Tag: Giorgio Agamben

HVAÐ ER Í PAKKANUM?

 

Franz Kafka og Ursula von der Leyen

Evrópusambandið í ljósi Franz Kafka

 

Það var áliðið kvölds þegar K. bar að garði. Þorpið var á kafi í snjó. Ekkert sást í hallarhæðina, hún var umlukin þoku og myrkri, ekki svo mikið sem ljósglæta gaf til kynna hvar höllin stóra væri. K. stóð lengi á trébrúnni sem lá frá þjóðveginum að þorpinu, og horfði upp í tómið sem þar virtist vera.

Síðan fór hann að leita sér að náttstað; fólk var enn vakandi í veitingahúsinu, vertinn hafði að vísu ekki herbergi til leigu, þessi síðbúna gestkoma hafði komið honum mjög á óvart og ruglað hann í ríminu en hann kvaðst geta leyft K. að sofa á hálmdýnu í veitingastofunni. K. féllst á það. Nokkrir bændur sátu enn við bjórdrykkju, en hann kærði sig ekki um að ræða við neinn, sótti sjálfur hálmdýnuna upp á háaloft og lagðist fyrir nálægt ofninum. Það var hlýtt, bændurnir höfðu hægt um sig, þreyttum augum virti hann þá svolítið fyrir sér enn um stund, síðan sofnaði hann.

En ekki leið á löngu uns hann var vakinn. Ungur maður, klæddur eins og borgarbúi, með leikaralegt andlit, píreygður, með kröftugar augabrúnir, stóð hjá honum ásamt vertinum. Bændurnir voru líka enn á staðnum, sumir höfðu snúið við stólum sínum til að sjá betur og heyra. Ungi maðurinn baðst afar kurteislega afsökunar á því að hafa vakið K., kynnti sig sem son hallarvarðarins og sagði síðan: „Þetta þorp er í eigu hallarinnar, sá sem býr hér eða gistir, býr eða gistir á vissan hátt í höllinni. Engum leyfist slíkt án samþykkis greifans. Þér hafið hinsvegar ekki slíkt leyfi eða hafið að minnsta kosti ekki framvísað því.“

K. hafði risið upp við dogg og strokið yfir hárið, hann horfði upp til mannanna og mælti: „Í hvaða þorp hef ég villst? Er þá höll hérna?“

„Já, reyndar,“ sagði ungi maðurinn seinlega, ýmsir í hópnum hristu höfuðið yfir K., „höll herra greifans Westwest.“

„Og verða menn að fá leyfi til að gista?“ spurði K., rétt eins og hann vildi fullvissa sig um að hann hefði ekki dreymt hinar fyrri tilkynningar.

„Leyfi verða menn að hafa,“ var svarið og ungi maðurinn hæddist gróflega að K. með því að rétta út handlegginn og spyrja vertinn og gestina: „Eða þarf annars ekki að hafa leyfi?“

„Þá verð ég að ná mér í slíkt leyfi,“ sagði K., geispaði og ýtti af sér ábreiðunni eins og hann hygðist rísa á fætur.

 

Þetta eru upphafsorðin í „Höllinni“, skáldsögu Frans Kafka frá árinu 1922 (hér í þýðingu þeirra feðga, Ástráðs Eysteinssonar og Eysteins Þorvaldssonar og útgáfu Forlagsins frá 2024). Það voru efasemdir mínar um yfirvofandi þjóðaratkvæðagreiðslu varðandi heimild  íslenskra stjórnvalda til fyrstu atlögu að aðildarumsókn að Evrópusambandinu sem leiddu hug minn að þessari síðustu og  ófullgerðu skáldsögu Kafka, sem ég mundi nú að ég hafði lesið sem ungur maður. Og viti menn, hún var enn í bókaskápnum, útkrotuð með léttum blýantsstrikum og athugasemdum, kyrfilega merkt ungum Ólafi Gíslasyni á árinu 1964. Ég hafði aldrei lesið hana aftur, en hún hafði fylgt flóknum búferlaskiptum þessa unga manns í 62 ár, en ekki verið opnuð eða lesin síðan þessi ungi og ráðvillti  maður las hana, þá staddur í Internationella studenthuset í Lundi í Svíþjóð. Loksins var kominn tími til að lesa hana á ný, í sænskri þýðingu Tage Aurell frá árinu 1963. Þetta reyndist engin hefðbundin lestraræfing, hún var ekki bara skemmtileg upprifjun sænskrar tungu, sem ég hef lesið sorglega lítið síðan ég kvaddi Svíþjóð fyrir margt löngu. Sú reynsla var eins og að klæða sig í eldgömul föt og fól í sér ákveðinn fiðring, en ég var ekki kominn langt í lestrinum þegar þessi fiðringur breyttist í tvöfalda og magnaðri reynslu, þar sem ég upplifði sjálfan mig í gervi þessa unga manns með þessa splunkunýju bók á milli handanna, sem hafði kostað hann 7 sænskar krónur og 50 aura, en um leið valdið tímamótum í lífi hans sem breyttu öllu. Þessi ungi maður var nýsloppinn úr menntaskóla á Íslandi, kominn út í heiminn til að takast á við hann á vettvangi akademíunnar – án þess að vita nákvæmlega hvað sá vettvangur byði upp á. Fullur af forvitni skráði hann sig í nám í félagsvísindum og mannfræði, í raun til undirbúnings fyrir veigameiri viðfangsefni. Fyrsta verkefnið sem hann fékk í akademíunni tengdist vísindalegri aðferðarfræði, og fyrsta kennslubókin sem hann keypti bar titilinn „Hur man ljuger med statistik“. Fullur bjartsýni fór þessi ungi maður að kynna sér þessa leyndardóma hinnar vísindalegu aðferðarfræði, en áhuginn dofnaði fljótlega og nú þegar ég við endurlestur Hallarinnar hrökk óvænt inn í tilvistarangist þessa unga manns árið 1964, þá minnist ég þess að þessar akademísku kennslubækur visnuðu smám saman  í höndum hans á meðan bækur lærimeistara eins og Albert Camus, Dostoyevsky, Gogol, Kierkegaard, Gunnars Ekelöv, Stendahl og Andre Gide heltóku huga hans æ meir. Af einhverjum ástæðum, sem trúlega eru ekki tilviljun ein, hafa flestar bækur þessara höfunda sem ásóttu huga og hendur  unga mannsins á þessum huglægu umbrotatímum í tilveru hans horfið úr bókaskánum eftir ítrekaða búferlaflutninga á þessum sex áratugum,  en „Slottet“ eftir Franz Kafka og ritsafn Kierkegaards hafa – eftir vonandi síðustu búferlaskiptin – ratað alla leiðina í splunkunýja  skrifstofukompu hans í Kópavoginum og endurlesturinn orðið að nýju leiðarljósi í örlagaspurningu íslenskra stjórnvalda um hvað felist í hinum leyndardómsfulla „pakka“ Evrópusambandsins.

Í stuttu máli varð endurlestur minn á „Slottet“ eftir 62 ára lestrarhlé eins og endurupplifun þeirrar örlagaríku stundar er ég lagði bókina síðast frá mér á Internationella studenthuset 1964 og ákvað að mæta ekki i háskólaprófið sem var á dagskrá morguninn eftir og átti að skila tölfræðilegri mælingu á  skilningi mínum á hvernig nota mætti tölfræðina til að sniðganga sannleikann. Endurlesturinn á Höllinni var ekki bara bókmenntaleg upprifjun eftir langt hlé, heldur nánast líkamleg endurupplifun þessarar stundar sem markaði krossgötur í lífi unga mannsins sem hafði skrifaði nafn sitt á saurblað bókarinnar. Héðan í frá skyldi tungumál þeirrar listar er talaði handan orðanna verða hans viðfangsefni.

Hvernig getur þessi aldargamla ófullgerða frásögn Kafka tengst yfirvofandi atkvæðagreiðslu um leyfi til  landsstjórnarinnar til að „kíkja í pakkann“  sem framkvæmdastjórn Evrópusambandsins  mun hugsanlega bjóða íslensku þjóðinni við fulla aðild hennar að þessu hagsmunafélagi sem hún er þegar með 75% aðild að samkvæmt tölfræðinni?

Til þess að skýra þessa afar persónulegu upplifun er nauðsynlegt að endursegja í örfáum orðum þessa sögu Kafka af landmælingamanninum K. sem fann sig skyndilega mættan einn snjóþungan vetrardag í bænum undir „höllinni“ þar sem hann taldi sig vera kallaðan til mælingarstarfs fyrir sjálft yfirvaldið sem bar nafnið West West greifi. Í rauninni er þetta frásögn um baráttu sem breytist í glímu við hið ósýnilega vald sem er handan þeirra laga er setja þessu samfélagi lög og reglur, en stýra því engu að síður með ósýnilegri hendi í afar stéttskipt og undirgefið samfélag er lýtur því valdi er býr við „lagasetningu án merkingar“, svo vitnað sé í annan lærimeistara minn, heimspekinginn Giorgio Agamben. Sú stéttaskipting sem þarna ríkir er ekki hin hefðbundna skipting launþega og vinnuveitenda sem við þekkjum úr hefðbundnum marxískum skilningi, heldur minnir hún kannski frekar á þau ósýnilegu lög sem ríktu á miðöldum þar sem „hertoginn“ var gjarnan jafn ósýnilegur og lögin sem skráð voru ófrávíkjanleg í loftinu einu. Enginn sem K. hitti í bænum undir Höllinni hafði séð West West greifa, en margir lýstu sig viljuga að þræða þann ósýnilega stiga sem til hans lá til að fá viðurkenningu á starfslýsingu landmæalingamannsins. Meðal þeirra var beiningastúlka á þorpskránni sem hét Frieda og hafði verið ástkona herra Klamm, sem var háttsettur embættismaður „hallarinnar“ sem fáir höfðu náð tali af og var innilokaður á kammesi sínu í þorpskránni. Þar lenti K. í ævintýralegum ástarfundi með Friedu undir barborðinu er leiddi til trúlofunar hennar og K. eftir að hún hafði leyft honum að sjá þetta undir-yfirvald í gegnum skrárgat sem hún ein gat opnað með tappa. Höllin er öðrum þræði ástarsaga K. og Friedu og sambandi þeirra við Barnabas boðbera og systur hans Olgu og Amalíu. Um leið er hún saga um starfsframa K. og Friedu sem þeim bauðst í biðinni eftir viðurkennigu „Hallarinnar“ á landmælingaembætti K. sem aldrei var staðfest. Sagan á sér í raun engan enda, enda ólokið skáldverk sem Kafka vildi láta brenna eftir sinn dag eins og skáldsögurnar um réttarhöldin og Ameríku. Höllin á það sammerkt með „Réttarhöldunum“ að höfuðpersónurnar eru K. og Josef K. Í Réttarhöldunum á Josef K. í beinum átökum sakborningsins við skilgrein og vel sýnilegt yfirvöld þar sem hann er á grundvelli falskra sakarefna dreginn fyrir rétt og á endanum dæmdur og tekinn af lífi. Í Höllinni er yfirvaldið ósýnilegt og því engin málsvörn í boði, – og á endanum enginn dómur heldur, Höllin er mynd af samfélagi sem lýtur ströngu en ósýnilegu lagavaldi þar sem hlutverk K. er ekki málsvörn sakborningsins, heldur eru allir sakborningar í þessu samfélagi þar sem ábyrgðin er yfirþyrmandi ósýnileg og hlutverk K. því lýsing á tilverustigi sem við getum í vissum skilningi séð sem það fjölþjóðlega yfirvald sem á sér ósýnilega þjóðhöfðingja er gegna yfirþjóðlegu valdi sem enginn getur kallað til ábyrgðar.

Hvernig gat ég fundið hliðstæðu í upphafsorðunum í sögu Franz Kafka, sem lýsa inngöngu hans í bæinn undir kastalanum og því ferli sem íslenska ríkisstjórnin hefur nú boðið þjóð sinni í, með kosningu um leyfi stjórnvalda til að opna samningaleið að inngöngu í ESB? Á þessi makalausa samfélagslýsing Kafka eitthvað skylt við Evrópusambandið?

Skilja má af merkilegri umræðu um þessi mál í tilefni kosninganna, að Íslendingar séu alls ókunnugir um út á hvað þetta samband gangi. Sagt er að kosningarnar nú snúist um að vita „hvað sé í pakkanum“, eins og um sé að ræða óvænta jólagjöf sem enginn viti hvað í sé falið. Stofnun ESB átti sér langan aðdraganda sem fólst í Kola- og Stálbandalaginu 1951, Rómarsáttmálanum frá 1957 (EEC) og Maastricht sáttmálanum frá 1992, sem var grundvöllur formlegrar stofnunar ESB 1. Nóvember 1993. Sameiginlegur gjaldmiðill ESB ríkja tók gildi 2002. Ísland gerðist aðili að Evrópska efnahagssvæðinu með sérstökum samningi sem tók gildi 1. Janúar 1994, og hefur því haft sérstakan viðskiptasamning við bandalagið í 32 ár, samning sem talinn er taka yfir ¾ hluta fullrar aðildar að bandalaginu. Upphaflegar grunnforsendur ESB felast í frjálsum flutningum á fjármagni, vörum og vinnuafi á milli aðildarríkjanna. Nú eru aðildarríki ESB 27 en þar við bætast EES-ríkin Ísland, Noregur og Lichtenstein og síðan hefur Sviss sérstakan tvíhliða samning við Bandalagið. Íslendingar eiga því að hafa fulla reynslu af þessu samstarfi, sem hefur að mati flestra verið til góðs og opnað ekki bara efnahagsleg, heldur líka menningarleg samskipti á milli Íslands og aðildarlandanna.

