og stund á miðri loftbrúnni milli Veróna og Keflvíkur. Þetta eru textar sem tala ekki bara til okkar úr staðleysu þröskuldarins á milli þessara höfuðborga sem loftbrúin yfirstígur, heldur tala þeir til okkar frá þröskuldi tungumálsins, heimspekinnar og ljóðlistarinnar með óði þess sem upplifir hús sitt í ljósum loga svo að orðin vega salt á logandi röftunum sem hrynja yfir okkur. í ótrúlegri greiningu sinni á gömlum klausturdyrum í innsetningu arkitektsins Carlo Scarpa við inngang arkitektaskólans í Feneyjum fær hann okkur til að skynja þann óyfirstíganlega þröskuld sem vatnið hylur og skilur á milli orðanna og hlutanna, á milli höfundarins og lesandans, á milli okkar og náungans í samtíma sem í flaumi orða sinna og mynda hefur afhjúpað óhjákvæmilega einsemd mannsins andspænis þeim himni sem speglast í vatninu er hylur láréttar dyrnar að klaustrinu í fremstu arkitektamiðstöð Evrópskrar menningar. Það tók mig tíma að meðtaka orð Agambens, og ritgerðin um dyrnar og þröskuldinn kallaði á þessa tilraun mína til að skilja þau orð á íslensku. Ég lauk þessati þýðingu í dag. Textanum fylgdu engar frekari skýringar eða neðanmálsgreinar, þær eru allar minn tilbúningur fyrir íslenska lesendur.
Giorgio Agamben:
DYR OG ÞRÖSKULDUR
Að endanlega uppgötva
hvernig nautnirnar eiga sér engar dyr,
og hefðu þær slíkar stæðu þær opnar,
þannig gætum við báðar tvær verið utandyra
í jöfnu falli án unaðs í leiknum
ég með dyrnar og þú með lykilana
Patrizia Cavalli[1]
Við hönnun inngangsins að Arkitektaskólanum í Feneyjum (IUAV), sem Carlo Scarpa[2] var falin á sjöunda áratug síðustu aldar af háskólaráðinu, var hann beðinn um að nýta til verksins dyrabúnað úr Istría-kalksteini er hafði fundist við endurreisn Tolentina-klaustursins sem nú hýsir skólann. Scarpa ákvað að leggja dyrabúnaðinn í lárétta stöðu á jörðina og fylla hann með vatni. Þannig sjá allir sem nú eiga leið inn í þetta gamla klaustur frá torginu sem við það er kennt, – sér til nokkurrar furðu – hvernig þessum dyraumbúnaði var komið fyrir í láréttri stöðu af arkitektinum Sergio Los eftir andlát Scarpa.
Þessi lárétta framsetning dyraumbúnaðarins, sem á sér eðiliega lóðrétta stöðu, verður vart afgreidd án frekari umhugsunar.
Dyraumgjörð Tolentina-klaustursins í Feneyjum sem arkitektinn Carlo Scarpa lagði lárétta undir vatn við nýja innganginn í klausturbygginguna sem nú hýsir arkitektaskólann í borginni.
Hugtakið dyr (porta) á sér tvær ólíkar merkingar sem oft ruglast saman í daglegu tali. Annars vegar felur hugtakið í sér opnun, aðgang (adito), hins vegar lásbúnaðinn sem opnar þær og lokar. Í fyrra tilfellinu eru dyrnar fyrst og fremst umgangur og skil, í seinna tilfellinu er öllu heldur um að ræða strúktúr sem lokar og skilur á milli tveggja ólíkra rýma. Aðgangs-dyrnar eru tómt rými er afmarkast frá báðum hliðum af þili, af þröskuldi að neðan og þverbita að ofan. Lásdyrnar eru fyrirbæri gerð úr ólíkum efnum og yfirleitt festar við hliðarveggina með hjörum sem þær snúast á við opnun og lokun sem loka eða opna fyrir aðgengi.
