Tag: Hannah Arendt

AGAMBEN Á ÞRÖSKULDI HINS NAKTA LÍFS

HOMO SACER I.

Í bók Agambens,  Homo sacer I. eru innskotskaflar sem koma reglulega í kjölfar hvers efnishluta og taka saman þá ráðgátu og þær þversagnir sem afmarkaðar rannsóknir höfundarins leiða í ljós. Þessir kaflar hafa allir yfirskriftina „þröskuldur“ (á ítölsku „soglia“ sem merkir líka „millibil“ á milli tveggja atvika eða tveggja rýma.) Um er að ræða Það rými eða bil sem aðskilur tvær eigindir sem verða í raun aldrei aðskildar, eigindir  eins og „sál og líkami“, „náttúra og menning“ „hið nakta líf“ og „hið gæðamettaða líf“, allt hugtök sem eru inngróin í tungutaki okkar en eru óhugsandi í aðskilnaði sínum. 
Þröskuldarnir í þessu heimspekiriti Agambens eru því það svið þversagna sem heimspeki Vesturlanda hefur glímt við allt frá því upphafi frumspekinnar, þegar Aristóteles greindi á milli hins „nakta lífs“ (zoé) og hins „gæðafulla lífs“ (bios). Þar er í raun horfst í augu við þá sömu þversögn  sem Heidegger glímdi við þegar hann fjallaði um þá „gleymsku verunnar“ sem hann fann meðal annars í tungumáli okkar, og varðaði bilið á milli veru og tilvistar, þau tengsl verundar og hlutareðlis sem tungumálið felur í umgengni okkar við „ veruleikann“. Þetta er líka það svið stjórnmálanna sem Foucault kallaði „lífvald“ eða lífstjórnmál, svæðið þar sem skilgreiningar lækna- og lögregluvísinda, lífeðlifræði og erfðavísinda tengjast stjórnmálunum og hugmyndum okkar um „fullveldi“. 
Í kjölfar kaflans um samband fullveldis og hins nakta lífs, sem var birtur hér á vefsíðunni nýverið, og greinir þversagnir stjórnmálanna, kemur hér síðasti þröskuldur þessarar merku bókar í íslenskri þýðingu. Þar eru dregin fram dæmi um líf 6 einstaklinga, sem allir eiga sína ýtarlegu greiningu framar í bókinni, og þau notuð til að skýra þær 3 niðurstöður sem Agamben dregur af rannsókn sinni. 
þar  horfumst við ekki í augu við einföld svör, heldur öllu fremur þá stóru spurningu sem allur rannsóknarvettvangur „Homo sacer-verkefnisins“ snýst um, og  er falinn í þeim 9 bindum er mynda heildarverkið. En þessi lokaþröskuldur Homo sacer I. gefur hugmynd um þær spurningar sem rannsóknin beinist að, og þær frumlegu aðferðir sem Agamben beitir í þessum stórbrotna rannsóknarleiðangri.

ÞRÖSKULDUR

 Þrjár tilgátur hafa komið í ljós sem bráðabirgða-niðurstöður þessarar rannsóknar:

  1. Hin upphaflegu pólitísku tengsl eru bannsetningin (undantekningarástandið sem svæði óaðgreinanleikans á milli hins ytra og hins innra, útilokunar og innritunar).
  2. Meginviðfangsefni fullveldisins er framleiðsla hins nakta lífs sem upprunalegur pólitískur grunnþáttur og sem þröskuldur tengslamyndunar (articolazione) milli náttúru og menningar, zoé og bíos.
  3. Búðirnar, en ekki borgin, eru á okkar tímum hið lífpólitíska viðmið Vesturlanda.

Fyrsta atriði þessarar tilgátu setur spurningarmerki við allar kenningar um samningsbundinn uppruna ríkisvaldsins, og jafnframt við sérhvern möguleika þess að leggja eitthvað sem kallast getur „aðild“ til grundvallar pólitískra samfélaga (hvort sem hún byggir á alþýðlegri , trúarlegri eða þjóðlegri sjálfsímynd, eða á öðrum forsendum).

Önnur tilgátan felur í sér að frá upphafi hafi stjórnmál Vesturlanda verið lífpólitík, og af þessum sökum muni þau reynast gagnlaus í öllum tilraunum til að festa í sessi pólitískt frelsi innan ramma borgaralegra réttinda.

Þriðja tilgátan varpar dimmum skugga á þær forskriftir sem hugvísindin, félagsfræðin, skipulagsfræðin og byggingarlistin reyna nú að hugsa við skipulagningu hins opinbera rýmis í borgum heimsins, án þess að hafa mótað með sér skýra vitund um að í kjarna þeirra búi þetta nakta líf (reyndar ummyndað og með mannlegra yfirbragði) er skilgreindi lífpólitík hinna stóru alræðisríkja tuttugustu aldarinnar.

„Nakið“ í orðasambandinu „hið nakta líf“ samsvarar gríska hugtakinu haplós, sem frumheimspekin skilgreindi sem hina hreinu veru. Einangrun sviðs hinnar hreinu veru, sem felur í sér meginafrek vesturlenskrar frumspeki, er reyndar ekki án hliðstæðu við einangrun hins nakta lífs á sviði vesturlenskra stjórnmála. Það sem myndar annars vegar manninn sem hugsandi dýr, á sér hins vegar samsvörun í því sem gerir hann að pólitísku dýri.

Annars vegar snýst málið um að einangra hina hreinu veru (ón haplós) frá margvíslegum merkingarmöguleikum hugtaksins „að vera“ (sem Aristoteles segir að hægt sé að „segja með margvíslegum hætti“). Hins vegar snýst málið um að greina hið nakta líf frá margvíslegum hlutstæðum lífsformum. Hin hreina vera, hið nakta líf, hvað felst í þessum tveim hugtökum, hvernig stendur á því að bæði frumspeki og stjórnmál Vesturlanda finna í þeim, og engu öðru, undirstöðu sína og merkingu? Hver eru tengslin á milli þessara tveggja meginferla , þar sem frumspekin og stjórnmálin virðast rekast á óhugsanleg endamörk eftir að hafa einangrað sína eigin meginþætti? Því augljóslega er hið nakta líf jafn óljóst og ógagnsætt  og sú hreina vera sem Grikkir kalla  haplós, en um hana mætti segja að rökhugsunin gæti ekki hugsað hana öðruvísi en með agndofa furðu („næstum agndofa“, Schelling).