Aðdragandi stofnunar ESB á sér merkilega sögu, sem snerist ekki hvað síst um að koma í veg fyrir endurtekningu þess harmleiks sem síðari heimsstyrjöldin var, að tryggja frjáls viðskipti á milli þeirra ríkja sem höfðu barist á banaspjótum og lagt álfuna í rúst í 5 ára stríði. Þessi upphaflegu markmið skiluðu óumdeildum árangri í fyrstu, en brotalamir og brestir hafa komið í þetta samstarf, sem urðu áberandi í Grikklandskreppunni þegar í ljós kom að Evrópski Seðlabankinn og aðrir einkabankar höfðu skuldsett Grikkland umfram greiðslugetu og ríkisstjórn landsins voru settir afarkostir til að bjarga lánardrottnunum árið 2015. Síðan hafa hliðstæð vandamál komið upp, meðal annars í Portúgal, Ítalíu, Frakklandi og á Spáni, sem enn eru óleyst, og Bretland gekk úr sambandinu 2020. Tölfræðin um efnahagslegan árangur ESB samstarfsins segir ekki alla söguna, og stjórnkerfi bandalagsins hefur sætt vaxandi vagnrýni samfara vaxandi tilfærslu valds frá aðildarríkjunum til Ráðherranefndar og Framkvæmdastjórnar bandalagsins þar sem skipaður framkvæmdastjóri (Ursula von der Leyen) og stjórnandi utanríkismála (Kaia Kallas) hafa í vaxandi mæli gerst talsmenn aðildarríkjanna í utanríkismálum án þess að sæta ábyrgð annarra en ráðherranefndarinnar sem skipar í þessi embætti. Þá hefur Evrópuþingið sætt gagnrýni, en það hefur ekki löggjafarvald eins og þing aðildarríkjanna, heldur einungis ályktunarvald um reglugerðir ráðherranefndarinnar. Segja má að árekstrar fullveldis og sambandsveldis séu óumflýjanlegir í ríkjandi stjórnskipulagi ESB, en þar við bætist að sameiginleg mynt ólíkra hagkerfa án sameiginlegs fjárlagavalds skapi óhjákvæmilega árekstra fullveldis og samveldis í stjórnun efnahagsmála einstakra ríkja, þar sem stýrivextir og lánshæfni bitna á aðildarríkjunum með ólíkum hætti.

Þeir brestir í ESB samstarfinu sem hér hefur verið bent á, og bitna á aðildarríkjunum með ólíkum hætti, hafa tekið á sig alvarlegri mynd í kjölfar Maidan-uppreisnarinnar í Úkraínu 2014 og innrásar Rússlands í landið 2022. Yfirlýst tilefni uppreisnarinnar var ákvörðun Viktors Janúkovitsj forseta að hafna undirritun samstarfs- og viðskiptasamnings við Evrópusambandið, en mótmæli gegn þessari ákvörðun breyttust í blóðug átök um áramótin 2014, þar sem skotvopnum var beitt gegn lögreglu og almennum borgurum. Þessum átökum lauk með því að forsetinn flúði land og skipuð var bráðabirgðastjórn þar sem Viktoria Nuland, aðstoðarutanríkisráðherra Bandaríkjanna kom við sögu. Hún hafði tekið virkan þátt í Maidan-mótmælunum, og hljóðritað símtal vitnar um að hún hafi í raun tilnefnt Arseníj Jatsenjúk í embætti forseta landsins, íhlutun sem benti til ítrekunar þeirrar stefnu Bandaríkjastjórnar sem samþykkt var á NATO-fundi í Búkarest 2008, að stefna bæri að innlimun Úkraínu í NATO. En sú ákvörðun braut í bága við það samkomulag sem gert var á sínum tíma við Gorbatsjov Rússlandsforseta að „NATO yrði ekki stækkað um spönn til austurs“ eftir sameiningu Austur- og Vestur-Þýskalands 1990 og upplausn Varsjárbandalagsins. Þessir atburðir höfðu mótandi áhrif á framtíðarskipan mála í Evrópu, þar sem upphaflegu markmiði þessara varnarbandalaga var þar með lokið, en  Evrópusambandið orðið hluthafi í útþenslustefnu NATO að landamærum Rússlands.

Eins og allir vita þá leiddi þessi atburðarás til þess 2014 að Rússland tók yfir Krímskagann, þar sem þeir áttu flotastöð fyrir, og  borgarastyrjöld hófst í austurhluta Úkraínu sem stóð frá 2014 allt þar til Rússland gerði innrás í landið í febrúar 2022, stríð sem hefur staðið með vaxandi þunga síðan, með formlegri innlimun rússneskumælandi héraðanna Donbass og  Lutansk í Rússland.

Þessir atburðir hafa haft víðtæk áhrif á efnahag aðildarríkja ESB, þar sem sambandið hefur sett viðskiptabann á Rússland, lagt hald á rússneskar innstæður í evrópskum bönkum, bannað mikilvæg viðskipti með jarðgas og olíu og staðið óbeint að eyðileggingu á þýsk-rússneskum gasleiðslum um Eystrasaltið, kenndum við Nordstream.

Evrópusambandið hefur verið virkur þátttakandi í þessum hernaði með vopna- og fjárstuðningi, sem hefur stigmagnast á þessu ári upp í umtalsverðan lofthernað Úkraínuhers víðsvegar innan landamæra Rússlands í krafti beinnar tækniaðstoðar sem hefur að meginhluta komið frá Evrópuríkjum eftir að síðari Trump-stjórnin kom til valda. Segja má að Evrópuríkin og Bandaríkin hafi skipt með sér verkum í stríðsrekstrinum, þar sem Bandaríkin hófu stríð við Íran á þessu ári í samvinnu við Ísrael á meðan Evrópusambandið hefur beint og óbeint fjármagnað stríðsrekstur Úkraínu, sem er gjaldþrota land eftir 4 ára stríðsrekstur. Í apríl á þessu ári samþykkti Evrópuráðið að taka lán til að fjármagna stríðið í Úkraínu næstu 2 árin upp á 90 milljarða evra. Þessi samþykkt var gerð í nafni 24 af 27 aðildarríkjum ESB, og er að þessu leyti óvenjuleg, þar sem bæði Ungverjaland, Tékkland og Slóvakía skárust undan þessari skuldbindingu, og var þessi undanþága samþykkt á Evrópuþinginu. Þá segir í þingsályktun Evrópuþingsins um málið að endurgreiðslu lánsins eigi endanlega að fjármagna með stríðsskaðabótum sem Rússlandi yrði skylt að greiða í stríðslok.

Efnahagslegar afleiðingar stríðsins í Úkraínu hafa umturnað öllum efnahagsmálum í álfunni. Áhrifanna gætir ekki síst í Þýskalandi sem hefur verið efnahagslegur burðarás bandalagsins til þessa, með afgerandi forystu í iðnvæðingu og framleiðslu gæðavarnings á því sviði. Meginorsök þessara erfiðleika er rakin til hækkandi orkuverðs, sem magnast nú enn til muna með tilkomu stríðsins við Íran. Í fyrsta skipti frá stríðslokum er nú í gangi umtalsverður samdráttur í framleiðslu bíla og annars orkufreks varnings í evrópskum þungaiðnaði. Þá hefur hækkun á orkuverði áhrif á framboð og verð á áburði, og þar með á framboð og verð á landbúnaðarvörum. Stríðin í Íran og Úkraínu hafa samlegðaráhrif í þessum samdrætti og afleiddri verðbólgu, sem setur alla efnahagsþróun í Evrópu í algjöra óvissu, en segja má að bæði stríðin hafi samlegðaráhrif er veiki umtalsvert samkeppnisstöðu álfunnar gagnvart Kína og  Bandaríkjunum, þó efnahagslífið þar sé einnig í fullkominni óvissu.

Ekki er þörf á ýtarlegri greiningu á þessu ástandi til þess að sjá „hvað er í pakkanum“ hjá ESB. Það er fyrst og fremst sú staðreynd að bandalagið vinnur nú beinlínis gegn þeim markmiðum sem upphaflega voru sett með „Kola- og stál-bandalaginu“ 1951, og lengi vel var yfirlýst markmið efnahagssamvinnu Evrópuríkja eftir stríð. Meginmálið var að koma í veg fyrir stríð. Evrópusambandið hefur markvisst unnið gegn þessum markmiðum með hervæðingu viðskiptanna og samþjöppun yfirþjóðlegs valds í stofnanir sem enga ábyrgð bera gagnvart íbúum álfunnar. Það er með ólíkindum að hlutskipti ESB í þeirri deilu á milli Rússlands og Úkraínu sem Bandaríkin áttu stærstan hlut í að magna upp, hafi eingöngu falist í vígvæðingu og fjármögnun þessa stríða sem hefur í raun staðið ekki bara í þau 4 ár sem Rússar hafa herjað á landið, heldur allt frá árinu 2014 þegar ofsóknir og hernaður hófst gegn rússneskumælandi íbúum Úkraínu.

Það er í raun með ólíkindum að stríðsrekstur Vesturlanda á tveim vígstöðvum skuli nú háur á undirliggjandi forsendum þjóðernis og trúarbragða. Evrópusambandið hefur athugasemdalaust horft upp á þjóðarmorð Ísraelsríkis gegn Palestínumönnum á Gaza og Vesturbakkanum í yfirlýstu trúarbragðastríði gyðingdóms og íslam. Stríðið í Íran er framhald þess þjóðarmorðs. Rétt eins og stríðið í Úkraínu sem  hófst á ofsóknum gegn rússneskumælandi íbúum landsins og grísk-kaþólskum trúarhefðum þeirra er nú fjármagnað einvörðungu af þegnum ESB.

Ef horft er yfir sögu Evrópu á á hún sér vissulega fortíð sem nýlenduveldi er byggði á kynþáttahyggju, en ekki verður séð að leiðtogalið hennar hafi í heild sinni litið lægra í þessu sólsetri aftansins sem nú blasir við. Enginn evrópskur leiðtogi hefur lagt orð til friðar í því stríði sem nú vofir yfir álfunni allri. Enginn evrópskur leiðtogi hefur lagt fram marktæk orð til sáttar í þessu stríði. Við sem erum þegnar þessara lýðskrumara göngum villt í þokunni eins og K. í þorpinu undir Höllinni þar sem herra West West greifi býr í ósýnilegum kastala sínum. Augljóst er að Evrópa er þetta þorp og West West greifi á sinn vopnabróðir í Washington. Ég sagði einu sinni við róttæka skoðanabræður mína í deilum um stjórnmál að ég liti fyrst á sjálfan mig sem Evrópubúa, svo sem Íslending. Það vakti þá nokkra hneykslun. Ég er enn sama sinnis, en ég hef haft augu til að horfa í Evrópupakka Þorgerðar og Kristínar og ég segi nei við honum. Hann geymir vopnabúr West West greifa.

AGAMBEN Á ÞRÖSKULDI HINS NAKTA LÍFS

HOMO SACER I.

Í bók Agambens,  Homo sacer I. eru innskotskaflar sem koma reglulega í kjölfar hvers efnishluta og taka saman þá ráðgátu og þær þversagnir sem afmarkaðar rannsóknir höfundarins leiða í ljós. Þessir kaflar hafa allir yfirskriftina „þröskuldur“ (á ítölsku „soglia“ sem merkir líka „millibil“ á milli tveggja atvika eða tveggja rýma.) Um er að ræða Það rými eða bil sem aðskilur tvær eigindir sem verða í raun aldrei aðskildar, eigindir  eins og „sál og líkami“, „náttúra og menning“ „hið nakta líf“ og „hið gæðamettaða líf“, allt hugtök sem eru inngróin í tungutaki okkar en eru óhugsandi í aðskilnaði sínum. 
Þröskuldarnir í þessu heimspekiriti Agambens eru því það svið þversagna sem heimspeki Vesturlanda hefur glímt við allt frá því upphafi frumspekinnar, þegar Aristóteles greindi á milli hins „nakta lífs“ (zoé) og hins „gæðafulla lífs“ (bios). Þar er í raun horfst í augu við þá sömu þversögn  sem Heidegger glímdi við þegar hann fjallaði um þá „gleymsku verunnar“ sem hann fann meðal annars í tungumáli okkar, og varðaði bilið á milli veru og tilvistar, þau tengsl verundar og hlutareðlis sem tungumálið felur í umgengni okkar við „ veruleikann“. Þetta er líka það svið stjórnmálanna sem Foucault kallaði „lífvald“ eða lífstjórnmál, svæðið þar sem skilgreiningar lækna- og lögregluvísinda, lífeðlifræði og erfðavísinda tengjast stjórnmálunum og hugmyndum okkar um „fullveldi“. 
Í kjölfar kaflans um samband fullveldis og hins nakta lífs, sem var birtur hér á vefsíðunni nýverið, og greinir þversagnir stjórnmálanna, kemur hér síðasti þröskuldur þessarar merku bókar í íslenskri þýðingu. Þar eru dregin fram dæmi um líf 6 einstaklinga, sem allir eiga sína ýtarlegu greiningu framar í bókinni, og þau notuð til að skýra þær 3 niðurstöður sem Agamben dregur af rannsókn sinni. 
þar  horfumst við ekki í augu við einföld svör, heldur öllu fremur þá stóru spurningu sem allur rannsóknarvettvangur „Homo sacer-verkefnisins“ snýst um, og  er falinn í þeim 9 bindum er mynda heildarverkið. En þessi lokaþröskuldur Homo sacer I. gefur hugmynd um þær spurningar sem rannsóknin beinist að, og þær frumlegu aðferðir sem Agamben beitir í þessum stórbrotna rannsóknarleiðangri.

ÞRÖSKULDUR

 Þrjár tilgátur hafa komið í ljós sem bráðabirgða-niðurstöður þessarar rannsóknar:

  1. Hin upphaflegu pólitísku tengsl eru bannsetningin (undantekningarástandið sem svæði óaðgreinanleikans á milli hins ytra og hins innra, útilokunar og innritunar).
  2. Meginviðfangsefni fullveldisins er framleiðsla hins nakta lífs sem upprunalegur pólitískur grunnþáttur og sem þröskuldur tengslamyndunar (articolazione) milli náttúru og menningar, zoé og bíos.
  3. Búðirnar, en ekki borgin, eru á okkar tímum hið lífpólitíska viðmið Vesturlanda.

Fyrsta atriði þessarar tilgátu setur spurningarmerki við allar kenningar um samningsbundinn uppruna ríkisvaldsins, og jafnframt við sérhvern möguleika þess að leggja eitthvað sem kallast getur „aðild“ til grundvallar pólitískra samfélaga (hvort sem hún byggir á alþýðlegri , trúarlegri eða þjóðlegri sjálfsímynd, eða á öðrum forsendum).

Önnur tilgátan felur í sér að frá upphafi hafi stjórnmál Vesturlanda verið lífpólitík, og af þessum sökum muni þau reynast gagnlaus í öllum tilraunum til að festa í sessi pólitískt frelsi innan ramma borgaralegra réttinda.

Þriðja tilgátan varpar dimmum skugga á þær forskriftir sem hugvísindin, félagsfræðin, skipulagsfræðin og byggingarlistin reyna nú að hugsa við skipulagningu hins opinbera rýmis í borgum heimsins, án þess að hafa mótað með sér skýra vitund um að í kjarna þeirra búi þetta nakta líf (reyndar ummyndað og með mannlegra yfirbragði) er skilgreindi lífpólitík hinna stóru alræðisríkja tuttugustu aldarinnar.