Þar sem þröskulds-dyrnar eru nánast alltaf tengdar lásdyrum, þá eru fyrirbærin svo nátengd, að Simmel[3]gat skilgreint dyrnar með samanburði við brúna, einmitt út frá möguleikanum á lokuninni. „Út frá skyldleika aðskilnaðarins og samtengingarinnar birtist áherslan á hið síðarnefnda í brúnni sem yfirstígur fjarlægðina frá brúarsporðunum og gerir hana bæði sjáanlega og mælanlega, á meðan dyrnar sýna með afgerandi hætti hvernig sameining og aðskilnaður eru ekki annað en tvær ásjónur eins gjörnings… Einmitt vegna þess að þær geta líka verið opnar, þá gefur lokun þeirra sterkari tilfinnigu fyrir viðskilnaði gagnvart því sem er utan dyra en einfaldur múrveggur myndi gera“.
Í hinum klassíska heimi voru láréttar dyr þekkt fyrirbæri. Ein þeirra var samkvæmt öllum lýsingum það sem kallað var mundus, hringlaga hol sem Rómúlus lét grafa við stofnsetningu Rómaborgar og kom á sambandi á milli heims lifenda og undirheima hinna látnu. Þetta rými var opnað þrisvar á ári, á dögum sem upp frá því voru taldir „religiosi“[4]. „Það sem var falið og hulið leynd í átrúnaði Manes[5] var leitt í ljós og opinberað“ og opinber starfsemi samtímis aflögð. Fornir vitnisburðir lýsa mundus eins og gröf (ít. Fosso, gr. Bothros) eða mjög djúpu holrými (altissimus puteus) er lokað var með steinloki, kallað manalis lapis eða steinn Mana-andanna, sem lyft var af opinu á tilteknum dögum, þar sem sagt var að heimurinn væri opinn (mundus patet).
Aðrar heimildir geta þess að hugtakið mundus[6]hafi einnig verið notað um það þrönga op sem Prosperínu var rænt í gegnum niður í Hadesarheima. Hinar „svörtu dyr Dite[7]“ voru einnig til staðar í Averno-vatni[8] en þar var sagt að Eneas hafi hafið ferð sína til undirheima. Þar var opið dag og nótt (noctesque atque dies patet atra ianua Ditis – vi, 127). Um var að ræða dyr og/eða mörk, sem sagt var að auðvelt væri að yfirstíga einu sinni (facilis descensus Averno[9]), en bakaleiðin þeim mun erfiðari og áhættusamari (sed revocare gradum… hoc opus, hoc labor est – 128).
Við höfum þannig vanist að telja þessar tvær gerðir dyra óaðskiljanlegar, en gleymum þar með að þær eru ekki bara ólíkar, heldur gegna í raun tveim gagnstæðum hlutverkum. Aðgengisdyrnar byggja á því að yfirstíga þröskuld, í læsingardyrunum felst hins vagar möguleikinn á að loka eða opna fyrir umferð. Þannig má segja að lokudyrnar séu uppfinning til eftirlits með þröskuldsumferð í þeim tilgangi að takmarka þá skilyrðislausu umferð sem þær annars bjóða upp á. Þaðan er einnig runnin hinn endalausi skari dyravarða, allra þeirra engla eða útkastara, lyklavarða og stafrænna lykilorða, er eiga að tryggja að lokudyrnar virki með tilætluðum hætti og hleypi engum inn í leyfisleysi.
Fullkomnari og háþróaðri aðferðum hefur einnig verið beitt til að tryggja óheimilan yfirgang þröskuldsins. Ein þeirra er „la sanzione[10]“ eða bannið, sem samkvæmt Rómarréttinum beitti þann er yfirsteig bannaðan þröskuld dauðarefsingu í samræmi við frægt fordæmi morðsins á Remusi[11] er hafði yfirstigið borgarmörkin. Eins og hugtakið „sancito“[12] gefur til kynna var borgarmúrinn þar með orðinn sanctus[13]s, eða samkvæmt orðum Ulipanusar[14]: ab iniuria hominum defensum atque munitum, varinn og forvarinn gagnvart ágengni mannanna. Þetta var í raun sú fyrirmynd og það fordæmi sem lögspekingarnir litu til, þegar þeir byrjuðu að skilgreina löggjöfina sem heilaga (sancta). Þannig varð fordæmi lögbannsins til, er skilgreindi í upphafi lögreglurvald (regime) þröskuldarins. Lögin eru þær dyr og það haft er banna eða leyfa umferð um þröskuldana er marka samskipti mannanna. Rétt eins og dæmisaga Kafka[15] segir hreint og klárt, þá samsvara þau eigin dyrum, eru ekki annað en dyr.