Engu að síður er það svo, að þessi tómu og óljósu hugtök virðast varðveita lyklana að sögulegum og pólitískum örlögum Vesturlanda í sínu örugga geymsluhólfi. Og hugsanlega er það svo, að við getum þá fyrst botnað í þessu nakta lífi sem tjáir undirgefni  okkar gagnvart hinu pólitíska valdi, þegar við höfum lært að greina pólitíska merkingu hinnar hreinu veru. Eins mætti segja að þá fyrst gætum við leyst ráðgátu verufræðinnar, þegar við höfum greint fræðilegar flækjur hins nakta lífs.

Þegar frumspekin (hugsunin) hefur komist að mörkum hinnar hreinu veru, stígur hún yfir í stjórnmálin (raunveruleikann), rétt eins og stjórnmálin stíga yfir í fræðikenninguna á þröskuldi hins nakta lífs.

Hreinlífi hins heilaga

Georges Dumézil og Karoly Kerényi hafa lýst lífi Flamen Diale, eins helsta goða eða erkiklerks hinnar klassísku Rómar. Líf hans hefur þau sérkenni, að í sérhverri hreyfingu og athöfn sem Flamen leysti af hendi verður enginn greinarmunur gerður á lífi og helgiathöfnum. Vegna þessa komust hinir latnesku þannig að orði: Flamen Diale sé quoditie feriatus e assiduus sacerdos, það er að segja, að allar gjörðir hans og athafnir séu samfelld helgiathöfn. Þar af leiðandi er engin athöfn eða atvik í lífi hans, klæðaburði eða göngulagi, er ekki hefur nákvæma merkingu er fylgir í öllum smáatriðum fastbundnum siðareglum. Staðfesting þessarar „fastheldni“ Flamens  við klerkshlutverk sitt sást best í því, að hann gat ekki einu sinni í svefni afklæðst fullkomlega kennimannshlutverki sínu. Hárið og neglurnar sem skorin voru af líkama hans, voru umsvifalaust grafin undir tilteknu tréi (arbor felix), en það var tré sem var ekki helgað af undirheimunum. Á klæðum hans voru engir hnútar eða lokaðir hringir, og honum var meinað að sverja eiðstafi. Ef hlekkjaður fangi varð á vegi hans, þá bar að leysa hlekkina. Honum var meinað að ganga undir laufskála þar sem vínviðargreinar hanga úr skálahvelfingunni, honum var meinuð neysla á hráu kjöti og öllum tegundum gerjaðs mjöls og honum bar að forðast sérstaklega bóndabaunir, hunda, geitur og bergflétturnar…

Í lífi Flamen Diale er ekki hægt að einangra eitt né neitt sem nakið líf, allt hans zoé er orðið að bíos, einkalíf hans og opinber þjónusta voru eitt, án minnsta úrgangs. Af þessum sökum gat Plutarkos sagt um hann (með orðalagi sem minnir á gríska og miðalda-skilgreiningu á yfirvaldinu sem lex animata) að hann væri hósper émpsychon cai hierón ágalma, eða heilög líkneskja gædd anda.

Homo sacer

Hugum nú frekar að lífi homo sacer, en það á margt sameiginlegt með hinum bannsetta (il bandito), þess sem er Friedlos (friðleysingi) og aquae et igni interdictus (sviptur vatni og eldi, þ.e.a.s. frumþörfum). Hann er útskúfaður úr samfélagi hinna trúuðu og útilokaður frá öllum pólitískum athöfnum: hann má ekki taka þátt í neinum helgiathöfnum sinnar ættkvíslar (gens), né eiga aðild að nokkrum lagalegum gjörningi (ef hann er yfirlýstur infamis et intestabilis). Þar sem hverjum sem er er heimilt að drepa hann, án þess að fremja mannsmorð, þá er öll tilvera hans smættuð niður í hið nakta líf, sem hefur verið svipt öllum réttindum, og á sér einungis undankomuleið á eilífum flótta til framandi landa. Engu að síður er hann í ævarandi sambandi við valdið sem hefur bannsett hann, einmitt vegna þess að hann lifir í ævarandi og skilyrðislausri líflátsógn. Hann er hið hreina zoé, en hans zoé er handsamað sem slíkt með fullvalda bannsetningu, og verður á hverri stundu að standa reikningsskil gagnvart yfirvaldinu, finna undankomuleiðir og blekkingarleiðir. Eins og einsetumennirnir og bandítarnir vita, þá er ekkert líf jafn „pólitískt“ og þetta.

Der Führer

Hugleiðum nú persónu der Führer í Þriðja Ríkinu. Hann stendur fyrir einingu og einsleitan kynstofn þýsku þjóðarinnar (Scmitt 6, bls. 226). Forræði hans er ekki það sama og harðstjórans eða einvaldsins, er leggur hendur á vilja og persónu undirsátanna í aðskilnaði þeirra (sama heimild, bls 224-225). Öllu heldur er vald hans þeim mun takmarkalausara, því meira sem hann samsamar sig með hreinræktuðu lífpólitísku lífi þýsku þjóðarinnar. Í krafti þessarar samsemdar verður sérhvert orð hans samstundis að lögum. (Eichmann þreyttist aldrei á að endurtaka Führerworte haben Gesetzkraft við réttarhöldin yfir honum í Jerúsalem) og sem Führer  sér hann sjálfan sig umsvifalaust í tilskipunum sínum (Schmitt 7, bls. 838). Hann getur vissulega einnig átt sitt einkalíf, en það sem skilgreinir hann sem Führer er að tilvera hans sem slíkur er umsvifalaust pólitísk í eðli sínu. Á meðan embætti Ríkiskanslara er opinbert dignitas (tignarembætti), sem hann meðtekur á grundvelli reglna sem stjórnarskrá Weimar segir til um, þá er staða der Führer ekki lengur embættisstaða í skilningi hefðbundins almannaréttar,  heldur eitthvað sem sprettur milliliðalaust út frá persónu hans, þar sem hún samsvarar lífi þýsku þjóðarinnar. Hann er hið pólitíska form þessa lífs. Af þessum sökum eru orð hans lög, af þessum sökum krefst hann ekki annars af þýsku þjóðinni en þess sem hann þegar er í raun og veru.