„Nakið“ í orðasambandinu „hið nakta líf“ samsvarar gríska hugtakinu haplós, sem frumheimspekin skilgreindi sem hina hreinu veru. Einangrun sviðs hinnar hreinu veru, sem felur í sér meginafrek vesturlenskrar frumspeki, er reyndar ekki án hliðstæðu við einangrun hins nakta lífs á sviði vesturlenskra stjórnmála. Það sem myndar annars vegar manninn sem hugsandi dýr, á sér hins vegar samsvörun í því sem gerir hann að pólitísku dýri.

Annars vegar snýst málið um að einangra hina hreinu veru (ón haplós) frá margvíslegum merkingarmöguleikum hugtaksins „að vera“ (sem Aristoteles segir að hægt sé að „segja með margvíslegum hætti“). Hins vegar snýst málið um að greina hið nakta líf frá margvíslegum hlutstæðum lífsformum. Hin hreina vera, hið nakta líf, hvað felst í þessum tveim hugtökum, hvernig stendur á því að bæði frumspeki og stjórnmál Vesturlanda finna í þeim, og engu öðru, undirstöðu sína og merkingu? Hver eru tengslin á milli þessara tveggja meginferla , þar sem frumspekin og stjórnmálin virðast rekast á óhugsanleg endamörk eftir að hafa einangrað sína eigin meginþætti? Því augljóslega er hið nakta líf jafn óljóst og ógagnsætt  og sú hreina vera sem Grikkir kalla  haplós, en um hana mætti segja að rökhugsunin gæti ekki hugsað hana öðruvísi en með agndofa furðu („næstum agndofa“, Schelling).

Engu að síður er það svo, að þessi tómu og óljósu hugtök virðast varðveita lyklana að sögulegum og pólitískum örlögum Vesturlanda í sínu örugga geymsluhólfi. Og hugsanlega er það svo, að við getum þá fyrst botnað í þessu nakta lífi sem tjáir undirgefni  okkar gagnvart hinu pólitíska valdi, þegar við höfum lært að greina pólitíska merkingu hinnar hreinu veru. Eins mætti segja að þá fyrst gætum við leyst ráðgátu verufræðinnar, þegar við höfum greint fræðilegar flækjur hins nakta lífs.

Þegar frumspekin (hugsunin) hefur komist að mörkum hinnar hreinu veru, stígur hún yfir í stjórnmálin (raunveruleikann), rétt eins og stjórnmálin stíga yfir í fræðikenninguna á þröskuldi hins nakta lífs.

Hreinlífi hins heilaga

Georges Dumézil og Karoly Kerényi hafa lýst lífi Flamen Diale, eins helsta goða eða erkiklerks hinnar klassísku Rómar. Líf hans hefur þau sérkenni, að í sérhverri hreyfingu og athöfn sem Flamen leysti af hendi verður enginn greinarmunur gerður á lífi og helgiathöfnum. Vegna þessa komust hinir latnesku þannig að orði: Flamen Diale sé quoditie feriatus e assiduus sacerdos, það er að segja, að allar gjörðir hans og athafnir séu samfelld helgiathöfn. Þar af leiðandi er engin athöfn eða atvik í lífi hans, klæðaburði eða göngulagi, er ekki hefur nákvæma merkingu er fylgir í öllum smáatriðum fastbundnum siðareglum. Staðfesting þessarar „fastheldni“ Flamens  við klerkshlutverk sitt sást best í því, að hann gat ekki einu sinni í svefni afklæðst fullkomlega kennimannshlutverki sínu. Hárið og neglurnar sem skorin voru af líkama hans, voru umsvifalaust grafin undir tilteknu tréi (arbor felix), en það var tré sem var ekki helgað af undirheimunum. Á klæðum hans voru engir hnútar eða lokaðir hringir, og honum var meinað að sverja eiðstafi. Ef hlekkjaður fangi varð á vegi hans, þá bar að leysa hlekkina. Honum var meinað að ganga undir laufskála þar sem vínviðargreinar hanga úr skálahvelfingunni, honum var meinuð neysla á hráu kjöti og öllum tegundum gerjaðs mjöls og honum bar að forðast sérstaklega bóndabaunir, hunda, geitur og bergflétturnar…

Í lífi Flamen Diale er ekki hægt að einangra eitt né neitt sem nakið líf, allt hans zoé er orðið að bíos, einkalíf hans og opinber þjónusta voru eitt, án minnsta úrgangs. Af þessum sökum gat Plutarkos sagt um hann (með orðalagi sem minnir á gríska og miðalda-skilgreiningu á yfirvaldinu sem lex animata) að hann væri hósper émpsychon cai hierón ágalma, eða heilög líkneskja gædd anda.

Homo sacer

Hugum nú frekar að lífi homo sacer, en það á margt sameiginlegt með hinum bannsetta (il bandito), þess sem er Friedlos (friðleysingi) og aquae et igni interdictus (sviptur vatni og eldi, þ.e.a.s. frumþörfum). Hann er útskúfaður úr samfélagi hinna trúuðu og útilokaður frá öllum pólitískum athöfnum: hann má ekki taka þátt í neinum helgiathöfnum sinnar ættkvíslar (gens), né eiga aðild að nokkrum lagalegum gjörningi (ef hann er yfirlýstur infamis et intestabilis). Þar sem hverjum sem er er heimilt að drepa hann, án þess að fremja mannsmorð, þá er öll tilvera hans smættuð niður í hið nakta líf, sem hefur verið svipt öllum réttindum, og á sér einungis undankomuleið á eilífum flótta til framandi landa. Engu að síður er hann í ævarandi sambandi við valdið sem hefur bannsett hann, einmitt vegna þess að hann lifir í ævarandi og skilyrðislausri líflátsógn. Hann er hið hreina zoé, en hans zoé er handsamað sem slíkt með fullvalda bannsetningu, og verður á hverri stundu að standa reikningsskil gagnvart yfirvaldinu, finna undankomuleiðir og blekkingarleiðir. Eins og einsetumennirnir og bandítarnir vita, þá er ekkert líf jafn „pólitískt“ og þetta.

Der Führer

Hugleiðum nú persónu der Führer í Þriðja Ríkinu. Hann stendur fyrir einingu og einsleitan kynstofn þýsku þjóðarinnar (Scmitt 6, bls. 226). Forræði hans er ekki það sama og harðstjórans eða einvaldsins, er leggur hendur á vilja og persónu undirsátanna í aðskilnaði þeirra (sama heimild, bls 224-225). Öllu heldur er vald hans þeim mun takmarkalausara, því meira sem hann samsamar sig með hreinræktuðu lífpólitísku lífi þýsku þjóðarinnar. Í krafti þessarar samsemdar verður sérhvert orð hans samstundis að lögum. (Eichmann þreyttist aldrei á að endurtaka Führerworte haben Gesetzkraft við réttarhöldin yfir honum í Jerúsalem) og sem Führer  sér hann sjálfan sig umsvifalaust í tilskipunum sínum (Schmitt 7, bls. 838). Hann getur vissulega einnig átt sitt einkalíf, en það sem skilgreinir hann sem Führer er að tilvera hans sem slíkur er umsvifalaust pólitísk í eðli sínu. Á meðan embætti Ríkiskanslara er opinbert dignitas (tignarembætti), sem hann meðtekur á grundvelli reglna sem stjórnarskrá Weimar segir til um, þá er staða der Führer ekki lengur embættisstaða í skilningi hefðbundins almannaréttar,  heldur eitthvað sem sprettur milliliðalaust út frá persónu hans, þar sem hún samsvarar lífi þýsku þjóðarinnar. Hann er hið pólitíska form þessa lífs. Af þessum sökum eru orð hans lög, af þessum sökum krefst hann ekki annars af þýsku þjóðinni en þess sem hann þegar er í raun og veru.

Hér höfum við ekki lengur þann hefðbundna greinarmun, sem gerður er á pólitískum líkama og efnislegum líkama yfirvaldsins (sem Kantorowicz hafði samviskusamlega gefið ættfræðilega skýringu á). Þessir tveir líkamar dragast af ákefð hver að öðrum. Der Führer hefur heilsteyptan líkama, ef svo mætti segja, hvorki opinberan né einstaklingsbundinn. Líf hans er í sjálfu sér yfir máta pólitískt. Það staðsetur sig þannig á punkti samsvörunar zoé og bíos, hins líffræðilega og pólitíska líkama. Í persónu hans gegna þeir linnulaust staðgengilshlutverki hvers annars.

Il musulmano

Ímyndum okkur nú vistmann búðanna í sinni ýtrustu mynd. Primo Levi hefur lýst því sem kallað var „il musulmano“ á mállýsku vistmannanna, mannvera sem niðurlægingin, hryllingurinn og óttinn höfðu svipt allri vitund og allri skaphöfn, allt að algjöru sinnuleysi (kaldhæðin skýring á viðurnefninu). Hann var ekki bara útskúfaður, eins og félagar hans, frá því pólitíska og félagslega samfélagi sem hann hafði eitt sinn tilheyrt, ekki aðeins sem gyðingalíf er ekki verðskuldar að vera lifað, hann var helgaður dauðanum í nánustu framtíð. Þar að auki er hann ekki lengur með neinu móti hluti af heimi mannanna, ekki einu sinni af þeim heimi vistmanna búðanna, sem höfðu frá upphafi gleymt honum. Mállaus og í fullkominni einsemd hefur hann stigið inn í annan heim, án minninga og eftirsjár. Um hann gildir bókstaflega staðhæfing Hölderlins, sem sagði „á ystu mörkum sársaukans lifir ekkert annað en aðstæður tímans og rýmisins“.

Hvað felst í lífi „musulmannsins“? Er hægt að segja að það sé hið hreina zoé? En í honum er ekkert „náttúrlegt“ eða „sameiginlegt“ að finna, ekkert eðlislægt eða dýrslegt. Einnig eðlishvatir hans hafa horfið með rökvísinni. Antelme hefur upplýst okkur um að vistmenn búðanna hafi ekki lengur megnað að gera greinarmun á bítandi loftkulda og grimmd SS. Ef við tökum þessa fullyrðingu bókstaflega („kuldinn, SS“), þá getum við sagt að il musulmano hrærist í algjörum óaðgreinanleika reynslu og réttar, lífs og reglu, náttúru og stjórnmála. Einmitt af þessum sökum virðist varðmaðurinn andspænis honum skyndilega getulaus, rétt eins og hann efaðist eitt augnablik um að þessi mynd il musulmano, mannveru sem kann ekki lengur að greina á milli kulda og reglu, – væri hugsanlega áður óþekkt tegund andspyrnu. Löggjöf sem lætur sem hún sé heilsteypt líf, finnur sig hér andspænis lífi sem hefur að öllu leyti ruglað sér saman við regluna, og einmitt þessi ódeilanleiki ögrar lex animata (hinum lífguðu lögum) búðanna.

Rannsóknin sem sjálfsvera

Paul Rabinov hefur fjallað um tilfelli líffræðingsins Wilson, sem ákvað, á því augnabliki sem hann  uppgötvaði að hann hafði veikst af hvítblæði, að hann skyldi gera líkama sinn og líf sitt að rannsóknarstofu og vettvang ótakmarkaðra tilrauna. Þar sem hann þurfti ekki að standa ábyrgur gegn öðrum en sjálfum sér, urðu verndarmúrar siðfræði og laga viðráðanlegri, og hin vísindalega rannsókn gat frjáls og án eftirmála fallið saman við ævisöguna. Líkami hans er ekki lengur einkaeign, því honum hefur verið breytt í rannsóknarstofu. Hann er heldur ekki opinber, því einungis sem eigin líkami getur hann yfirstigið þau mörk sem siðfræðin og lögin setja rannsóknarstarfseminni.  Experimental life, eða Tilraunalíf er fagorðið sem Rabinov notar til að skilgreina líf Wilsons. Auðvelt er að sjá hér fyrir sér að experimental life sé bíos sem með afar sérstökum hætti hefur einbeitt sér svo að eigin zoé, að ekki varð lengur á milli þeirra greint.

Vera handandásins

Göngum nú inn í endurlífgunarstofuna þar sem líkami Karenar Quinlan hvílir, eða líkami  handandásins, (oltrecomatoso) eða hins nýdauða  (neomort) er bíður eftir líffæratöku. Það líffræðilega líf sem vélarnar halda gangandi með því að blása lofti í lungun, dæla blóði í æðakerfið og viðhalda hitastigi líkamans, hefur hér verið aðskilið í heild sinni frá því lífsformi sem bar nafnið Karen Quinlan: hún er (eða virðist að minnsta kosti vera) hið hreina zoé. Um miðja 17. öld, þegar lífeðlisfræðin varð til sem grein af læknisfræðinni, var hún skilgreind út frá líffærafræðinni, sem hafði verið ráðandi í tilurð og þróun nútíma læknavísinda. Ef líffærafræðin (sem byggði á líkskurðinum) er lýsing á andvana líffærum, þá er lífeðlisfræðin „líffærafræði á hreyfingu“, útskýringin á virkni líffæranna í lifandi líkama. Líkami Karenar Quinlan er raunverulega einungis líffærafræði á hreyfingu, heildarvirkni sem hefur ekki lengur það markmið að viðhalda lífi í lífveru. Lífi hennar er viðhaldið einungis fyrir tilverknað endurlífgunartækninnar á grundvelli lögfræðilegrar ákvörðunar: hún er ekki lengur líf, heldur hreyfanlegur dauði. En eins og  við höfum þegar séð, þá eru líf og dauði núorðið eingöngu lífpólitísk hugtök. Líkami Karenar Quinlan, sem sveiflast á milli lífs og dauða í takt við framfarir læknisfræðinnar og breytileika lagasetninganna, er lögfræðileg vera, ekki síður en líffræðileg. Réttur sem gefur sig út fyrir að ákveða um lífið, holdgerist í lífi sem samsamast dauðanum.

Það val, sem hér hefur verið framið á þessu litla safni „lífa“, kann að þykja öfgafullt, jafnvel hlutdrægt. Engu að síður hefði mátt framlengja þennan lista með ekki síður öfgafullum og þegar alkunnum dæmum, eins og líkama Bosníu-konunnar frá Omarsk, fullkomið dæmi um óaðgreinanleika líffræði og stjórnmála, eða hliðstæða dæmið sem virðist andstætt: hernaðaríhlutanir í mannúðarskyni þar sem hernaðaraðgerðir setja sér líffræðileg markmið, eins og um næringu eða farsóttarvarnir væri að ræða – álíka dæmi um ódeilanleika líffræði og stjórnmála.