Það er út frá þessum skilningi sem Scarpa rýfur hefðina ótvírætt með framsetningu sinni. Þessar liggjandi dyr eru ekki læsingardyr, og vatnið sem liggur yfir þeim felur í sér að þær geta aldrei verið lokaðar. (Reyndar eru dyr Scarpa ímynd Feneyja, og þannig eins konar ákall (invocazione), dyr Feneyja, en borgin hefur ekki þörf fyrir neinar dyr: til þess að komast inn í borgina þarf að yfirstíga einn þröskuld, sem er vatn Feneyjalónsins, rétt eins og við þurfum að dýfa fætinum í vatn til að komast í dyr Scarpa). En þetta eru engar dyr þröskuldanna, þar sem lárétt staða þeirra virðist koma í veg fyrir slíkt. Við sjáum vissa hliðstæðu í innsetningu Scarpa í Altabellis-höllinni í Palermo, þar sem hann hafði staðsett gotneskt op með tröppum upp á miðjum vegg, þar sem engin umferð var möguleg. Ef dyrnar teljast ekki vera staður, heldur aðgengi á milli tveggja staða, þá virðast þær hér verða sjálfar að stað – kannski hinn fullkomni staður, en notagildi hans er hins vegar ekki enn ljóst. Hvað sem öðru líður, þá afmarkar þessi lárétta dyraumgjörð hér svæði, sem hægt væri að ganga á, staðnæmast við og hugleiða, janvel dvelja við, – en hvorki er hægt að loka þeim né einfaldlega ganga í gegnum þær. Aðgengið (l‘adito) er orðið að ambito: leiðarsmuga frá einum stað til annars, tjáð með forskeytinu ambi[16] – sem liggur í hring um tiltekið svæði og fylgir inntaki þess með þolinmæði.
Kjörstað lásdyranna má finna í ævintýrunum. Allir þekkja söguna af hinni ungu brúði Bláskeggs (Barbablu) þar sem hann hafði á brúðkaupsnóttinni veitt brúði sinni heimild til að opna allar vistarverur hallarinnar nema eina, einmitt þar sem hún stakk lyklinum í skráargatið til þess að uppgötva það sem hún hafði hvorki vilja né leyfi til að sjá, það er að segja lík sex fyrri eiginkvenna brúðgumans. Til er trúarlegt afbrigði þessarar sögu, Dóttir Guðsmóðurinnar, þar sem sú sem fremur brotið og opnar forboðna herbergið er dóttir trésmiðsins sem Guðsmóðirin hafði tekið með sér í Paradís. Í stað herbergjanna 12 sem henni hafði verið heimilað að opna í Paradís þráaðist hún til að opna þrettándu vistarveruna, þar sem hún blindaðist af að horfast í augu við heilaga þrenningu. Hvort sem leyndarklefinn hefur að geyma dásemdina (ljóma heilagrar þrenningar) eða hryllinginn (lík eiginkvennanna), þá var í báðum tilfellum um það að ræða sem ekki mátti sjá eða vita um. Lásdyrnar eru þannig einkenni yfirgangsins og sektarinnar, og rétt eins og Páll sagði um boðorðin í Torah, þá eru dyrnar til þess að syndirnar dafni[17].