Hér höfum við ekki lengur þann hefðbundna greinarmun, sem gerður er á pólitískum líkama og efnislegum líkama yfirvaldsins (sem Kantorowicz hafði samviskusamlega gefið ættfræðilega skýringu á). Þessir tveir líkamar dragast af ákefð hver að öðrum. Der Führer hefur heilsteyptan líkama, ef svo mætti segja, hvorki opinberan né einstaklingsbundinn. Líf hans er í sjálfu sér yfir máta pólitískt. Það staðsetur sig þannig á punkti samsvörunar zoé og bíos, hins líffræðilega og pólitíska líkama. Í persónu hans gegna þeir linnulaust staðgengilshlutverki hvers annars.

Il musulmano

Ímyndum okkur nú vistmann búðanna í sinni ýtrustu mynd. Primo Levi hefur lýst því sem kallað var „il musulmano“ á mállýsku vistmannanna, mannvera sem niðurlægingin, hryllingurinn og óttinn höfðu svipt allri vitund og allri skaphöfn, allt að algjöru sinnuleysi (kaldhæðin skýring á viðurnefninu). Hann var ekki bara útskúfaður, eins og félagar hans, frá því pólitíska og félagslega samfélagi sem hann hafði eitt sinn tilheyrt, ekki aðeins sem gyðingalíf er ekki verðskuldar að vera lifað, hann var helgaður dauðanum í nánustu framtíð. Þar að auki er hann ekki lengur með neinu móti hluti af heimi mannanna, ekki einu sinni af þeim heimi vistmanna búðanna, sem höfðu frá upphafi gleymt honum. Mállaus og í fullkominni einsemd hefur hann stigið inn í annan heim, án minninga og eftirsjár. Um hann gildir bókstaflega staðhæfing Hölderlins, sem sagði „á ystu mörkum sársaukans lifir ekkert annað en aðstæður tímans og rýmisins“.

Hvað felst í lífi „musulmannsins“? Er hægt að segja að það sé hið hreina zoé? En í honum er ekkert „náttúrlegt“ eða „sameiginlegt“ að finna, ekkert eðlislægt eða dýrslegt. Einnig eðlishvatir hans hafa horfið með rökvísinni. Antelme hefur upplýst okkur um að vistmenn búðanna hafi ekki lengur megnað að gera greinarmun á bítandi loftkulda og grimmd SS. Ef við tökum þessa fullyrðingu bókstaflega („kuldinn, SS“), þá getum við sagt að il musulmano hrærist í algjörum óaðgreinanleika reynslu og réttar, lífs og reglu, náttúru og stjórnmála. Einmitt af þessum sökum virðist varðmaðurinn andspænis honum skyndilega getulaus, rétt eins og hann efaðist eitt augnablik um að þessi mynd il musulmano, mannveru sem kann ekki lengur að greina á milli kulda og reglu, – væri hugsanlega áður óþekkt tegund andspyrnu. Löggjöf sem lætur sem hún sé heilsteypt líf, finnur sig hér andspænis lífi sem hefur að öllu leyti ruglað sér saman við regluna, og einmitt þessi ódeilanleiki ögrar lex animata (hinum lífguðu lögum) búðanna.

Rannsóknin sem sjálfsvera

Paul Rabinov hefur fjallað um tilfelli líffræðingsins Wilson, sem ákvað, á því augnabliki sem hann  uppgötvaði að hann hafði veikst af hvítblæði, að hann skyldi gera líkama sinn og líf sitt að rannsóknarstofu og vettvang ótakmarkaðra tilrauna. Þar sem hann þurfti ekki að standa ábyrgur gegn öðrum en sjálfum sér, urðu verndarmúrar siðfræði og laga viðráðanlegri, og hin vísindalega rannsókn gat frjáls og án eftirmála fallið saman við ævisöguna. Líkami hans er ekki lengur einkaeign, því honum hefur verið breytt í rannsóknarstofu. Hann er heldur ekki opinber, því einungis sem eigin líkami getur hann yfirstigið þau mörk sem siðfræðin og lögin setja rannsóknarstarfseminni.  Experimental life, eða Tilraunalíf er fagorðið sem Rabinov notar til að skilgreina líf Wilsons. Auðvelt er að sjá hér fyrir sér að experimental life sé bíos sem með afar sérstökum hætti hefur einbeitt sér svo að eigin zoé, að ekki varð lengur á milli þeirra greint.

Vera handandásins

Göngum nú inn í endurlífgunarstofuna þar sem líkami Karenar Quinlan hvílir, eða líkami  handandásins, (oltrecomatoso) eða hins nýdauða  (neomort) er bíður eftir líffæratöku. Það líffræðilega líf sem vélarnar halda gangandi með því að blása lofti í lungun, dæla blóði í æðakerfið og viðhalda hitastigi líkamans, hefur hér verið aðskilið í heild sinni frá því lífsformi sem bar nafnið Karen Quinlan: hún er (eða virðist að minnsta kosti vera) hið hreina zoé. Um miðja 17. öld, þegar lífeðlisfræðin varð til sem grein af læknisfræðinni, var hún skilgreind út frá líffærafræðinni, sem hafði verið ráðandi í tilurð og þróun nútíma læknavísinda. Ef líffærafræðin (sem byggði á líkskurðinum) er lýsing á andvana líffærum, þá er lífeðlisfræðin „líffærafræði á hreyfingu“, útskýringin á virkni líffæranna í lifandi líkama. Líkami Karenar Quinlan er raunverulega einungis líffærafræði á hreyfingu, heildarvirkni sem hefur ekki lengur það markmið að viðhalda lífi í lífveru. Lífi hennar er viðhaldið einungis fyrir tilverknað endurlífgunartækninnar á grundvelli lögfræðilegrar ákvörðunar: hún er ekki lengur líf, heldur hreyfanlegur dauði. En eins og  við höfum þegar séð, þá eru líf og dauði núorðið eingöngu lífpólitísk hugtök. Líkami Karenar Quinlan, sem sveiflast á milli lífs og dauða í takt við framfarir læknisfræðinnar og breytileika lagasetninganna, er lögfræðileg vera, ekki síður en líffræðileg. Réttur sem gefur sig út fyrir að ákveða um lífið, holdgerist í lífi sem samsamast dauðanum.

Það val, sem hér hefur verið framið á þessu litla safni „lífa“, kann að þykja öfgafullt, jafnvel hlutdrægt. Engu að síður hefði mátt framlengja þennan lista með ekki síður öfgafullum og þegar alkunnum dæmum, eins og líkama Bosníu-konunnar frá Omarsk, fullkomið dæmi um óaðgreinanleika líffræði og stjórnmála, eða hliðstæða dæmið sem virðist andstætt: hernaðaríhlutanir í mannúðarskyni þar sem hernaðaraðgerðir setja sér líffræðileg markmið, eins og um næringu eða farsóttarvarnir væri að ræða – álíka dæmi um ódeilanleika líffræði og stjórnmála.