Það er út frá þessum ótrygga og nafnlausa jarðvegi, þessum torfærum ódeilanleikans, sem við verðum að leita leiða og aðferða fyrir ný stjórnmál.

Hinn biopólitíski líkami Vesturlanda

Undir lok bókarinnar La volonté de savoir tæpir Foucault á „nýrri hagfræði líkamanna og nautnanna“ sem mögulegum sjóndeildarhring nýrra stjórnmála, eftir að hann hafði tekið afstöðu gegn kynlífinu og kyngervinu, þar sem nútíminn virðist hafa uppgötvað leyndardóm sinn og sitt eigið frelsi, á meðan hann hafði í rauninni ekki annað í höndunum en nýtt valdatæki. Niðurstöður rannsóknar okkar kalla eftir enn meiri varkárni. Hugtakið „líkami“, rétt eins og „kynlífið“ og „kyngervið“, er ávallt  fyrir fram innifalið í verkfærasafninu, meira að segja er það líka ávallt bíopólitískur líkami og nakið líf, og ekkert í líkamanum og nautnahagfræði hans virðist bjóða okkur upp á traustan jarðveg gegn yfirgangi hins fullvalda yfirvalds. Í öfgafyllsta formi sínu hefur hinn bíopólitíski líkami Vesturlanda (þessi síðasta holdgerving á lífi homo sacer) kynnt sig til leiks sem þröskuld algjörs óaðgreinanleika réttar og gjörnings, reglu og líffræðilegs lífs. Í persónu der Führer stígur hið nakta líf umsvifalaust yfir á svið réttarins, rétt eins og í persónu vistmannsins í búðunum (eða persónu hins nýdauða / neomort) Lög sem gefa sig út fyrir að samsama sig lífinu heildstætt, lenda nú á tímum oftar en ekki auglitis við afmarkað líf sem er svipt sálinni og deyðir sjálft sig í reglunni. Sérhver tilraun til að hugsa hið pólitíska rými Vesturlanda þarf að byrja á klárri meðvitund um að við vitum ekki lengur neitt um hinn klassíska mismun á zoé og bíos, á einkalífi og pólitískri tilvist, á manninum sem einfaldri lífveru er á sinn stað á heimilinu, og manninum sem pólitískum aðila er á sinn stað í borginni. Þess vegna getur sú endurreisn klassísku pólitísku hugtakakvíanna sem Leo Strauss lagði til (og Hannah Arendt í öðrum skilningi) ekki haft annað en gagnrýna merkingu. Það er engin leið frá búðunum til baka, til hinna sígildu stjórnmála. Í búðunum var munur borgarinnar og heimilisins orðinn ógreinanlegur, rétt eins og möguleikinn á að greina muninn á líffræðilegum líkama okkar og hinum pólitíska, muninn á því sem er ósegjanlegt og þögult og því sem hægt er að miðla og segja frá. Þessi munur hefur verið afnuminn í eitt skipti fyrir öll. Við erum ekki bara, samkvæmt orðum Foucault, dýr sem í eigin stjórnmálum finna spurningu sína um lífið sem lífverur, heldur einnig hið þveröfuga, borgarar sem finna í náttúrlegum líkama sínum spurninguna um eigin pólitík.

Lífpólitískar hamfarir á milli zoé og bios

Rétt eins og hinum bíopólitíska líkama Vesturlanda verður ekki skilað aftur til síns náttúrlega lífs í oicos (heimahúsinu), þannig verður hann heldur ekki yfirfærður á annan líkama, tæknilegan líkama eða heildstæðan póltískan eða dýrlegan líkama, þar sem önnur hagfræði nautnanna og líffærastarfseminnar leysi í eitt skipti fyrir öll alla flækjuna á milli zoé og bíos, þessa flækju sem virðist skilgreina pólitísk örlög Vesturlanda. Öllu heldur þurfum við að gera úr þessum sama líffræðilega líkama, úr sjálfu hinu nakta lífi, staðinn þar sem stofnað er til og skapað er aðsetur fyrir lífsform er beinist allt að hinu nakta lífi, bíos sem er ekkert annað en sitt zoé. Hér mun einnig við hæfi að huga að þeirri samsvörun sem stjórnmálin sýna frumspekinni.  Bíos hvílir einnig í zoé með sama hætti og Heidegger skilgreindi Dasein, þar sem kjarninn hvílir (liegt) í tilverunni. Schelling tjáði ýtrustu ímynd hugsunar sinnar í veru, sem er einungis hin hreina tilvera. En hvernig getur tiltekið bíos verið einungis sitt zoé, hvernig getur tiltekið form lífs handsamað það haplós sem  felur í sér bæði verkefni og ráðgátu hinnar vestrænu frumspeki? Ef við köllum þessa veru lífs-form, sem er ekkert annað en hennar eigin nakta tilvera, þetta líf sem er óaðskiljanlegt frá henni, þá munum við sjá opnast rannsóknarvettvang er hvílir handan þess er hefur verið skilgreint sem krossgötur stjórnmála og heimspeki, læknis- og líffræðivísinda og lögfræðinnar. En fyrst þarf að ganga úr skugga um hvernig hugsun um eitthvað eins og hið nakta líf gat ratað inn í sögulega þróun þessara vísinda, og hvernig þau hafa endað á því að rekast á þann vegg sem þau komast ekki yfir án yfirvofandi fordæmislausra lífpólitískra hamfara.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Agamben: Alþýðan á stefnumótum fullveldis og hins nakta lífs

 

Búðirnar sem fordæmi nútíma lífvalds


Þessa dagana er ég að ganga frá því stóra verkefni að þýða stórvirki ítalska heimspekingsins Giorgio Agambens Homo sacer - Il potere sovrano e la nuda vita á íslensku. Handritið er að verða tilbúið til yfirlesturs af fagmanni. Verkið hefur tekið mig 2 ár með hléum, og er vandasamasta og lærdómsríkasta þýðingarverkefni sem ég hef tekist á hendur. Af þessu tilefni datt mér í hug að birta hér kaflabrot og sýnishorn úr lokaþætti bókarinnar, þar sem Agamben bregður ljósi á átakavettvang "hins nakta lífs" og "fullveldisins"  eins og hann birtist í stjórnmálaumræðu samtímans. Þessi kafli er rétt eins og örlítill ljósgeisli inn í þá þéttskrifuðu mynd af heiminum sem höfundurinn dregur upp á rúmum 200 þéttskrifuðum blaðsíðum, þar sem öll menningarsaga Vesturlanda er endurskoðuð út frá skilgreiningu Aristótelesar á muninum á orðunum Zoé og bios, og rakin á þeim forsendum allt til þeirrar óreiðu samtímans,þar sem blandast saman stríðsógnir og tæknivæðing annars vegar og það "nakta líf" sem við sjáum jafnt í augum  nýburans sem í augum hins nýborna dýrs: það líf sem menningarsaga okkar hefur aðskilið í gegnum tvíhyggju góðs og ills, efnis og anda, líkama og sálar, hugsun sem Agamben segir að felist í aðgreiningu þess sem verður ekki aðskilið og kristallist í undantekningarástandinu, þar sem "homo sacer"(sem er útilegumaðurinn", hinn "bannsetti") verður útilokaður með innlimun sinni við aðstæður sem best verða skildar við greiningu hans á einangrunarbúðum nasista í síðari heimsstyrjöldinni. Agamben vill meina að þær séu fordæmi aðstæðna sem samtími okkar byggir í raun á í alþjóðavæðingu tækninnar og við sjáum  gleggst í þeim tvískinnungi samtímans sem blasir við í tengslum iðnríkjanna annars vegar, og þess meirihluta mannkynsins hins vegar, sem nú er kenndur við "suðrið" og býr við þá "útilokun og innlimun" sem einkennir "undantekningarðastandið". Þetta stutta kaflabrot er auðvitað skrifað í beinu framhaldi langrar og afar flókinnar greiningar á menningarsögu Vesturlanda þar sem grafist er fyrir um rætur myndar okkar af heiminum í gegnum krufningu tungumálsins, lögspekinnar, heimspekinnar og með viðkomu í hugmyndasögu, sálfræði og tæknimenningu Vesturlanda, allt til loka 20. aldarinnar. Agamben var útskrifaður lögfræðingur áður en hann hóf heimspekinám, og innsýn hans í sögu réttarfars á Vesturlöndum gegnir mikilvægu hlutverki í þessari bók, sem er upphafskaflinn í 9 binda heildarriti hans undir titlinum Homo sacer, sem kom út 2018, og telur 1367 blaðsíður í stóru broti. Rithöfundarferill hans spannar nú hátt í 50 ár, og er óhætt að fullyrða að hann sé meðal áhrifamestu heimspekinga á Vesturlöndum á okkar tímum, ekki bara á sviði stjórnmálasögu sem hér er á dagskrá, heldur líka á sviði bókmennta- og listgagnrýni og almennri sögu hugmyndanna. 

Hér á vefsíðunni má finna þýðingar sem ég hef gert á allmörgum ritgerðum hans er tengjast listasögu, bókmenntagagnrýni og verufræði Heideggers, og ég studdist við í kennslu minni í Listaháskóla Íslands.

Sérhver túlkun á pólitískri merkingu orðsins „popolo“ hlýtur að ganga út frá þeirri einstöku staðreynd, að í evrópskum nútímatungumálum felur það einnig í sér þá fátæku, lítilmagnana og þá útskúfuðu. Sama orðið nær þannig yfir hinn pólitískt virka geranda jafnt og þá stétt, sem er útilokuð frá stjórnmálunum í raun, þó það sé ekki lögfest.

Ítalska orðið popolo, það franska peuple, það spánska pueblo (rétt eins og afleiddu lýsingarorðin „popolare“, „populaire“, „popular“ og síðlatnesku orðin populus og popularis, sem hin eru dregin af) vísa í daglegu tali og í hinu pólitíska orðasafni  jafnt til samborgaranna í heild sem samstæður pólitískur líkami, (eins og í „popolo italiano“ eða sem „giudice popolare“), og einnig til lægra settu íbúanna (eins og í homme du pueble, rione popolare, front populaire). Einnig enska orðið people, sem felur í sér minni aðgreiningu, varðveitir engu að síður hugtakið ordinary people sem andstæðu við hina ríku eða aðalsbornu. Þannig getum við lesið í stjórnarskrá Bandaríkjanna án minnstu aðgreiningar: „We people of the United States…“:, En þegar Lincoln hélt Gettisburgh-ræðu sína og ákallaði „Government of the people by the people for the people“, þá setti hann greinilega fyrsta hlutann sem andstæðu hinna. Mikilvægi þessarar tvíræðni var líka staðfest í frönsku stjórnarbyltingunni, – einmitt á því augnabliki, þegar krafan um fullveldi alþýðunnar var sett á oddinn. Mikilvægið er staðfest með því afgerandi hlutverki sem samkenndin með alþýðunni (il popolo) gegndi sem samkennd með hinni útilokuðu stétt. Hannah Ardent hefur minnt á að

„sjálf skilgreining hugtaksins hafi sprottið af samkennd og að þetta orð hafi orðið samheiti yfir ógæfu og óhamingju – le peuple, les malheureux m‘applaudissent, var Robespierre vanur að segja; le peuple toujours malheureux, eins og jafnvel Sieyès sagði, einn af glöggsýnustu og raunsæjustu forsprökkum byltingarinnar“ (Arendt 1. bls. 78).

En það gagnstæða sjáum við þegar hjá Bodin í kafla úr bók hans La Republique, þar sem Lýðræðið, eða Etat popolaire, er skilgreint. Þar verður hugtakið tvíþætt: handhafi fullveldisins er sagður peuple en corps, (þjóðarlíkaminn) en hugtakið fær endurskoðun með hugtakinu menu peuple, (smáfólkið) sem skynsemin ráðleggur að sé haldið frá hinu pólitíska valdi.

Jafn útbreidd og samfelld tvíræðni og þessi getur ekki verið tilkomin fyrir tilviljun. Hún hlýtur að endurspegla tvímæli sem eru innifalin í eðli og virkni hugtaksins „popolo“ í vestrænum stjórnmálum. Allt bendir til þess að það sem við köllum „popolo“ sé ekki heilsteyptur gerandi, heldur díalektísk sveifla á milli tveggja póla. Annars vegar heildarmyndin Popolo sem samstæð pólitísk vera, hins vegar sá margbrotni popolo (almenningur) sem er brotakennt og margrætt safn bjargarlausra og útskúfaðra. Annars vegar höfum við innritunina (inclusione), sem menn meðtaka hikstalaust, hins vegar höfum við bannsetninguna, sem menn vita að nær að ystu mörkum, og er án nokkurrar vonar. Annars vegar hið algilda og heilsteypta ríki innritaðra og fullvalda borgara, hins vegar bannsvæðið, –  „kraftaverkahverfin“ eða búðirnar – svæði hinna kúguðu og aumkunarverðu, hinna sigruðu. („kraftaverkahverfin“ var hugtak sen Frakkar notuðu um samastaði betlara í París, sem voru „veikir“ í bágindum sínum á svæði þar sem þeir stunduðu betl, en undrafrískir heima hjá sér. „búðirnar“ er hugtak sem Agamben notar um einangrunarbúðir nasista í síðari heimstyrjöldinni.)

Við finnum hvergi hugtak er vísar til „alþýðunnar“ („il popolo“), sem einnar heilsteyptrar einingar. Eins og svo mörg svipuð pólitísk meginhugtök, (sambærileg hvað þetta snertir við Urworte hjá Abel og Freud eða stigveldissamböndin hjá Dumont), þá er popolo tvípóla hugtak, sem gefur til kynna tvöfalda hreyfingu og flókin sambönd tveggja öfga. En þetta þýðir einnig að samsetning mannsins sem tegundar í einum pólitískum líkama gengur í gegnum grundvallar klofning, og að í hugtakinu popolo getum við án vandræða fundið þá tvennuflokka sem við höfum séð að skilgreina hina upprunalegu pólitísku formgerð: þetta nakta líf (popolo) og hina pólitísku tilvist (Popolo), útilokun og innritun, zoé og bíos.