„Í þjóðháttafræðunum eru þær kallaðar „Rites de passage“ hátíðar- og sorgarathafnirnar er tengjast dauðanum, fæðingunni, fullorðinsfermingunni o.s.frv. Í samtímanum hafa þessi tímamót sífellt verið að missa mikilvægi sitt og viðhöfn. Við erum orðin mun fátækari af reynslu tímamótanna“ Ekki virðist þörf á athugasemdum við þessa samfélagsgreiningu Walters Benjamins. En setningin sem kemur í kjölfarið skiptir ekki minna máli: „gera verður skýran greinarmun á þröskuldinum (die Schwelle“) og landamærunum (Grenze). Þröskuldurinn er tiltekið svæði, í orðinu schwellen (að vaxa, þenjast út) felast stigbreytingar, umbreytingar, sjávarföll (Wandel, Űbergang, Fluten), merkingar sem orðsifjafræðin ætti ekki að láta framhjá sér fara“. Staðareðli þröskuldarins (Zone, sem felur í sér umtalsverða rýmisvídd, sambærilega við rjóður) er hér undirstrikað með skyldleika við sögnina schwellen, sem orðsifjameistararnir hafna, þröskuldurinn verður rými þar sem eiga sér stað umbreytingar, umskipti og jafnvel breytingar frá flóði til fjöru. Í öllu falli rými á borð við „svæðið“ (zona) sem Scarpa skapaði, svæði sem hefur til að bera eiginleika sem veita því sérstöðu, en er ekki bara markalínu sem þarf að yfirstíga.
Sú tilgáta að nútíminn hafi glatað reynslunni af þröskuldinum kallar í raun á frekari greiningu. Vissir helgisiðir tímamótanna, sem afmörkuðu þætti í æviskeiði einstaklinga og samfélagshópa í hefðbundnum samfélögum, glata æ meir mikilvægi sínu. Þetta felur hins vegar ekki í sér að þröskuldarnir hafi verið afskrifaðir. Öllu heldur mætti segja að með fjarveru hátíðahaldanna sem gerðu þröskuldana sýnilega hafi þeir útþynnst fram úr hófi. Þannig hefur það gerst með unglingsárin sem í iðnaðarsamfélaginu hafa framlengst út í hið óendanlega, allt þar til þau fylla endanlega allt æviskeiðið.
Þar fyrir utan höfum við svið þar sem reynsla þröskuldsins hefur ekki bara varðveist sem minning, heldur þvert á móti vakið sérstaka athygli. Hér erum við að tala um svið listanna. Frá tilteknum tímamótum er falla saman við tíma framúrstefnuhópanna við upphaf 20. aldar, virðist sem listamennirnir beini orku sinni ekki lengur að framleiðslu listaverka, heldur að þeirri þversagnarkenndu tilraun sem felst í staðfestingu þess þröskuldar, þar sem hin listræna sköpun fær þrifist sem slík, óháð verkum sínum. Þetta á jafnt við um dadaistana og súrrealistana, þar sem jafnframt var um það að ræða að staðsetja listamanninn á því efnislausa bili sem í senn sameinar og aðskilur líf og list, listmuninn og iðnvarninginn, vitundina og meðvitundarleysið. Engu að síður hafa listamennirnir viljað staðsetja sig á þessum ótrygga þröskuldi sem þeir varðliðar er standa umfram allt vörð um þá sjálfsmynd listamannsins sem ekki hefði lengur neina merkingu. Þannig hafa aðgangsdyrnar á nýjan leik breyst í lásdyrnar, dyr listasafnsins sem þeir töldu sig hafa sagt skilið við, og þær dyr hafa nú lokast á nýjan leik að baki þeirra.