Það er út frá þessum ótrygga og nafnlausa jarðvegi, þessum torfærum ódeilanleikans, sem við verðum að leita leiða og aðferða fyrir ný stjórnmál.

Hinn biopólitíski líkami Vesturlanda

Undir lok bókarinnar La volonté de savoir tæpir Foucault á „nýrri hagfræði líkamanna og nautnanna“ sem mögulegum sjóndeildarhring nýrra stjórnmála, eftir að hann hafði tekið afstöðu gegn kynlífinu og kyngervinu, þar sem nútíminn virðist hafa uppgötvað leyndardóm sinn og sitt eigið frelsi, á meðan hann hafði í rauninni ekki annað í höndunum en nýtt valdatæki. Niðurstöður rannsóknar okkar kalla eftir enn meiri varkárni. Hugtakið „líkami“, rétt eins og „kynlífið“ og „kyngervið“, er ávallt  fyrir fram innifalið í verkfærasafninu, meira að segja er það líka ávallt bíopólitískur líkami og nakið líf, og ekkert í líkamanum og nautnahagfræði hans virðist bjóða okkur upp á traustan jarðveg gegn yfirgangi hins fullvalda yfirvalds. Í öfgafyllsta formi sínu hefur hinn bíopólitíski líkami Vesturlanda (þessi síðasta holdgerving á lífi homo sacer) kynnt sig til leiks sem þröskuld algjörs óaðgreinanleika réttar og gjörnings, reglu og líffræðilegs lífs. Í persónu der Führer stígur hið nakta líf umsvifalaust yfir á svið réttarins, rétt eins og í persónu vistmannsins í búðunum (eða persónu hins nýdauða / neomort) Lög sem gefa sig út fyrir að samsama sig lífinu heildstætt, lenda nú á tímum oftar en ekki auglitis við afmarkað líf sem er svipt sálinni og deyðir sjálft sig í reglunni. Sérhver tilraun til að hugsa hið pólitíska rými Vesturlanda þarf að byrja á klárri meðvitund um að við vitum ekki lengur neitt um hinn klassíska mismun á zoé og bíos, á einkalífi og pólitískri tilvist, á manninum sem einfaldri lífveru er á sinn stað á heimilinu, og manninum sem pólitískum aðila er á sinn stað í borginni. Þess vegna getur sú endurreisn klassísku pólitísku hugtakakvíanna sem Leo Strauss lagði til (og Hannah Arendt í öðrum skilningi) ekki haft annað en gagnrýna merkingu. Það er engin leið frá búðunum til baka, til hinna sígildu stjórnmála. Í búðunum var munur borgarinnar og heimilisins orðinn ógreinanlegur, rétt eins og möguleikinn á að greina muninn á líffræðilegum líkama okkar og hinum pólitíska, muninn á því sem er ósegjanlegt og þögult og því sem hægt er að miðla og segja frá. Þessi munur hefur verið afnuminn í eitt skipti fyrir öll. Við erum ekki bara, samkvæmt orðum Foucault, dýr sem í eigin stjórnmálum finna spurningu sína um lífið sem lífverur, heldur einnig hið þveröfuga, borgarar sem finna í náttúrlegum líkama sínum spurninguna um eigin pólitík.

Lífpólitískar hamfarir á milli zoé og bios

Rétt eins og hinum bíopólitíska líkama Vesturlanda verður ekki skilað aftur til síns náttúrlega lífs í oicos (heimahúsinu), þannig verður hann heldur ekki yfirfærður á annan líkama, tæknilegan líkama eða heildstæðan póltískan eða dýrlegan líkama, þar sem önnur hagfræði nautnanna og líffærastarfseminnar leysi í eitt skipti fyrir öll alla flækjuna á milli zoé og bíos, þessa flækju sem virðist skilgreina pólitísk örlög Vesturlanda. Öllu heldur þurfum við að gera úr þessum sama líffræðilega líkama, úr sjálfu hinu nakta lífi, staðinn þar sem stofnað er til og skapað er aðsetur fyrir lífsform er beinist allt að hinu nakta lífi, bíos sem er ekkert annað en sitt zoé. Hér mun einnig við hæfi að huga að þeirri samsvörun sem stjórnmálin sýna frumspekinni.  Bíos hvílir einnig í zoé með sama hætti og Heidegger skilgreindi Dasein, þar sem kjarninn hvílir (liegt) í tilverunni. Schelling tjáði ýtrustu ímynd hugsunar sinnar í veru, sem er einungis hin hreina tilvera. En hvernig getur tiltekið bíos verið einungis sitt zoé, hvernig getur tiltekið form lífs handsamað það haplós sem  felur í sér bæði verkefni og ráðgátu hinnar vestrænu frumspeki? Ef við köllum þessa veru lífs-form, sem er ekkert annað en hennar eigin nakta tilvera, þetta líf sem er óaðskiljanlegt frá henni, þá munum við sjá opnast rannsóknarvettvang er hvílir handan þess er hefur verið skilgreint sem krossgötur stjórnmála og heimspeki, læknis- og líffræðivísinda og lögfræðinnar. En fyrst þarf að ganga úr skugga um hvernig hugsun um eitthvað eins og hið nakta líf gat ratað inn í sögulega þróun þessara vísinda, og hvernig þau hafa endað á því að rekast á þann vegg sem þau komast ekki yfir án yfirvofandi fordæmislausra lífpólitískra hamfara.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