 „Il popolo“ (alþðýðan / þjóðin) felur þannig alltaf í sér grundvallandi lífpólitíska brotalöm. Orðið felur í sér það sem getur ekki verið innifalið í öllu sem það er hluti af, en getur heldur ekki tilheyrt til fulls þeirri heild sem það er alltaf hluti af. Héðan koma mótsagnirnar og rökvillurnar, sem þetta orð vekur ávallt upp, þegar það er ákallað, eða því er slegið fram á spilaborði stjórnmálanna. Um er að ræða það sem alltaf hefur verið til staðar, en verður engu að síður að raungera sjálft sig. Við höfum hér hina hreinu uppsprettu sérhverrar sjálfsímyndar, en hún verður engu að síður stöðugt að endurskilgreina sjálfa sig og hreinsa sig í gegnum útilokunina, tunguna, blóðið og fósturjörðina. Frá  gagnstæðum sjónarhóli er það einmitt þetta sem á skortir fyrir fullkomna samkvæmni þessarar sjálfsímyndar, nokkuð sem raungerist fyrst  í athöfn er felur í sér eigin afskrift. Til þess að vera þarf í senn sjálfsafneitun og afneitun andstæðingsins (hér höfum við hina sérstöku mótsögn verkalýðshreyfingarinnar, sem snýr sér að alþýðunni (il popolo) en vinnur jafnframt að afnámi hennar). Frá einum tíma til annars er þessi alþýða blóðugur fánaberi afturhaldsins og leitandi leiðtogi byltinganna og alþýðuhreyfinganna. Alþýðan (il popolo) býr allavega yfir innbyrðis klofningi, sem er upprunalegri en sambandið vinur-óvinur, í gangi er óstöðvandi borgarastyrjöld sem klýfur hana með róttækari hætti en nokkur deila, en heldur henni um leið sameinaðri og er traustari sjálfsmyndargrunnur en nokkuð annað. Ef vel er að gáð, þá sjáum við öllu heldur að það sem Marx kallaði stéttabaráttu, og gegnir svo mikilvægu hlutverki í hugsun hans, enda þótt hún sé í grunnin óskilgreind, er ekki annað en þessi innvortis styrjöld sem klýfur sérhverja þjóð (popolo), og tekur ekki enda fyrr en með hinu stéttlausa samfélagi, eða í því messíanska samfélagi þar sem Popolo og popolo verða eitt, einmitt engin alþýða (enginn popolo).

Ef þetta er satt, ef „il popolo“ geymir í raun og veru innra með sér þennan lífpólitíska grundvallarklofning, þá munum við geta lesið nokkrar afgerandi blaðsíður úr sögu okkar aldar með nýjum hætti. Því ef baráttan á milli tveggja „popoli“ (þjóða / stétta) hefur alla tíð verið í gangi, þá hefur þessi barátta náð ofsafengnum hraða á okkar tímum. Innri klofningur þjóðarinnar (popolo) í Róm til forna var lagalega staðfestur með skiptingunni í populus og plebe, þar sem hvor hópur fyrir sig átti sínar stofnanir og sína dómara, rétt eins og á miðöldum, þar sem munurinn á popolo minuto (mjóslegna þjóðin) og popolo grasso (feitlagna þjóðin) samsvöruðu nákvæmri skilgreiningu á ólíkum starfsstéttum og stöðum. En með frönsku stjórnarbyltingunni, þar sem il Popolo (þjóðin) verður hinn eini og sanni handhafi fullveldisins, þá umbreytist il popolo með pínlegri nærveru, um leið og eymdin og útilokunin birtast nú í fyrsta skiptið sem fullkomlega óbærileg hneyksli. Með nútímanum verða eymd og útilokun ekki bara hagfræðileg og félagsleg hugtök, heldur hugtakakvíar hlaðnar pólitískri merkingu (öll hagfræðistýring og allur sá „sósíalismi“ er virðist drottna yfir stjórnmálum nútímans, hafa í raun pólitíska merkingu, eða öllu heldur lífpólitíska.)

Út frá þessu sjónarmiði er samtími okkar ekki annað en óstöðvandi og kerfisbundin  tilraun til að brúa þá gjá sem klýfur þjóðina með róttækri útrýmingu hinnar útilokuðu þjóðar. Út frá ólíkum aðferðum og sjónarmiðum hafa hægri og vinstri, kapitalísk ríki og sósíalísk ríki, sameinast um þetta verkefni – verkefni sem við endanlega greiningu virðist óleysanlegt, en hefur þó verið framkvæmt að hluta til í iðnríkjunum – verkefnið að búa til eina og óskipta þjóð. Framrásaráráttan á okkar tímum er svo áköf, vegna þess að hún fellur að þeim lífpólitísku áformum sem skapa þjóð (popolo) án klofnings.

Í þessu ljósi öðlast útrýming gyðinga í Þýskalandi nasismans nýja og gjörbreytta merkingu. Sem þjóð (popolo) er neitar að samsamast þjóðarlíkamanum (þar sem gert er ráð fyrir að öll samsemdarviðleitni hennar sé í raun einungis sýndarmennska), eru gyðingarnir fullkomnir fulltrúar og nánast lifandi tákn fyrir „il popolo“, þetta nakta líf, sem nútíminn skapar innra með sér af nauðsyn, um leið og hann getur með engu móti umborið það. Það augljósa æði sem greip þýsku þjóðina (das Volk),  þegar reynt var að útrýma gyðingum fyrir fullt og allt, þarf að skoða sem hæsta stig þeirrar innvortis baráttu sem skiptir Popolo og popolo í tvennt, þar sem hið þýska Volk er fullkominn fulltrúi þjóðarinnar sem heilsteyptur pólitískur líkami.

Með sinni endanlegu lausn (sem af engri tilviljun felur einnig í sér sígaunana og aðrar óliðtækar innlimanir), leitast nasisminn, með leynd og án árangurs, við að frelsa hið pólitíska svið Vesturlanda undan þessum óbærilega skugga, til þess að leiða endanlega fram á sjónarsviðið þetta þýska Volk (þjóð, popolo), er hafi endanlega náð að loka þessari upprunalegu lífpólitísku gjá. (Þetta er ástæða þess að þýsku nasistaforingjarnir þrástöguðust á því, að með útrýmingu Gyðinga og Sígauna  væru þeir í raun einnig að vinna hreinsunarstörf fyrir aðrar Evrópuþjóðir).

Með því að umorða boðskap Freud um sambandið á milli Þaðsins og Égsins mætti segja að lífpólitík nútímans byggist á þeirri reglu að „þar sem nakta lífið sé, ætti il Popolo (hin heilsteypta þjóð) að vera“. Að því tilskildu þó, að samtímis sé því bætt við, að þessi regla eigi líka við hið þveröfuga,  það er að segja, „þar sem il Popolo er, þar verði hið nakta líf“. Gjáin sem menn töldu sig hafa brúað með því að eyða il popolo (Gyðingunum sem eru tákn þessarar stéttar), endurgerir sjálfa sig á ný með því að umbreyta gjörvallri þýsku þjóðinni í heilagt líf (vita sacra), sem er helgað dauðanum, og í líffræðilegan líkama sem þarfnast óendanlegrar hreinsunar (með útrýmingu geðsjúkra og smitbera erfðagallanna). Með hliðstæðum hætti, en ólíkum þó, höfum við lýðræðislega-kapítalíska áætlun um að útrýma stétt fátæklinganna í gegnum framþróun. Þessi áætlun endurskapar ekki aðeins il popolo (eða úrhrak) hinna útilokuðu í eigin líkama, heldur umbreytir öllum þjóðum þriðja heimsins í hið nakta líf. Einungis sú stjórnmálastefna, sem hefur kunnáttu til uppgjörs við þennan lífpólitíska grundvallarklofning á Vesturlöndum, mun ná að stöðva þessa sveiflu, og binda enda á þá  borgarastyrjöld sem klýfur þjóðir og borgir jarðarinnar.

 

 

 

 

 

 

 

 

Geðveikin og stríðsógnin – Dagbókarfærslur Agambens

Undanfarna mánuði hef ég verið upptekinn af lestri heimspekirita Giorgio Agambens. Þá hefur forvitni mín leitað í dagbókarfærslur hans, sem oft hafa að geyma athugasemdir um samtímann og atburði daglegs lífs. Ekki fer framhjá neinum að yfirstandandi styrjöld í Mið-Austurlöndum yfirskyggir aðra samtímaviðburði. Ég birti hér tvær síðustu dagbókarfærslur Agambens á vefsíðunni "Una Voce".Hugleiðingar Agambens bregða gjarnan óvæntu ljósi á atburðarás samtímans og setja hana í nýtt samhengi.


Francisco Goya: Las resultas (1810-15): Los Desastred de la Guerra

16. Mars 2026:

Lurkurinn og mannshöndin

„Hvort mun öxinn ógna þeim sem mundar hana eða sögin sveifla þeim er sagar með henni? -Rétt eins og sleggjan ógni þeim er reiðir hana til höggs eða trélurkurinn sveifli á loft þeim sem ekki er gerður af tré“ (Jesaja, 10)

Þessi orð spámannsins lýsa námkvæmlega því sem nú er að gerast. Þau tæknilegu verkfæri sem okkur standa til boða eru lurkurinn sem lætur eins og hann ráði för og  stýri í raun og veru þeim sem handlangar hann eða þykist hafa hann í hendi sér.

Og gervigreindin birtist manninum einmitt  á þvi augnabliki, þegar hann hefur misst stjórnina á þeim verkfærum sem hann hefur sjálfur skapað, og verður fórnarlamb þess sem Gunter Anders skilgreindi sem hina prómóþeísku smán, þar sem hann afsalar sér hugsuninni og leggst undir trjádrumbinn sem hann hefur ekki lengur í hendi sér.

 

30. Mars 2026:

Quem Deus vult perdere dementat

(Þá sem Guð vill losna við sviptir hann vitglórunni)

Það er við hæfi við ríkjandi aðstæður að hugleiða staðreynd sem er svo ótrúleg, að öllum brögðum er nú beitt til að breiða yfir hana. En það er sú staðreynd að það ríki, sem skilgreinir sig sem hið valdamesta á heimsvísu, lýtur nú stjórn manna sem eru tæknilega séð vitstola.

Hér snýst málið ekki  um að fella öfgafullan pólitískan dóm. Það er orðið samdóma álit margra geðlækna og allra sem reynt hafa að fylgjast með orðum og gjörðum Trumps – og þar áður með forvera hans, Bidens – að báðir teljast  haldnir alvarlegum elliglöpum samkvæmt mælistikum læknavísindanna. Rétt er að leggja áherslu á að það eru ekki þessi læknisfræðilegu tilfelli einstaklinganna Trumps og Bidens sem hér vekja athygli okkar, heldur fyrst og fremst sú spurning sem við getum með engu móti leitt hjá okkur:

Hver er söguleg merking þess að að ríki eins og Bandaríkin  – sem með einhverjum hætti hafa valist til forystu fyrir öll Vesturlönd, lúti stjórn geðsjúklings?

Í hverju felst sú róttæka hnignun  sem er öllu fremur andlegs og siðferðilegs eðlis, en ekki pólitísks, er hefur leitt til jafn öfgafullra afleiðinga?

Fyrir meira en hundrað árum síðan hafði greining Nietzsche kennt okkur að örlög Vesturlanda væru mörkuð af tómhyggju samfara dauða Guðs.

En þessi spádómur fól ekki í sér að þessi örlög myndu óhjákvæmilega  lúta reglu elliglapanna.

Það er kannski umhyggju og samúð þessa Guðs að þakka, sem vill nú losa sig við Vesturveldin, að hann skuli nú leiða þau til síns sólseturs,

ekki með fullri meðvitund og ábyrgðartilfinningu,

heldur í vitundarleysi hins vitskerta.

GOÐSAGAN UM TÆKNINA, STRÍÐIÐ OG MANNSEÐLIÐ

Goðsanan um Pasifae og Minotárinn

Þeir stríðstímar sem við upplifum þessa dagana eru líka tímar tækninnar. Forseti Bandaríkjanna og forsætisráðherra Ísraels hófu nánast fyrirvaralaust stríð við Íran í krafti fullvissu sinnar um auðveldan sigur yfir þessu gamla menningarríki, sem hefur búið við viðskipaeinangrun áratugum saman og flestir töldu að þetta yrði skammvinnt stríð, ekki vegna þess að eitt ríki byggi yfir hraustari vígamönnum en annað, heldur vegna þess að kjarnorkuveldin tvö töldu tæknilega yfirburði sína gera leikinn auðveldan. Annað hefur komið í ljós, þar sem þessi styrjöld virðist nú snúast meira um hugvit en tækni. Þessir tveir eiginleikar eru að vísu skildir, en reynslan sýnir að skyldleikinn er ekki einhlítur dómari þegar á vígvöllinn er komið, og leiðtogar kjarnorkuveldanna virðast nú hafa komið sér í sjálfheldu þar sem fáar undankomuleiðir eru í boði.


Veggmálverk frá Pompei, 1. öld e.Kr.: Dedalus býður Pasifae drottningu að stíga inn í þetta hjálpartæki ástarinnar sem er kýr, smíuð úr trá á fleka með hjólum.

Ítalski heimspekingurinn Giorgio Agamben skrifar dagbókarbrot sín á vefsíðu bókaútgefandans Quodlibet. Þar rakst ég á skemmtilega dagbókarfærslu frá því í júlí 2024, sem bregður óvæntu ljósi á samband mennskunnar og tækninnar með vísun í forna gríska goðsögu um listasmiðinn Dedalus, Pasifeu drottningu á Krít og Mínotárinn skelfilega, sem var sonur drottningarinnar og nauts sem Poseidon hafði gefið Minosi konungi (uppi um 1500 f.Kr.). Agamben skrifar athyglisverða túlkun á þessari goðsögu, sem kallar kannski á örstutta goðsögulega skýringu á persónum og leikendum sögunnar, sem á sínar fyrstu rituðu heimildir frá því um 200 f.Kr. en margar eldri vísanir úr forngrískri myndlist. . Minos konungur á Krít var einn voldugasti þjóðhöfðingi Miðjarðarhafsins á sínum tíma og skorti hvorki auð né völd. Engu að síður fann hann til skortsins og fann sig knúinn til að biðja Poseidon sjávarguðinn um að færa sér fagurt naut, sem hann sagðist síðan vilja færa guðinum sem fórnargjöf. Poseidon varð við bóninni og Minos varð svo hrifinn af þessu hvíta nauti sem kom úr hafinu,  að hann tímdi ekki að fórna því, heldur fann sér annað í þess stað. Poseidon skildi þessi undanbrögð og svaraði með því að leggja það á Pasifae drottningu, að hún felldi girndarhug til nautsins. Til að leysa þennan vanda leitaði drottning til Dedalusar, sem var víðkunnasti smiður fornaldartinnar og má kalla föður allra síðari listasmiða, hvort sem er í smíði nytjagripa eða listaverka. Hann er því einn fyrsti goðsögulegi listamaðurinn. Dedalus aðstoðaði Pasifae með því að smíða kú í líkamsstærð úr tré. Kýrin var hol að innan, klædd ljósri nautshúð og stóð á palli sem var á hjólum. Dedalus bauð Pasifae að fara inn í kýrlíkið og hleypti síðan nautinu á gripinn. Úr þessu samræði varð síðan afkvæmi drottningar, er hafði mannslíkama en nautshöfuð. Þetta var Minotárinn, sem reyndist hið mesta skaðræði, og fékk Minos konungur Dedalus til að smíða ófreskjunni  mannvirki er héldi óvættinum innilokuðum. Það var völundarhúsið. Minotárinn nærðist eingöngu á ungbörnum, og þar sem Minos hafði borið hernaðarsigur á Aþeningum, þá þvingaði hann þá til að færa sér 7 stúlkubörn og 7 sveinbörn á ári hverju til að fæða þennan fósturson sinn. Völundarhúsið rekur táknræna merkingu sína og uppruna til þessa meistaraverks Dedalusar í Knossos, en það kom hins vegar í hlut Perseifs og Aríöðnu prinsessu að bana Minotárnum sem kunnugt er. Ég birti hér í framhaldinu túlkun Agambens á þessari goðsögu og erindi hennar til okkar samtíma:

TÆKNIN OG NAUTIÐ HENNAR PASIFEU

Í goðsögunni um Pasifeu segir frá konunni sem fékk þúsundfjalasmiðinn Dedalus til að smíða sér gervikú til þess að geta átt samfarir með nauti sem hún hafði lagt girndarhug á. Það má heimfæra þessa sögu upp á galdramátt tækninnar.  Frá þeim sjónarhóli getum við litið á tæknina sem tæki er maðurinn nýtir sér til að höndla – eða endurheimta dýrseðli sitt. En þetta er einmitt áhættan sem maðurinn stendur frammi fyrir með ofurást sinni á tækninni.