Í latneskri tungu er að finna í það minnsta fjögur hugtök um dyr: foris (eða fores) sem hefur glatast í latnseskum tungumálum og einungis lifað af í mynd atviksorðsins sem foris, foras eða „fuori“ (á ítölsku sem „úti“ eða „fyrir utan“, „utangátta“). Þetta orð merkti ekki fyrst og fremst dyrnar sem efnislegt fyrirbæri, heldur innganginn í domus, sem ekki er skilið sem bygging, heldur sem heimili fjölskyldunnar. Atviksorðið foris var þannig andstæða orðsind domi, og merkir þannig það sem á sér stað fyrir utan svið og rými fjölskyldunnar. Latneska orðið porta (sbr. grísku peiro,= þversum) vísar hins vagar frekar til hugmyndarinnar um inngöngu, á meðan ostium, sem ítalska orðið „uscio“ er dregið af, vísar einfaldlega til ops eða útgangs (sbr. ísl.: ós, á ítölsku: munnur eða op). Að lokum er orðið ianua (sem tengist fyrst og fremst guðanafninu Janus með andlitin tvö er snúa fram og aftur. Orðið vísar þannig til dyra sem opnast í báðar áttir, og var notað um yfirbyggða hliðið í Róm, þar sem þeir er stóðu í peningaviðskiptum áttu gjarnan leið um. Enn og aftur snýst hugmyndin um umgang, um aðgengi sem einungis virðist með orðinu foris öðlast merkingu aðskilnaðar þess sem er innan (incluso) og þess sem er utan (escluso). Aðalatriðið er þó að hugmyndin um „fuori“ sé tjáð með orði er merki bókstaflega „utandyra“ (alla porta, foris, foras). Þetta „fuori“ (úti) er ekki annað rými sem skilmerkin greina skilmerkilega frá innrýminu: útlendingurinn (il forestiero) og „il forastico“ eru upprunalega staðsettir á þröskuldinum og upplifa reynsluna af útiveru dyranna.
Þannig opnast möguleiki á að hugsa dyrnar hvorki sem aðgengi er leiði til annars staðar, né heldur sem svið er hægt sé að umgangast (percorrere il contorno). Þær eru öllu heldur atburður tiltekinnar útivistar sem felur ekki í sér annan stað, heldur rými sem, samkvæmt skilgreiningu Kants á hlutnum í sjálfum sér, felur í sér svið er verði að vera fullkomlega tómt, hreinræktuð útivist sem öðlast sína fullkomnu skilgreiningu í hinum láréttu dyrum Arkitektaskólans í Feneyjum (IUAV): Það svið sem augun skynja fullkomlega sem yfirstíganlega markalínu, en einnig aðgengi er ekki leiðir til neins tiltekins staðar, heldur vísi til himins, íverustaður hinnar hreinu íveru, staður sem sýnir hinn nákomnu útvísun (foraneità) allra dyra.
Þegar Alexander frá Afrodisíu tjáir sig um þann aðskilda skilning sem Aristóteles fjallar um í De Anima (Um sálina, HÍB, 1993 í þýðingu Sigurjóns Björnssonar), þá skilgreinir hann skilningsgáfuna með staðaratviksorðinu thyraten, utandyra (úr grísku, thyra = dyr). Þetta felur í sér að einnig hugsunin tilheyri eins konar dyrum er sá sem hugsar upplifi fyrst og fremst sem tiltekna utanveru eða útivist. Þessi þröskuldur verður fyrir Alexander svæðið þar sem einstaklingurinn sameinast hinni virku skilningsgáfu sem yfirstígur hann og leiðir til handanveru. En eins og Hannah Arendt bendir á í bók sinni um Eichmann, þá verður þetta fyrir okkur eins og tímabundin aflýsing (sospenzione) þar sem linnulaus framvinda viðtekinna mynda og viðtekinna orða verður skyndilega rofin. Það er eins og svið frelsis verði mögulegt við stöðvun hugsunarinnar í þessu framandlega tómarými útiverunnar.
Samkvæmt hebreskri hefð þá er orðið Maqom (= staður) jafnframt eitt af nöfnum Guðs. Í trúarlegri villukenningu frá miðöldum segir að Guð sé ekki annað en tilvist allra hluta, að hann sé jafnt í steininum sem orminum, englinum sem manninum. Þessa trúvillu þekkjum við einungis í gegnum vitnisburð guðfræðinganna sem dæmdu á bálköstinn þá fylgjendur hennar sem tóku bókstaflega þá fullyrðingu Páls postula[17] sem segir að við lifum og hrærumst í Guði og hann sé í raun ekki annað en tilvist hlutanna. Hið guðdómlega er orms-tilvist ormsins, steinstilvist steinsins, og það er rétt og gott að heimurinn sé þannig , að eitthvað geti birst og átt sér ásýnd í endanleika sínum og sínum guðdómlega stað.