AGAMBEN UM DYR ÓUMFLÝJANLEGRAR EINSEMDAR MANNSINS

Þegar ég hafði fylgst með áhugaverðum umræðum um einsemdina í RUV í kvöld fann ég að umræðan snerti textabrot eftir ítalska heimspekinginn Giorgio Agamben sem birtist í nýasta ritgerðakveri hans, "Quando la casa brucia" (Þegar húsið brennur) frá árinu 2020, kveri sem ég eignaðist nýverið og náði ekki að lesa fyrr en í heimfluginu frá Verona, lestur sem fékk mig blessunarlega til að gleyma stað og stund á miðri loftbrúnni milli Veróna og Keflvíkur. Þetta eru textar sem tala ekki bara til okkar úr staðleysu þröskuldarins á milli þessara höfuðborga sem loftbrúin yfirstígur, heldur tala þeir til okkar frá þröskuldi tungumálsins, heimspekinnar og ljóðlistarinnar með óði þess sem upplifir hús sitt í ljósum loga svo að orðin vega salt á logandi röftunum sem hrynja yfir okkur. í ótrúlegri greiningu sinni á gömlum klausturdyrum í innsetningu arkitektsins Carlo Scarpa við inngang arkitektaskólans í Feneyjum fær hann okkur til að skynja þann óyfirstíganlega þröskuld sem vatnið hylur og skilur á milli orðanna og hlutanna, á milli höfundarins og lesandans, á milli okkar og náungans í samtíma sem í flaumi orða sinna og mynda hefur afhjúpað óhjákvæmilega einsemd mannsins andspænis þeim himni sem speglast í vatninu er hylur láréttar dyrnar að klaustrinu í fremstu arkitektamiðstöð Evrópskrar menningar. Það tók mig tíma að meðtaka orð Agambens, og ritgerðin um dyrnar og þröskuldinn kallaði á þessa tilraun mína til að skilja þau orð á íslensku. Ég lauk þessati þýðingu í dag. Textanum fylgdu engar frekari skýringar eða neðanmálsgreinar, þær eru allar minn tilbúningur fyrir íslenska lesendur.

Giorgio Agamben:

DYR OG ÞRÖSKULDUR

Að endanlega uppgötva

hvernig nautnirnar eiga sér engar dyr,

og hefðu þær slíkar stæðu þær opnar,

þannig gætum við báðar tvær verið utandyra

í jöfnu falli án unaðs í leiknum

ég með dyrnar og þú með lykilana

Patrizia Cavalli[1]

 

Við hönnun inngangsins að Arkitektaskólanum í Feneyjum (IUAV), sem Carlo Scarpa[2] var falin á sjöunda áratug síðustu aldar af háskólaráðinu, var hann beðinn um að nýta til verksins dyrabúnað úr Istría-kalksteini er hafði fundist við endurreisn Tolentina-klaustursins sem nú hýsir skólann. Scarpa ákvað að leggja dyrabúnaðinn í lárétta stöðu á jörðina og fylla hann með vatni. Þannig sjá allir sem nú eiga leið inn í þetta gamla klaustur frá torginu sem við það er kennt, – sér til nokkurrar furðu – hvernig þessum dyraumbúnaði var komið fyrir í láréttri stöðu af arkitektinum Sergio Los eftir andlát Scarpa.

Þessi lárétta framsetning dyraumbúnaðarins, sem á sér eðiliega lóðrétta stöðu,  verður vart afgreidd án frekari umhugsunar.

Dyraumgjörð Tolentina-klaustursins í Feneyjum sem  arkitektinn Carlo Scarpa lagði lárétta undir vatn við nýja innganginn í klausturbygginguna sem nú hýsir arkitektaskólann í borginni.

Hugtakið dyr (porta) á sér tvær ólíkar merkingar sem oft ruglast saman í daglegu tali. Annars vegar felur hugtakið í sér opnun, aðgang (adito), hins vegar lásbúnaðinn sem opnar þær og lokar. Í fyrra tilfellinu eru dyrnar fyrst og fremst umgangur og skil, í seinna tilfellinu er öllu heldur um að ræða strúktúr sem lokar og skilur á milli tveggja ólíkra rýma. Aðgangs-dyrnar eru tómt rými er afmarkast frá báðum hliðum af þili, af þröskuldi að neðan og þverbita að ofan. Lásdyrnar eru fyrirbæri gerð úr ólíkum efnum og yfirleitt festar við hliðarveggina með hjörum sem þær snúast á við opnun og lokun sem loka eða opna fyrir aðgengi.

Þar sem þröskulds-dyrnar eru nánast alltaf tengdar lásdyrum, þá eru fyrirbærin svo nátengd, að Simmel[3]gat skilgreint dyrnar með samanburði við brúna, einmitt út frá möguleikanum á lokuninni. „Út frá skyldleika aðskilnaðarins og samtengingarinnar birtist áherslan á hið síðarnefnda í brúnni sem yfirstígur fjarlægðina frá brúarsporðunum og gerir hana bæði sjáanlega og mælanlega, á meðan dyrnar sýna með afgerandi hætti hvernig sameining og aðskilnaður eru ekki annað en tvær ásjónur eins gjörnings… Einmitt vegna þess að þær geta líka verið opnar, þá gefur lokun þeirra sterkari tilfinnigu fyrir viðskilnaði gagnvart því sem er utan dyra en einfaldur múrveggur myndi gera“.

Í hinum klassíska heimi voru láréttar dyr þekkt fyrirbæri. Ein þeirra var samkvæmt öllum lýsingum það sem kallað var mundus, hringlaga hol sem Rómúlus lét grafa við stofnsetningu Rómaborgar og kom á sambandi á milli heims lifenda og undirheima hinna látnu. Þetta rými var opnað þrisvar á ári, á dögum sem upp frá því voru taldir „religiosi“[4].  „Það sem var falið og hulið leynd í átrúnaði Manes[5] var leitt í ljós og opinberað“ og opinber starfsemi samtímis aflögð. Fornir vitnisburðir lýsa mundus eins og gröf (ít. Fosso, gr. Bothros) eða mjög djúpu holrými (altissimus puteus) er lokað var með steinloki, kallað manalis lapis eða steinn Mana-andanna, sem lyft var af opinu á tilteknum dögum, þar sem sagt var að heimurinn væri opinn (mundus patet).

Aðrar heimildir geta þess að hugtakið mundus[6]hafi einnig verið notað um það þrönga op sem Prosperínu var rænt í gegnum niður í Hadesarheima. Hinar „svörtu dyr  Dite[7]“ voru einnig til staðar í Averno-vatni[8] en þar var sagt að Eneas hafi hafið ferð sína til undirheima. Þar var opið dag og nótt (noctesque atque dies patet atra ianua Ditis – vi, 127). Um var að ræða dyr og/eða mörk, sem sagt var að auðvelt væri að yfirstíga einu sinni (facilis descensus Averno[9]), en bakaleiðin þeim mun erfiðari og áhættusamari (sed revocare gradum… hoc opus, hoc labor est – 128).