Sú gervigreind sem tæknin virðist vilja leggja hinsta traust sitt á, reynir að skapa skilning er virki líkt og hin dýrslega hvatvísi, og starfi þannig óháð og utan við hina hugsandi mannveru. Hún er þessi kýr Dedalusar sem skilningsgáfa mannsins telur að ganist sér farsællega í að sameinast eðlishvöt nautsins og ávinna sér eða endurheimta þannig dýrseðli sitt. Það kemur ekki á óvart að út frá þessu samræði hafi fæðst ófreskja með mannslíkama en nautshöfuð, það er að segja Minotárinn, sem var lokaður inni í völundarhúsinu og mataður á mannakjöti.

Tilgáta okkar er sú, að þessi frásögn snúist um sambandið á milli manns og dýrs, hins mennska og dýrslega.

Forngrísk stytta af Minotárnum, sem sameinar mannseðli og dýrseðli í líkama sínum. Skýringarmyndin á að sýna forsögulega menn er rekja uppruna sinn til dýrseðlisins, en sú þróunarsaga er enn í gangi að mati Agambens, og blasir við í samtíma okkar þessa dagana.

Tilkoma mannsins (l‘antropogenesi) sem afkomanda mannapans (primate homo) er ekki atburður er gerðist í eitt skipti fyrir öll á tilteknu tímaskeiði sögunnar. Það er öllu heldur ferli sem enn er í gangi, þar sem maðurinn lýkur ekki mannþroska sínum á einu bretti, um leið og hann segir skilið við dýrseðli sitt. Skýringin á því hvað skilgreiningin á mannseðlinu hefur vafist fyrir mönnum stafar einmitt af því að það hefur til að bera samtvinnun tveggja ólíkra en engu að síður nátengdra þátta. Hin þráláta flækja þeirra er það sem við köllum sögu, en  frá upphafi er í henni  fólgin öll viska Vesturlanda, allt frá heimspekinni til málfræðinnar, frá rökfræðinni til vísindanna, og á okkar dögum frá stýrifræðunum til upplýsingatækninmnar.

Rétt er að hafa hugfast að mannleg náttúra er ekki eðlisþáttur sem hægt er að eignast eða staðfesta með reglugerð í eitt skipti fyrir öll, eða samkvæmt eigin geðþótta. Hún verður öllu heldur til í gegnum sögulega reynslu, þar sem í senn þarf að aðgreina og tengja saman, innan og utan mannsins, hinn lifandi og talandi, hið mannlega og dýrslega; mannleg náttúra verður óhjákvæmilega viðfangsefni samfelldrar endurskoðunar og uppfærslu.

Þetta felur í sér að hún er í kjarna sínum pólitískt viðfangsefni, þar sem málið snýst um að greina á milli hins mannlega og dýrslega. Á milli tungumálsins og lífsins, náttúrunnar og sögunnar. Og ef maðurinn gleymir, eins og Pasifae, hinum eiginlega dvalarstað sínum og reynir að troða einu ofan í annað, verða öfgarnar sem hann þarf að varast óhjákvæmilega til þess að geta af sér óskapnaði er endanlega læsa hann inni í Völundarhúsi án útgönguleiðar.

  1. júlí 2024

Forsíðumyndin er málverk eftir Giulio Romano frá 16. öld. Dedalus býður Pasifae að stíga inn í nautið, sem Agamben segir að skilja megi sem ímynd tækniundursins.

Guðfræði stríðsins og aftenging undantekningarástandsins

 

Þegar við tölum um Vesturlönd á Íslensku erum við að tala um það sem kallað er „occidente“ á rómverskum tungumálum og merkja það vestur sem kennt er við sólarlagið sem kallast „occassus“ á latínu. Þótt uppruni þessa hugtaks eigi sínar rætur í gang sólar, þá hefur það fengið á sig pólitíska merkingu, sem nú á tímum er kennd við „vestræn lýðræðisríki“ eða jafnvel frjálshyggju.

Uppruna þessarar pólitísku-landfræðilegu merkingar hugtaksins má trúlega rekja til klofnings Rómverska heimsveldisins í Aust-rómverska (orient) og Vest-rómverska ríkið (occident) á 4. öld e.Kr. Umskipti sem fengu trúarlega merkingu með klofningi krisinnar kirkju í austur-kirkjuna (grísk-rómversk, kend við „réttrúnað“ eða „ortodox“ og þá vest-rómversku.. Á miðöldum var hugtakið „occidens“ notað um hinn rómversk-kaþólska trúarheim sem hugmyndalega andstæðu við „oriental “ og „ortodox“kristindóm. Með nýlendutímanum (og upplýsingaöldinni) var „occidens“ tengt við nýlenduveldin (Spán, Portúgal, Frakkland og Bretland) og með öld upplýsinga og heimsvaldastefnu fór latneska hugtakið „occidens“ að taka á sig hugmyndafræðilega ímynd þeirra þjóðríkja er efldu tæknivæðingu og heimsvaldastefnu á 19. og 20. öldinni. Nú tala menn frjálslega um „vestræn gildi“ sem hafa lítið með sólarlagið að gera, en meira með pólitískan veruleika samtímans. Þó getum við ekki horft framhjá orðsifjafræðinni og þeim merkingarlegu rótum sem fylgja þessu hugtaki, þar sem sólargangur og trúarleg – pólitísk hugmyndafræði hafa ruglað saman reitum sínum.

Til að fara fljótt yfir sögu, þá skrifaði mætur þýskur fræðimaður (Oswald Spengler) fræga bók í kjölfar fyrri heimsstyrjaldarinnar, sem hét á frummálinu „Untergang des Abendlandes“ eða „Jarðarför lands sólsetursins“, sem var spámannlegt rit um væntanleg endalok „Vesturlanda“. Þar með var Occidens endanlega tengt við endalokin, og þau færð úr sínu stjarnfræðilega merkingarsviði yfir á hið pólitíska, sögulega og trúarlega. En þetta samhengi átti sér greinilega dýpri rætur, því við finnum þær í Opinberunarbók Nýja testamentisins um endalok heimsins, en einnig í eldri biblíulegum og gyðinglegum heimsendaspám.

Tvennt fékk mig til að hugleiða þetta einmitt nú. Annars vegar það pólitíska stríðsástand sem við upplifum þessa dagana, þar sem herferð „Vesturlanda“ er nú hafin fyrir alvöru á forsendum gyðinglegra og evangelískra hugmynda um yfirvofandi endalok heimsins, og hins vegar pistill sem ég sá á blogsíðu ítalska heimspekingsins Giorgio Agambens frá 7. Janúar síðastliðnum á vef útgefandans Quodlibet og ber titilinn „Il mistero del potere“ eða „Leyndardómur valdsins“. Þar setur Agamben leyndardóm hinnar „vesturlensku“ heimsvaldastefnu í sitt málsögulega og guðfræðilega samhengi með vísun í „Síðara þessalóníkubréf“ Páls postula, sem Agamben túlkar sem spádóm um núverandi pólitískan veruleika „Vestursins“.

Í þessu bréfi ber Páll postuli fram hápólitísk vandamál síns samtíma í áhrifamiklum boðskap sínum til hins gríska söfnuðar í Þessalóníku, og virðist bréfið skrifað eftir að hann er kominn til Rómar, væntanlega á tímum Nerós keisara. Boðskapur bréfsins tengist trúnni á endurkomu Krists í kjölfar „endalokanna“, því eins og segir í íslensku Biblíuþýðingunni:

„Látið engan villa ykkur á nokkurn hátt; því að ekki kemur hann (Kristur) nema fráhvarfið komi fyrst og maður syndarinnar birtist, glötunar-sonurinn, hann sem setur sig á móti og rís gegn öllu því sem kallsat Guð eða helgur dómur, svo að hann sest í Guðs musteri og kemur fram eins og hann væri Guð….“

Hér rekumst við á vissa sniðgöngu merkingar í íslensku biblíuþýðingunni, því það sem hér er kallað „fráhvarfið“ er samkvæmt Agamben á grísku Páls postula „ho anthropos anomias“ eða „maður lögleysunnar“, sem  Páll postuli hefur augljóslega séð holdgerast í hans rómverska keisara, hvort sem það var Nero eða Caligula. Það var aðeins eitt sem augljóslega stóð í vegi fyrir endurkomu Krists að mati Páls postula, og hann minnir Þessalóníkubúa á orð sín:

„Minnist þér ekki þess að ég sagði yður þetta meðan ég ennþá var hjá yður? Og nú, – þér vitið hvað aftrar honum til þess hann opinberist á sínum tíma. Því lögleysið er þegar farið að starfa í leyndum (undirróður Nerós keisara, Mossad og CIA) og stendur ekki á öðru en þeim verði burt rýmt sem nú heldur aftur af… en koma hans er fyrir tilverknað Satans með alls konar krafti og táknum og undrum lyginnar (CNN, New York Times, BBC…) og með alls konar vélum ranglætisins (CIA og Mossad, vopnaframleiðendur) fyrir þá sem glatast, af því þeir veittu ekki viðtöku kærleikanum til sannleikans, að þeir mættu verða hólpnir…“   

Sá sem „nú heldur aftur af“ í þessari íslensku Biblíuþýðingu á orðum postulans er það sem við köllum „íhald“ á nútíma íslensku. Íhaldið var í hans augum rómverski keisarinn sem hann mátti ekki nefna á nafn og átti eftir að leiða hann á höggstokkinn í Róm.

Agamben segir að  við getum ekki bara  lesið í þessum orðum postulans um „anomia“ eða lögleysuna  ævafornan tímalausan  leyndardóm er hafi ekki annan tilgang en að binda endi á söguna, heldur sé um að ræða „sögulegt drama (mysterion á grísku merkir harmsögulegur verknaður) er falli fullkomlega að þeim veruleika sem við upplifum þessa dagana“

Agamben heldur áfram:

„Ríkjandi stofnanir virðast hafa glatað merkingu sinni og eru í bókstaflegri merkingu knúnar sjálfseyðingarhvöt sem víkur fyrir þessari „lögleysu“, sem gefur sig út fyrir að vera í anda laganna, en hefur í raun og veru afskrifað alla lagasetningu. Ríkisvaldið, (lögmálið sem „heldur aftur af“ og lögleysinginn eru í raun og veru tvö andlit sama leyndardómsins: leyndardóms valdsins. Rétt eins og Bandaríkin sýna okkur í dag „mann lögleysunnar“ (l‘uomo della anomia) af  fullkomnu blygðunarleysi þá sýnir „lögleysinginn“ okkur mynd þess ríkisvalds sem hefur sagt skilið við stjórnarskrárbundnar og siðferðilegar reglur sem eitt sinn settu því hefðbundnar skorður, og þar með sagt skilið við „ástina á sannleikanum“ (samkvæmt postulanum) um leið og þetta ríkisvald hefur sett trú sína á „tákn og undur lyginnar og vélar ranglætisins“ sem felast í vopnum tækninnar. Þetta er sá ruglingur stjórnleysis og laga sem er orðið viðvarandi einkenni undantekningarástandsins og okkur ber að afhjúpa og aftengja á öllum vettvangi þess.“  

Með þessum fáu orðum skýrir Agamben kenningu sína um Undantekningarástandið, sem hann hefur skrifað um lærðar bækur.