Við erum ekki að snúa út úr orðum Amalríks[18] þegar við segjum að á þeim punkti sem við skynjum veruna í Guði í þessum ormi eða þessum steini, þá birtast okkur þessi fyrirbæri eins og dyr er leiða okkur ekki á tiltekinn stað eða til einhvers, heldur opni þau fyrir okkur þann stað allra staða sem er Guð. Rétt eins og við megnum hvorki að opna þær né loka þeim, þá getum við heldur ekki gengið í gegnum þessar dyr. Rétt eins og himininn speglast í kaffærðum dyrum Scarpa sem verða himneskar, þannig verður dyraveran einungis utan sjáfrar sín í hinu opna, farsællega undanskilin lögum lyklanna jafnt og lögum þröskuldanna.
[1] Patrizia Cavalli (1947 2022) var merk skáldkona er hafði áhrif á ítalska ljóðagerð á 20. öld.
[2] Carlo Scarpa (1906 – 1978) var einn af fremstu atkitektum evrópsks módernisma um miðbik 20. aldar.
[3] Georg Simmel (1858-1918) var þýskur félagsfræðingur og heimspekingur sem lagði áherslu á form mannlegra samskipta í ritum sínum sem höfðu áhrif á mótun félagsfræðinnar.
[4] Latneska hugtakið religio er talið koma af sögninni ligare, sem merkir að tengja saman og „religione“ á ítölsku merkir þá upprunalega „það sem tengir saman“
[5] Mani (Manes á latínu) voru andar hinna framliðnu samkvæmt fornum rómverskum átrúnaði.
[6] Mundus er latneska og merkir „heimur“, af því er dregið ítalska orðið „mondo“.
[7] Dite (á latínu „Disitis“ eða „Dispater“ stendur fyrir „föður fjársjóðsins“ og er annað nafn undirheimaguðsins Plútons sem var staðgengill Hadesar, guðs undirheimanna í rómverskum átrúnaði.
[8] Stöðuvatn í eldgýg í Campi flegrei eldstöðvunum í nágrenni Napoli.
[9] „Auðveld er niðurleiðin í Averno“
[10] sanzione getur bæði þýtt bann og blessun eða leyfisveiting á ítölsku
[11] Remus var bróðir Rómulusar, stofnanda Rómaborgar, drepinn af bróður sínum vegna vanhelgunar á landamærunum sem bræðurnir mörkuðu sér við stofnun borgarinnar.
[12] Sagnorðið „sancire“ merkir að undirrita, staðfesta eða votta og er samstofna orðunum „sacer“ og „sacro“ sem vísa til hins heilaga.
[13] Sanctus á latínu merkir heilagur.
[14] Ulipanus var rómverskur lögspekingur (170 e.Kr – 228 e.Kr) kunnur af framlagi sínu við ritun Rómarréttarins sem markaði lög Rómverska heimsveldisins.
[15] Franz Kafka: Vor demGesetz, dæmisaga
[16] „ambito“ merkir afmarkað rými, dregið af latnesku sögninni „ambire“ sem merkir að ganga í kringum. Agamben vísar hér jafnframt til forskeytisins ambi-, sem vísar á „báða bóga“ sbr grísku: amphi-, t.d. í ambiguo sem merkir tvíræður og anffora = vasi með tveim höldum.
[17] Sbr. Bréf Páls postula til Rómverja, 7-12: …en satt er það, ég þekkti ekki syndina nema fyrir lögmálið.Því að eg hefði ekki vitað um girndina hefði ekki lögmálið sagt: Þú skalt ekki girnast. En er syndin hafði tekið tilefni af boðorðinu kom hún til leiðar í mér alls konar girnd, því að án lögmáls er syndin dauð…“
[18] Ekki er minnst frekar á orð Amalríks í þessum texta Agambens nema hér, og því ekki ljóst hvaða orð er átt við, en Amalrík frá Bena var franskur guðfræðingur og heimspekingur (dáinn í París 1204-07) sem talinn var haldinn trúvillu sambærilega við þá sem kemur fram í ljóði Megasar: „En Guð býr í garðslöngunni, amma…“ Hann myndaði söfnuð Amalrikana sem Marteinn Lúther taldi forvera mótmælenda gagnvart kirkjuvaldinu í Róm..