Við höfum þannig vanist að telja þessar tvær gerðir dyra óaðskiljanlegar, en gleymum þar með að þær eru ekki bara ólíkar, heldur gegna í raun tveim gagnstæðum hlutverkum.  Aðgengisdyrnar byggja á því að yfirstíga þröskuld, í læsingardyrunum felst hins vagar möguleikinn á að loka eða opna fyrir umferð. Þannig má segja að lokudyrnar séu uppfinning til eftirlits með þröskuldsumferð í þeim tilgangi að takmarka þá skilyrðislausu umferð sem þær annars bjóða upp á. Þaðan er einnig runnin hinn endalausi skari dyravarða, allra þeirra engla eða útkastara, lyklavarða og stafrænna lykilorða, er eiga að tryggja að lokudyrnar virki með tilætluðum hætti og hleypi engum inn í leyfisleysi.

Fullkomnari og háþróaðri aðferðum hefur einnig verið beitt til að tryggja óheimilan yfirgang þröskuldsins. Ein þeirra er „la sanzione[10]“ eða bannið, sem samkvæmt Rómarréttinum beitti þann er yfirsteig bannaðan þröskuld dauðarefsingu í samræmi við frægt fordæmi  morðsins á Remusi[11] er hafði yfirstigið borgarmörkin. Eins og hugtakið „sancito“[12] gefur til kynna var borgarmúrinn þar með orðinn sanctus[13]s, eða samkvæmt orðum Ulipanusar[14]: ab iniuria hominum defensum atque munitum, varinn og forvarinn gagnvart ágengni mannanna. Þetta var í raun sú fyrirmynd og það fordæmi sem lögspekingarnir litu til, þegar þeir byrjuðu að skilgreina löggjöfina sem heilaga (sancta). Þannig varð fordæmi lögbannsins til, er skilgreindi í upphafi lögreglurvald (regime) þröskuldarins. Lögin eru þær dyr og það haft er banna eða leyfa umferð um þröskuldana er marka samskipti mannanna. Rétt eins og dæmisaga Kafka[15] segir hreint og klárt,  þá samsvara þau eigin dyrum, eru ekki annað en dyr.

Það er út frá þessum skilningi sem Scarpa rýfur hefðina ótvírætt með framsetningu sinni. Þessar liggjandi dyr eru ekki læsingardyr, og vatnið sem liggur yfir þeim felur í sér að þær geta aldrei verið lokaðar. (Reyndar eru dyr Scarpa ímynd Feneyja, og þannig eins konar ákall (invocazione), dyr Feneyja, en borgin hefur ekki þörf fyrir neinar dyr: til þess að komast inn í borgina þarf að yfirstíga einn þröskuld, sem er vatn Feneyjalónsins, rétt eins og við þurfum að dýfa fætinum í vatn til að komast í dyr Scarpa). En þetta eru engar dyr þröskuldanna, þar sem lárétt staða þeirra virðist koma í veg fyrir slíkt. Við sjáum vissa hliðstæðu í innsetningu Scarpa í Altabellis-höllinni í Palermo, þar sem hann hafði staðsett gotneskt op með tröppum upp á miðjum vegg, þar sem engin umferð var möguleg. Ef dyrnar teljast ekki vera staður, heldur aðgengi á milli tveggja staða, þá virðast þær hér verða sjálfar að stað – kannski hinn fullkomni staður, en notagildi hans er hins vegar ekki enn ljóst. Hvað sem öðru líður, þá afmarkar þessi lárétta dyraumgjörð hér svæði, sem hægt væri að ganga á, staðnæmast við og hugleiða, janvel dvelja við, – en hvorki er hægt að loka þeim né einfaldlega ganga í gegnum þær.   Aðgengið (l‘adito) er orðið að ambito: leiðarsmuga frá einum stað til annars, tjáð með forskeytinu ambi[16] – sem liggur í hring um tiltekið svæði og fylgir inntaki þess með þolinmæði.

Kjörstað lásdyranna má finna í ævintýrunum. Allir þekkja söguna af hinni ungu brúði Bláskeggs (Barbablu) þar sem hann hafði á brúðkaupsnóttinni veitt brúði sinni heimild til að opna allar vistarverur hallarinnar nema eina, einmitt þar sem hún stakk lyklinum í skráargatið til þess að uppgötva það sem hún hafði hvorki vilja né leyfi til að sjá, það er að segja lík sex fyrri eiginkvenna brúðgumans. Til er trúarlegt afbrigði þessarar sögu, Dóttir Guðsmóðurinnar, þar sem sú sem fremur brotið og opnar forboðna herbergið er dóttir trésmiðsins sem Guðsmóðirin hafði tekið með sér í Paradís. Í stað herbergjanna 12 sem henni hafði verið heimilað að opna í Paradís þráaðist hún til að opna þrettándu vistarveruna, þar sem hún blindaðist af að horfast í augu við heilaga þrenningu. Hvort sem leyndarklefinn hefur að geyma dásemdina (ljóma heilagrar þrenningar) eða hryllinginn (lík eiginkvennanna), þá var í báðum tilfellum um það að ræða sem ekki mátti sjá eða vita um. Lásdyrnar eru þannig einkenni yfirgangsins og sektarinnar, og rétt eins og Páll sagði um boðorðin í Torah, þá eru dyrnar til þess að syndirnar dafni[17].

„Í þjóðháttafræðunum eru þær kallaðar „Rites de passage“ hátíðar- og sorgarathafnirnar er tengjast dauðanum, fæðingunni, fullorðinsfermingunni o.s.frv. Í samtímanum hafa þessi tímamót sífellt verið að missa mikilvægi sitt og viðhöfn. Við erum orðin mun fátækari af reynslu tímamótanna“  Ekki virðist þörf á athugasemdum við þessa samfélagsgreiningu Walters Benjamins. En setningin sem kemur í kjölfarið skiptir ekki minna máli: „gera verður skýran greinarmun á þröskuldinum (die Schwelle“) og landamærunum (Grenze). Þröskuldurinn er tiltekið svæði, í orðinu schwellen (að vaxa, þenjast út) felast stigbreytingar, umbreytingar, sjávarföll (Wandel, Űbergang, Fluten), merkingar sem orðsifjafræðin ætti ekki að láta framhjá sér fara“. Staðareðli þröskuldarins (Zone, sem felur í sér umtalsverða rýmisvídd, sambærilega við rjóður) er hér undirstrikað með skyldleika við sögnina schwellen, sem orðsifjameistararnir hafna, þröskuldurinn verður rými þar sem eiga sér stað umbreytingar, umskipti og jafnvel breytingar frá flóði til fjöru. Í öllu falli rými á borð við „svæðið“ (zona) sem Scarpa skapaði, svæði sem hefur til að bera eiginleika sem veita því sérstöðu, en er ekki bara markalínu sem þarf að yfirstíga.