Textabrot úr Síðara þessalóníkubréfi Páls postula, Hið íslenska Biblíufélag 1978

Forsíðumyndin er koparstunga úr myndasafni Francisco Goya: Hörmungar stríðsins frá 1863

AGAMBEN UM VOFU EVRÓPUDRAUGSINS

EVRÓPUDRAUGURINN Í NÁTTMYRKRI STRÍÐSÓGNA

Það má vera blindur maður sem ekki sér það upplausnarástand er nú ríkir í heiminum, og einkum og sér í lagi Í sjálfri Evrópu. Stríðið í Úkraínu er augljósasta merkið, en við blasir um leið upplausnarástand í innanlandsstjórnmálum margra aðildarríkja Evrópusambandsins, ekki bara vegna Úkraínustríðsins, heldur líka vegna yfirstandandi þjóðarmorðs í Palestínu, þar sem aðildarríki ESB geta ekki sammælst um aðgerðir og heimurinn horfir á í lamndi óvissu gagnvart ráðalausum stjórnvöldum. Viðbrögð ESB hafa reyndar verið skýr að einu leyti, Leiðtogaráð ESB hefur samþykkt árlega 800 miljarða evra í fjárveitingu til vopnakaupa næstu árin eða áratugina, án þess að bera þessa áætlun undir þjóðþing eða  þjóðarvilja aðildarríkjanna, og án þess að eiga sér nokkurn sameiginlegan her eða herstjórn. Jafnframt hefur sambandið kallað eftir hertum viðskiptaþvingunum gagnvart Rússlandi, sem hafa sýnt sig að bitna mest á þegnum bandalagsins, öfugt við gefin fyrirheit um hernaðarsigur yfir Rússlandi. Engar forsendur hafa verið gefnar fyrir fjármögnun vígbúnaðaráforma ESB, en ljóst er að þær geta ekki orðið aðrar en niðurskurður á félagslegri þjónustu, heilbrigðisþjónustu, menntun og lífeyrisgreiðslum þegna þessa sambands í framtíðinni, Stærstu liðunum í ríkisútgjöldum aðildarríkjanna. Þessar ytri aðstæður hafa valdið pólitískri upplausn í aðildarríkjum ESB og í Bretlandi, þar sem ríkjandi stjórnvöld glata stöðugt meira stuðningi og sum aðildarríkin eins og Ungverjaland, Slóvakía og Rúmenía virðast ráða ferðinni með stöðugum vexti svokallaðra „popúlistaflokka“ er hafna framferði evrópskra stjórnvalda í atburðarás er virðist stefna beint í útbreiðslu hernaðarátaka á heimsvísu. Þýskaland, Frakkland, Holland, Bretland, Ítalía og fleiri burðarríki ESB sjá litróf stjórnmálanna taka stökkbreytingum þar sem svokallaðir „lýðskrumarar“ eða populistar sækja alls staðar í sig veðrið, um leið og öll stjórnmálaumræðan í álfunni útvatnast í orðaskætingi sem aldrei fyrr. Við þessar aðstæður fannst mér viðeigandi að snara ársgömlum blog-pósti ítalska heimspekingsins Giorgio Agambens, sem hann skrifaði í tilefni kosninga til hins svokallaða Evrópuþings. Atburður sem horfinn er í holtaþoku hins pólitíska orðaskaks, en þar sem umtalsverðan kjarna málsins er enn að finna. Hvernig eigum við að skilja eymd evrópskra stjórnvalda við ríkjandi aðstæður? Ég tel að eftirfarandi pistill Agambens sé innlegg í umræðu dagsins, ekki síst í ljósi tilburða svokallaðrar Valkyrjustjórnar til að ýta Íslandi inn í ESB. (Rétt er að taka fram að auk þess að vera einn áhrifamesti heimspekingur samtímans þá gekk Agamben í gegnum lögfræðinám áður en hann hóf heimspekinám. Hann er því sérmenntaður í stjórnlagarétti):
Giorgio Agamben:

Evrópa eða valdníðslan

(„Europa o l‘impostura“, pistill á blogsíðunni „Una voce, Rubrica di Giorgio Agamben“ 20. Maí 2024. Sjá: Giorgio Agamben, Europa o l’impostura – Quodlibet)

Líkur benda til þess að einungis fáir þeirra er um þessar mundir leggja á sig að greiða atkvæði í kosningunum til Evrópuþingsins geri sé fulla grein fyrir merkingu þessa gjörnings. Þar sem þeir eru kallaðir til að kjósa til illa skilgreinds „Evrópuþings“, þá geta þeir að meira eða minna leyti talið sig í  góðri trú um að þeir séu að gera eitthvað sem samsvari kosningum til löggjafarþinga heimalanda sinna. Rétt er að taka strax fram, að sú er alls ekki raunin. Þegar við tölum um Evrópu núna, þá er hinn fjarstaddi veruleiki þeirrar umræðu fyrst og fremst falinn í raunverulegri pólitískri og lögfræðilegri stöðu Evrópusambandsins. Ástæða þess að hér er um raunverulegt brotthvarf að ræða er fyrst og fremst sú staðreynd að öllum brögðum er beytt til að koma í veg fyrir vitundarvakningu um þann sannleika sem er jafn augljós og hann er auðmýkjandi. Hér á ég við þá staðreynd, að út frá stjórnlagarétti er Evrópa ekki til sem slík. Það sem við köllum í daglegu tali „Evrópusambandið“ er tæknilega séð sáttmáli á milli þjóða er varðar einvörðungu alþjóðarétt. Maastricht-sáttmálinn, sem tók gildi 1993 og lagði grundvöllinn að núgildandi formi Evrópusambandsins, felur í sér ýtrasta samkomulag um hina evrópsku sjálfsímynd sem falin er í einföldu samkomulagi stjórnvalda aðildarríkjanna. Þar sem embættismenn Evrópusambandsins voru sér fullkomlega meðvitaðir um þessa lýðræðislegu  brotalöm reyndu þeir með öllum tiltækum ráðum að breiða yfir þennan ágalla með því að setja á dagskrá áformin um svokallaða stjórnarskrá Evrópusambandsins.

Dæmigert er að textinn sem gengur unddir þessu nafni var saminn af skipuðum nefndum embættismanna er störfuðu án nokkurs þjóðlegs umboðs, og var hann samþykktur á ráðstefnu stjórnvalda aðildrríkjanna árið 2004, en síðan felldur með miklum meirihluta atkvæða þegar hann var borinn undir þjóðaratkvæði í Frakklandi og Hollandi 2005. Í ljósi þessarar einhlítu höfnunar, sem í raun ógilti þessa svonefndu stjórnarskrá á einu bretti, þá voru þessi stjórnarskráráform með leynd – eða kannski öllu heldur með skömm – afskrifuð og í stað þeirra saminn nýr alþjóðlegur sáttmáli, hinn svokallaði Lissabon-sáttmáli frá árinu 2007. Ljóst má vera að frá lögfræðilegu sjónarhorni telst þessi sáttmáli ekki vera ígildi stjórnarskrár, heldur enn einn sáttmálinn á milli þjóða, sem í inntaki sínu varðar einungis alþjóðarétt, og sem menn hafa með öllum tiltækum ráðum varast að bera undir þjóðaratkvæðagreiðslur aðildarríkjanna. Það kemur því ekki á óvart að svokallað Evróuþing, sem kjósendum er nú boðið að greiða atkvæði um, sé alls ekkert löggjafarþing, því það hefur engin völd til að setja lög, völd sem eru öll í hendi Evrópuráðsins (European Commission).

Skömmu fyrir uppkomu evrópska stjórnarskrárvandans hafði málið leitt til skoðanaskipta á milli þýsks lögfræðings, Dieter Grimm, sem enginn hefur tortryggt um skilning á lögspekinni, og Jurgens Habermas, sem eins og flestir þeir er skilgreina sig sem heimspekinga, var gjörsneyddur allri lögfræðimenntun. Habermas taldi sig geta endanlega fullgilt stjórnarskrána á grundvelli almenningsálitsins, á meðan Grimm átti þann góða mótleik að fullyrða að ekki væri gerlegt að leggja fram evrópska stjórnarskrá á þeirri forsendu að ekki væri neinni evrópskri þjóð til að dreifa, og því væri ekkert það stjórnlagavald til staðar, er staðið gæti á lögmætum grunni. Ef það er rétt að stjórnarskrárbundið vald byggi á því stjórnlagavaldi er setur því reglurnar, þá eru allar hugmyndir um evrópskt stjórnlagavald hin stóra fjarvera í allri umræðunni um Evrópu.

Ef horft er út frá meintri stjórnarskrár Evrópusambandsins á sambandið sér enga lagalega forsendu. Því er það fullkomlega skiljanlegt að sú pólitíska eining sem ekki er stjórnarskrárbundin, getur ekki sent frá sér pólitískar yfirlýsingar í eigin nafni. Eina birtingarmynd einingarinnar kemur í ljós þegar Evrópa bregst við sem undirsáti Bandaríkjanna með þátttöku í stríðsrekstri sem með engu móti getur samræmst almannahagsmunum og enn síður vilja almennings. Evrópusambandið starfar í dag sem undirsáti NATO (sem með sínum hætti byggir á hernaðarlegum milliríkjasamningi aðildarríkjanna).

Því getum við með kaldhæðnislegum hætti tekið undir þá formúlu sem Karl Marx notfærði sér um kommúnismann, og sagt sem svo að vofa hugmyndarinnar um hið stjórnlagagefandi vald gangi nú ljósum logum um Evrópu, en enginn þori að vekja vofuna til lífsins. Engu að síður er það svo, að einungis slíkt stjórnlagavald gæti fært evrópskum stofunum lögmæti og raunverulegan starfsgrundvöll, en þær eru við núgildandi aðstæður ekki annað en valdníðsla (impostura) ef það er rétt sem orðabókin segir um þetta hugtak: „sá er þvingar aðra til að trúa hlutum sem eru sannleikanum framandi og að athafna sig í samræmi við það“ fremur ekkert annað en valdníðslu (impostura).

Önnur hugmynd um Evrópu verður þá einungis möguleg þegar við höfum rutt þessari valdníðslu úr vegi okkar. Svo hlutirnir séu sagðir beint og tæpitungulaust: ef við viljum í raun og veru hugsa okkur pólitíska Evrópu, þá verður fyrsta verkefnið að leysa Evrópusambandið upp -, eða í það minnsta, vera búin undir þau tímamót sem nú virðast blasa við, sem felast í upplausn þess.

 

Forsíðumyndin er „Valdastólpar samfélagsins“ eftir Georg Grosz frá 1923

SÁLUMESSA FYRIR VESTURLÖND

Giorgio Agamben:

Sálumessa fyrir Vesturlönd

(Þessi texti er hér endursagður af blog-síðu Agambens á heimasíðu Quodlibet-útgáfunnar: Una voce di giorgio agamben - Quodlibet frá 11. júlí 2024.)

Undir lok nítjándu aldar olli einn af stofnendum fræðaskóla gyðingdómsins hneyksli meðal margra rétthugsandi manna, þegar hann lýsti því yfir að það eina sem hægt væri að gera fyrir gyðingdóminn væri að tryggja almennilega jarðarför hans. Maðurinn hét Moritz Steinschneider. Hugsanlegt er að síðan þá hafi dómur hans einnig átt við um kirkjuna og vestræna menningu í heild sinni.

Það sem hefur hins vegar gerst í raun og veru er að virðuleg jarðarfararathöfn, sem Steinschneider lýsti eftir, hefur ekki enn verið haldin, hvorki þá fyrir gyðingdóm, né nú fyrir Vesturlönd.

Ómissandi hluti útfarar samkvæmt hefð kaþólsku kirkjunnar er svokölluð Requiem-messa, Sálumessa sem í innganginum (Introit) hefst á orðunum:

Requiem aeternam dona eis, Domine, et lux perpetua luceat eis.

(Gef þeim eilífa hvíld, Drottinn, og lát eilíft ljós lýsa þeim.)

Fram til ársins 1970 mælti rómverska messugjörðin einnig fyrir um upplestur á messutextanum „dies irae“ eða „dagur reiðinnar“ fyrir sálumessuna. Þetta val var í fullkomnu samræmi við þá staðreynd, að hugtakið sem skilgreindi messu fyrir hina dánu var komið úr heimsendatexta, Apocalypse of Ezra, sem kallaði fram bæði frið og endalok heimsins:

requiem aeternitatis dabit vobis,

quoniam in proximo est ille,

qui in finem saeculi adveniet,

„hann mun gefa yður eilífan frið,

Því að sá sem kemur

við endalok tímans er í nánd.“

Afnám dies irae úr sálumessunni árið 1970 helst í hendur við brotthvarf allra eskatólógískra vísana af hálfu kirkjunnar, sem hefur þannig sammælst í einu og öllu hugmyndinni um óendanlegar framfarir, hugmynd sem bæði einkennir og skilgreinir nútímann. Það sem hér hefur verið af heigulskap fellt er úr helgisiðnum án útskýringar – dagur reiðinnar, hinn hinsti dagur – er nú hægt að taka upp sem vopn til að nota gegn hugleysi og mótsögnum valdsins á endaspretti þess.

Þetta er það sem við ætlum að gera hér, í því skyni að freista þess án allrar skopstælingar, að halda upp á eins konar styttri útfararathöfn, útfararathöfn utan kirkjunnar, því einnig hún fyllir flokk hinna látnu, eins konar styttri útfararathöfn fyrir Vesturlönd.

Dies irae, dies illasolvet saeclum in favilla,teste David cum Sybilla.

Dagur reiði, sá dagur mun eyða heiminum í ösku, eins og Davíð og Síbyllan vitna um.

Hvaða dagur er það? Vissulega í nútíðinni, á þessum tíma sem við lifum nú. Sérhver dagur er dagur reiðinnar, hinn hinsti dagur. Í dag brennur heimurinn og þar með heimili okkar. Við verðum að vera vitni að þessu, eins og Davíð og eins og Síbyllan. Þeir sem þegja og bera ekki vitni munu ekki hafa neinn frið nú eða á morgun, því það er einmitt friðurinn sem Vesturlönd geta ekki og vilja ekki sjá eða hugsa.

Quantus tremor est futurus

quando iudex est venturus

cuncta stricte discussurus.

Hversu mikil skelfing verður,

þegar dómarinn kemur,

að dæma allt stranglega.

Hryðjuverk eru ekki framtíðin, þau eru hér og nú. Og þessi dómari erum við, kölluð til að kveða upp dóminn, krisis, á okkar tíma. Með orðinu „kreppa“ (krisis), sem aðeins er notað til að réttlæta undantekningarástandið, endurheimtum við upprunalega merkingu þess sem dómsúrskurður. Í orðaforða læknisfræði Hippokratesar skilgreindi „krisis“ augnablikið þar sem lækninum ber að skera úr um hvort sjúklingurinn muni deyja eða lifa af. Á sama hátt greinum við hvað er að deyja af Vesturlöndum, og hvað er enn á lífi. Og dómurinn verður harður, hann lætur ekkert ganga sér úr greipum.

Tuba mirum spargens sonum

per sepulchra regionum,

coget omnes ante thronum.

Mors stupebit et natura,

cum resurget creatura,

iudicanti responsura.

Lúður sem blæs undurfögrum hljómi

niður í allar heimsins grafir,

mun kalla alla fyrir hásætið.

Dauðinn og náttúran munu undrast,

þegar öll skepnan rís upp aftur,

til að svara dómaranum.

Það er ekki á okkar valdi að vekja upp hina dánu, en við getum að minnsta kosti undirbúið af kostgæfni hið undursamlega verkfæri hugsunar okkar og dómgreindar, og með því að láta það óma óttalaust, frelsað náttúruna og dauðann úr höndum þess valds sem stjórnar okkur með krumlum sínum. Að finna náttúruna og dauðann undrandi í okkur, að sjá hér og nú fyrir annað mögulegt líf og annan dauða, er eina upprisan sem vekur áhuga okkar.

Liber scriptus proferetur,

in quo totum continetur,

unde mundus iudicetur.

Iudex ergo cum sedebit,

quidquid latet apparebit,

nil inultum remanebit.

Bókin mun opnast,

þar sem allt er skuldfært,

og af henni verður heimurinn dæmdur.