Sú tilgáta að nútíminn hafi glatað reynslunni af þröskuldinum kallar í raun á frekari greiningu. Vissir helgisiðir tímamótanna, sem afmörkuðu þætti í æviskeiði einstaklinga og samfélagshópa í hefðbundnum samfélögum, glata æ meir mikilvægi sínu. Þetta felur hins vegar ekki í sér að þröskuldarnir hafi verið afskrifaðir. Öllu heldur mætti segja að með fjarveru hátíðahaldanna sem gerðu þröskuldana sýnilega hafi þeir útþynnst fram úr hófi. Þannig hefur það gerst með unglingsárin sem í iðnaðarsamfélaginu hafa framlengst út í hið óendanlega, allt þar til þau fylla endanlega allt æviskeiðið.

Þar fyrir utan höfum við svið þar sem reynsla þröskuldsins hefur ekki bara varðveist sem minning, heldur þvert á móti vakið sérstaka athygli. Hér erum við að tala um svið listanna. Frá tilteknum tímamótum er falla saman við tíma framúrstefnuhópanna við upphaf 20. aldar, virðist sem listamennirnir beini orku sinni ekki lengur að framleiðslu listaverka, heldur að þeirri þversagnarkenndu tilraun sem felst í staðfestingu þess þröskuldar, þar sem hin listræna sköpun fær þrifist sem slík, óháð verkum sínum. Þetta á jafnt við um dadaistana og súrrealistana, þar sem jafnframt var um það að ræða að staðsetja listamanninn á því efnislausa bili sem í senn sameinar og aðskilur líf og list, listmuninn og iðnvarninginn, vitundina og meðvitundarleysið. Engu að síður hafa listamennirnir viljað staðsetja sig á þessum ótrygga þröskuldi sem þeir varðliðar er standa umfram allt vörð um þá sjálfsmynd listamannsins sem ekki hefði lengur neina merkingu. Þannig hafa aðgangsdyrnar á nýjan leik breyst í lásdyrnar, dyr listasafnsins sem þeir töldu sig hafa sagt skilið við, og þær dyr hafa nú lokast á nýjan leik að baki þeirra.

Í latneskri tungu er að finna í það minnsta fjögur hugtök um dyr: foris (eða fores) sem hefur glatast í latnseskum tungumálum og einungis lifað af í mynd atviksorðsins sem foris, foras eða „fuori“ (á ítölsku sem „úti“ eða „fyrir utan“, „utangátta“). Þetta orð merkti ekki fyrst og fremst dyrnar sem efnislegt fyrirbæri, heldur innganginn í domus, sem ekki er skilið sem bygging, heldur sem heimili fjölskyldunnar. Atviksorðið foris var þannig andstæða orðsind domi, og merkir þannig það sem á sér stað fyrir utan svið og rými fjölskyldunnar. Latneska orðið porta (sbr. grísku peiro,= þversum) vísar hins vagar frekar til hugmyndarinnar um inngöngu, á meðan ostium, sem ítalska orðið „uscio“ er dregið af, vísar einfaldlega til ops eða útgangs (sbr. ísl.: ós, á ítölsku: munnur eða op). Að lokum er orðið ianua (sem tengist fyrst og fremst guðanafninu Janus með andlitin tvö er snúa fram og aftur. Orðið vísar þannig til dyra sem opnast í báðar áttir, og var notað um yfirbyggða hliðið í Róm, þar sem þeir er stóðu í peningaviðskiptum áttu gjarnan leið um. Enn og aftur snýst hugmyndin um umgang, um aðgengi sem einungis virðist með orðinu foris öðlast merkingu aðskilnaðar þess sem er innan (incluso) og þess sem er utan (escluso). Aðalatriðið er þó að hugmyndin um „fuori“ sé tjáð með orði er merki bókstaflega „utandyra“ (alla porta, foris, foras). Þetta „fuori“ (úti) er ekki annað rými sem skilmerkin greina skilmerkilega frá innrýminu: útlendingurinn (il forestiero) og „il forastico“ eru upprunalega staðsettir á þröskuldinum og upplifa reynsluna af útiveru dyranna.

Þannig opnast möguleiki á að hugsa dyrnar hvorki sem aðgengi er leiði til annars staðar, né heldur sem svið er hægt sé að umgangast (percorrere il contorno). Þær eru öllu heldur atburður tiltekinnar útivistar sem felur ekki í sér annan stað, heldur rými sem, samkvæmt skilgreiningu Kants á hlutnum í sjálfum sér, felur í sér svið er verði að vera fullkomlega tómt, hreinræktuð útivist sem öðlast sína fullkomnu skilgreiningu í hinum láréttu dyrum Arkitektaskólans í Feneyjum (IUAV): Það svið sem augun skynja fullkomlega sem yfirstíganlega markalínu, en einnig aðgengi er ekki leiðir til neins tiltekins staðar, heldur vísi til himins, íverustaður hinnar hreinu íveru, staður sem sýnir hinn nákomnu útvísun (foraneità) allra dyra.

Þegar Alexander frá Afrodisíu tjáir sig um þann aðskilda skilning sem Aristóteles fjallar um í De Anima (Um sálina, HÍB, 1993 í þýðingu Sigurjóns Björnssonar), þá skilgreinir hann skilningsgáfuna með staðaratviksorðinu thyraten, utandyra (úr grísku, thyra = dyr). Þetta felur í sér að einnig hugsunin tilheyri eins konar dyrum er sá sem hugsar upplifi fyrst og fremst sem tiltekna utanveru eða útivist. Þessi þröskuldur verður fyrir Alexander svæðið þar sem einstaklingurinn sameinast hinni virku skilningsgáfu sem yfirstígur hann og leiðir til handanveru. En eins og Hannah Arendt bendir á í bók sinni um Eichmann, þá verður þetta fyrir okkur eins og tímabundin aflýsing (sospenzione) þar sem linnulaus framvinda viðtekinna mynda og viðtekinna orða verður skyndilega rofin. Það er eins og svið frelsis verði mögulegt við stöðvun hugsunarinnar í þessu framandlega tómarými útiverunnar.

Samkvæmt hebreskri hefð þá er orðið Maqom (= staður) jafnframt eitt af nöfnum Guðs. Í trúarlegri villukenningu frá miðöldum segir að Guð sé ekki annað en tilvist allra hluta, að hann sé jafnt í steininum sem orminum, englinum sem manninum. Þessa trúvillu þekkjum við einungis í gegnum vitnisburð guðfræðinganna sem dæmdu á bálköstinn þá fylgjendur hennar sem tóku bókstaflega þá fullyrðingu Páls postula[17] sem segir að við lifum og hrærumst í Guði og hann sé í raun ekki annað en tilvist hlutanna. Hið guðdómlega er orms-tilvist ormsins, steinstilvist steinsins, og það er rétt og gott að heimurinn sé þannig , að eitthvað geti birst og átt sér ásýnd í endanleika sínum og sínum guðdómlega stað.

Við erum ekki að snúa út úr orðum Amalríks[18] þegar við segjum að á þeim punkti sem við skynjum veruna í Guði í þessum ormi eða þessum steini, þá birtast okkur þessi fyrirbæri  eins og dyr er leiða okkur ekki á tiltekinn stað eða til einhvers, heldur opni þau fyrir okkur þann stað allra staða sem er Guð. Rétt eins og við megnum hvorki að opna þær né loka þeim, þá getum við heldur ekki gengið í gegnum þessar dyr. Rétt eins og himininn speglast í kaffærðum dyrum Scarpa sem verða himneskar, þannig verður dyraveran einungis utan sjáfrar sín í hinu opna, farsællega undanskilin lögum lyklanna jafnt og lögum þröskuldanna.

 

[1] Patrizia Cavalli (1947  2022) var merk skáldkona er hafði áhrif á ítalska ljóðagerð á 20. öld.

[2] Carlo Scarpa (1906 – 1978) var einn af fremstu atkitektum evrópsks módernisma um miðbik 20. aldar.

[3] Georg Simmel (1858-1918) var þýskur félagsfræðingur og heimspekingur sem lagði áherslu á form mannlegra samskipta í ritum sínum sem höfðu áhrif á mótun félagsfræðinnar.

[4] Latneska hugtakið religio er talið koma af sögninni ligare, sem merkir að tengja saman og „religione“ á ítölsku merkir þá upprunalega „það sem tengir saman“

[5] Mani (Manes á latínu) voru andar hinna framliðnu samkvæmt fornum rómverskum átrúnaði.

[6] Mundus er latneska og merkir „heimur“, af því er dregið ítalska orðið „mondo“.

[7] Dite (á latínu „Disitis“ eða „Dispater“ stendur fyrir „föður fjársjóðsins“ og er annað nafn undirheimaguðsins Plútons sem var staðgengill Hadesar, guðs undirheimanna í rómverskum átrúnaði.

[8] Stöðuvatn í eldgýg í Campi flegrei eldstöðvunum í nágrenni Napoli.

[9] „Auðveld er niðurleiðin í Averno“

[10] sanzione getur bæði þýtt bann og blessun eða leyfisveiting á ítölsku

[11] Remus var bróðir Rómulusar, stofnanda Rómaborgar, drepinn af bróður sínum vegna vanhelgunar á landamærunum sem bræðurnir mörkuðu sér við stofnun borgarinnar.

[12] Sagnorðið „sancire“ merkir að undirrita, staðfesta eða votta og er samstofna orðunum „sacer“ og „sacro“ sem vísa til hins heilaga.

[13] Sanctus á latínu merkir heilagur.

[14] Ulipanus var rómverskur lögspekingur (170 e.Kr – 228 e.Kr) kunnur af framlagi sínu við ritun Rómarréttarins sem markaði lög Rómverska heimsveldisins.

[15] Franz Kafka: Vor demGesetz, dæmisaga

[16] „ambito“ merkir afmarkað rými, dregið af latnesku sögninni „ambire“ sem merkir að ganga í kringum. Agamben vísar hér jafnframt til forskeytisins ambi-, sem vísar á „báða bóga“ sbr grísku: amphi-, t.d. í ambiguo sem merkir tvíræður og anffora = vasi með tveim höldum.

[17] Sbr. Bréf Páls postula til Rómverja, 7-12: …en satt er það, ég þekkti ekki syndina nema fyrir lögmálið.Því að eg hefði ekki vitað um girndina hefði ekki lögmálið sagt: Þú skalt ekki girnast. En er syndin hafði tekið tilefni af boðorðinu kom hún til leiðar í mér alls konar girnd, því að án lögmáls er syndin dauð…“

[18] Ekki er minnst frekar á orð Amalríks í þessum texta Agambens nema hér, og því ekki ljóst hvaða orð er átt við, en Amalrík frá Bena var franskur guðfræðingur og heimspekingur (dáinn í París 1204-07) sem talinn var haldinn trúvillu sambærilega við þá sem kemur fram í ljóði Megasar: „En Guð býr í garðslöngunni, amma…“ Hann myndaði söfnuð Amalrikana sem Marteinn Lúther taldi forvera mótmælenda gagnvart kirkjuvaldinu í Róm..

EROS og SAGAN: tilvísanir í Benjamin, Gadamer og Agamben

í dag hófst sumarnámskeið okkar um Eros hjá Listaháskólanum. Fyrsti fyrirlesturinn fór í vangaveltur um söguna og tengsl hennar við minnið,  tímann, framfarirnar og samtímann. Við göngum út frá því á þessu námskeiði að listasagan (með ákveðnum greini) sé ekki til sem áþreifanlegur  hlutur, og að hún kalli á stöðuga endursköpun til þess að öðlast virkni og sprengikraft í samtímanum. Það er viðfangsefni hvers og eins að skapa sér sína listasögu. Skilningur á fortíðinni verður einungis til á forsendum samtímans og skilningur á samtímanum verður einungis mögulegur á forsendum hins liðna. Viðleitnin til rannsóknar á fortíðinni er eina leiðin til sjálfsskilnings og mynd okkar af fortíðinni er jafnframt alltaf sjálfsmynd höfundarins. Eros er orkustöðin sem knýr okkur til þessarar vinnu. Hér eru glærur frá fyrirlestri í dag með vísunum í Hans Georg Gadamer, Walter Benjamin,Giorgio Agamben og Hönnu Arendt.

Glærur nr. 1 frá námskeiði um EROS í Listaháskólanum í júní 2020

Skjalið opnast með pdf-forriti

EROS sumar 2020 glæra nr1