Um leið og dómarinn hefur tekið sér sæti

mun það sem er falið birtast,

ekkert undanskilið hefndinni.

Hin ritaða bók er sagan, sem er alltaf saga lyganna og óréttlætisins. Það er engin saga sannleika og réttlætis til, heldur tafarlaus birting í afgerandi kreppu sérhverrar lygi og sérhvers óréttlætis. Á þeim tímapunkti mun lygin ekki lengur geta breitt yfir raunveruleikann. Réttlæti og sannleikur birtast í raun og veru og afhjúpa ósannindi og óréttlæti. Hefnd þeirra mun engum hlífa, að því tilskyldu að þetta rómverska orð vendetta (hefnd) nái að endurheimta þá orðsifjafræðilegu merkingu sem það hefur í Rómarréttinum, þar sem vindex er sá sem vim dicit, sá sem segir til sakar, sá sem sýnir dómaranum ofbeldið gagnvart þeim sem einungis segir til sakar (vindica) í þessum skilningi.

Quid sum miser tunc dicturus,

quem patronum rogaturus,

cum vix iustus sit securus.

Og ég, sem er hinn aumi,

hvern á ég að kalla mér til varnar

ef hinn réttláti er ekki óhultur?

Hinn réttláti, sem ljáir dómnum rödd sína, er á einhvern hátt þátttakandi í dómnum og getur ekki kallað aðra sér til varnar. Enginn getur borið vitni fyrir vitnið, hann er einn með vitnisburð sinn – í þessum skilningi er hann ekki viss, hann dvelurr í miðri kreppu síns tíma – og engu að síður leggur hann fram vitnisburð sinn.

Confutatis maledictis,

flammis acribus addictis,

voca me cum benedictis…

Lacrimosa dies illa,

qua resurget ex favilla

iudicandus homo reus

Þið fordæmdu og bölvuðu,

Sem hafnið í lifandi loga,

kallið mig meðal hinna blessuðu…

Sá dagur verður dagur táranna,

þegar hinn seki rís úr öskunni

til að mæta dómara sínum.

Þrátt fyrir að sálmur á degi reiðinnar sé hluti af messu sem biður um frið og miskunn fyrir hina látnu, er aðgreiningunni viðhaldið á milli hinna bölvuðu og blessuðu, milli böðla og fórnarlamba. Á hinsta degi andmæla böðlarnir sjálfum sér, eins og þeir gera nú þegar, kannski ómeðvitað, sleppa grímunum sem földu óréttlæti þeirra og lygar, og kasta sér í eldinn sem þeir hafa sjálfir kveikt. Hinn hinsti dagur, dagur reiðinnar, sérhver dagur er fyrir þeim dagur táranna, og það er kannski einmitt vegna þess að þeir eru sér meðvitaðir um þetta, sem þeir sýna stöðugt þetta þykjustubros. Aðeins samstaða og ótti fjöldans heldur þessum degi í óvissu. Jafnvel þótt við vitum að við erum vanmáttug andspænis valdinu, þá er það einmitt af af þessum sökum sem dómur okkar verður vægðarlausari, dómurinn sem við getum ekki greint frá þessari sálumessu sem við erum að syngja. Drottinn, gef þeim ekki frið, því þeir vita ekki hvað hann er.

Júlí 11, 2024

Texti Agambens á frummálinu:

Requiem per l’Occidente

Verso la fine del XIX secolo, Moritz Steinschneider, uno dei fondatori della scienza del giudaismo, dichiarò, non senza scandalo di molti benpensanti, che la sola cosa che si poteva fare per il giudaismo era assicurargli un degno funerale. È possibile che da allora il suo giudizio si applichi anche alla Chiesa e alla cultura occidentale nel suo complesso. Quel che di fatto è, tuttavia, avvenuto è che il degno funerale di cui parlava Steinschneider non è stato celebrato, né allora per il giudaismo né ora per l’Occidente.
Parte essenziale del funerale nella tradizione della chiesa cattolica è la messa detta di Requiem, che nell’Introito si apre appunto con le parole: Requiem aeternam dona eis, Domine, et lux perpetua luceat eis. Fino al 1970, il missale romano prescriveva inoltre per la messa di requiem la recitazione nella sequenza del dies irae. Questa scelta era perfettamente conseguente col fatto che il termine stesso che definiva la messa per i defunti proveniva da un testo apocalittico, l’Apocalisse di Esdra, che evocava insieme la pace e la fine del mondo: requiem aeternitatis dabit vobis, quoniam in proximo est ille, qui in finem saeculi adveniet, «vi darà la pace eterna, perché è vicino colui che viene alla fine del tempo».

L’abolizione del dies irae nel 1970 va insieme all’abbandono di ogni istanza escatologica da parte della Chiesa, che si è in questo modo del tutto conformata all’idea di un progresso infinito che definisce la modernità. Ciò che viene lasciato cadere senza il coraggio di esplicitarne le ragioni – il giorno dell’ira, l’ultimo giorno – può essere raccolto come u’arma da usare contro le viltà e le contraddizioni del potere al momento della sua fine. È quanto intendiamo qui fare, provandoci a celebrare senza intenzione parodica, ma al di fuori della Chiesa, che appartiene al numero dei defunti, una sorta di funerale abbreviato per l’occidente.

Dies irae, dies illa
solvet saeclum in favilla,
teste David cum Sybilla.

Giorno d’ira, quel giorno
distruggerà il mondo nella cenere,
come testimoniano Davide e la Sibilla.

Di che giorno si tratta? Certamente del presente, del tempo che stiamo vivendo. Ogni giorno è il giorno dell’ira, l’ultimo giorno. Oggi il secolo, il mondo sta bruciando, e con esso anche la nostra casa. Di questo dobbiamo essere testimoni, come Davide e come la Sibilla. Chi tace e non testimonia, non avrà pace né ora né domani, perché è appunto la pace che l’occidente non può né vuole vedere né pensare.

Quantus tremor est futurus
quando iudex est venturus
cuncta stricte discussurus.

Quanto terrore ci sarà,
quando verrà il giudice,
per giudicare rigorosamente ogni cosa.

Il terrore non è futuro, è qui e ora. E quel giudice siamo noi, chiamati a pronunciare il giudizio, la krisis sul nostro tempo. Alla parola «crisi», di cui non si fa che parlare per giustificare lo stato d’eccezione, noi restituiamo il suo significato originale di giudizio. Nel vocabolario della medicina ippocratica, krisis designava il momento in cui il medico deve giudicare se il paziente morirà o sopravviverà. Allo stesso modo noi discerniamo ciò che dell’occidente muore e ciò che è ancora vivo. E il giudizio sarà severo, non si lascerà sfuggire nulla.

Tuba mirum spargens sonum
per sepulchra regionum,
coget omnes ante thronum.

Mors stupebit et natura,
cum resurget creatura,
iudicanti responsura.

Una tromba che diffonde un suono meraviglioso
nei sepolcri di tutto il mondo,
chiamerà tutti davanti al trono.

La morte e la natura stupiranno,
quando la creatura risorgerà,
per rispondere al giudice.

Non possiamo far risorgere i morti, ma possiamo almeno preparare con ogni cura lo strumento meraviglioso del nostro pensiero e del nostro giudizio e, facendolo poi risuonare senza timore, liberare la natura e la morte dalle mani del potere che con esse ci governa. Sentire stupire in noi la natura e la morte, presagire qui e ora un’altra vita possibile e un’altra morte, è la sola resurrezione che c’interessa.

Liber scriptus proferetur,
in quo totum continetur,
unde mundus iudicetur.

Iudex ergo cum sedebit,
quidquid latet apparebit,
nil inultum remanebit.

Verrà aperto il libro,
nel quale tutto è contenuto,
e da quello il mondo sarà giudicato.

Non appena il giudice sarà seduto,
apparirà ciò che è nascosto,
nulla resterà invendicato.

Il libro scritto è la storia, che è sempre storia della menzogna e dell’ingiustizia. Della verità e della giustizia non vi è storia, ma apparizione istantanea nella krisis decisiva di ogni menzogna e ogni ingiustizia. In quel punto la menzogna non potrà più coprire la realtà. La giustizia e la verità manifestano infatti se stesse, manifestando la falsità e l’ingiustizia. E nulla sfuggirà alla forza alla loro vendetta, a condizione di restituire al questa parola il significato etimologico che ha nel processo romano, in cui il vindex è colui che vim dicit, che mostra al giudice la violenza che è stata fatta a colui che solo in questo senso egli “vendica”.

Quid sum miser tunc dicturus,
quem patronum rogaturus,
cum vix iustus sit securus.

E io che sono misero che dirò,
chi chiamerò in mia difesa,
se a mala pena il giusto è sicuro?

Il giusto che presta la sua voce al giudizio è in qualche modo coinvolto nel giudizio e non può chiamare altri in sua difesa. Nessuno può testimoniare per il testimone, egli è solo con la sua testimonianza -in questo senso non è sicuro, è dentro la crisi del suo tempo -e nondimeno pronuncia la sua testimonianza.

Confutatis maledictis,
flammis acribus addictis,
voca me cum benedictis…

Lacrimosa dies illa,
qua resurget ex favilla
iudicandus homo reus

Condannati i maledetti,
gettati nelle vive fiamme,
chiama me tra i benedetti…

Giorno di lacrime quel giorno,
quando risorgerà dalla cenere
l’uomo reo per essere giudicato.

Benché l’inno sul giorno dell’ira faccia parte di una messa che chiede pace e pietà per i morti, il discrimine fra i maledetti e i benedetti, fra i carnefici e le vittime è mantenuto. Nell’ultimo giorno, i carnefici, come stanno ora facendo senza forse avvedersene, si confutano infatti da soli, lasciano cadere le maschere che coprivano la loro ingiustizia e la loro menzogna e si gettano nelle fiamme che hanno essi stessi acceso. L’ultimo giorno, il giorno dell’ira, ogni giorno è per essi un giorno di lacrime, ed è forse proprio perché ne sono consapevoli che si fingono così sorridenti. Solo il consenso e la paura dei molti tiene in sospeso quel giorno. Per questo, anche se ci sappiamo senza potere di fronte al potere, tanto più implacabile deve essere il nostro giudizio, che non possiamo separare dal requiem che stiamo celebrando. Signore, non dare loro la pace, perché essi non sanno che cosa essa sia.

11 luglio 2024

Forsíðumyndin er hluti dómsdagsmyndar á forhlið dómkirkjunnar í Orvieto á Ítalíu.

MAÐURINN Í HLEKKJUM LÍKAMANS

Í tímamótaverki Giogio Agambens, Homo sacer -fullveldið og hið nakta líf, frá árinu 1995, er að finna áhrifamikinn viðauka i kafla sem ber heitið „Stjórnmálinn, það að gefa lífi einnar þjóðar form“ 

Kaflinn er hluti af greiningu Agambens á nasismanum út frá kynþáttahyggjunni sem „lífvaldi“ eða „biopólitík“, hugtökum, sem Foucault notaði meðal annars í greiningu sinni á „Sögu kynlífsins“ á 8. áratug síiðustu aldar. 

Í þessum kafla víkur Agamben að „mesta hneikslinu í söhu heimspekinnar“ sem var aðild Martins Heideggers að nasismanum. Þetta uppgjör Agambens við Heidegger og nasismann væri efni í langan texta, en inn í það skýtur hann textabroti úr ritgerð eftir Emmanuel Lévinas, sem hann segir kannski vera „dýrmætasta framlagið enn í dag til skilnings á „þjóðernissósíalismanum“ í Þýskalandi á fyrrihluta síðustu aldar".

 Það merkilega er, að þetta textabrot Lévinas, sem Agamben vitnar í án þess að þýða það úr sínu franska frummáli, er skrifað árið 1934 og birt  í tímaritinu Espirit, ári eftir að lærifaðir Levinas, Martin Heidegger, hafði þegið rektorsstöðu við háskólann í Freiburg og gengið í nasistaflokkinn. Þótt Levinas minnist hvergi í þessari ritgerð á Heidegger, læriföður sinn, segir Agamben að allir sem til þekkja geti séð í þessu textabroti tilkomumestu gagnrýnina á stuðning Heideggers við nasismann til þessa. Þar sem ég er nú að vinna í þýðingu á þessu verki Agambens, þá datt mér í hug að birta hér kaflabrotið úr þessari stórmerku ritgerð Lévinas: Quelques reflections sur la philosophie de l‘Hitlerismo í þýðingu minni úr frönsku með aðstoð Agambens og hins enska þýðanda hans, Daniel Heller-Roazen. Þetta textabrot er eins og heimspekiljóð, gullhamrað í granít á frummálinu, og talar inn í umræðu um tilvistarhyggju, kynþáttahyggju og lífvaldið í samtímanum:

Sjálfið í fangelsi eigin líkama

Líkaminn er ekki bara slysalegt eða gæfulegt tilfelli, sem tengir okkur við miskunnarlausan efnisheiminn – aðild líkamans að sjálfinu hefur gildi í sjálfu sér. Það er aðild þar sem engin undankomuleið er í boði, og engin myndlíking getur fengið okkur til að skynja hann sem utanaðkomandi hlut.

Um er að ræða aðild, þar sem ekkert fær breytt hinum harmsögulega sársauka endanleikans.

Skynjun samsemdarinnar á milli sjálfsins og líkamans… mun aldrei leyfa þeim er vilja segja skilið við þessa samsemd að enduruppgötva á botni þessarar einingar tvíeðli frjáls anda er berst gegn þeim líkama sem hann var bundinn við.

Fyrir þau (sjálfið og líkamann) er það einmitt þessi binding við líkamann, sem myndar kjarna andans.

Aðskilnaður þeirra hlutlægu forma, sem andinn hefur þegar verið bundinn um aldir, fæli í sér svik við upprunaleika þeirrar tilfinningar sem við verðum að ganga út frá.

Það mikilvægi sem við höfum lagt í þessa líkamlegu tilfinningu, sem vestræn hugsun hefur aldrei getað sætt sig við, er grundvöllur nýs skilnings á manninum.

Hið líffræðilega, með öllum þeim kárínum er því fylgja, verður meira en viðfang hins andlega lífs, það verður að kjarna þess. Dularfullar raddir um blóðið, og ákallið um erfðagildin og fortíðina, sem líkaminn verður dulmagnað burðardýr fyrir, glata eðli sínu sem vandamál er heyri undir hið frjálsa og fullvalda sjálf.

Sjálfið hefur ekki upp á aðrar lausnir að bjóða en óþekkjanleika eigin vandamála. Það hvílir á þeim.

Kjarna mannsins er ekki lengur að finna í frelsinu, heldur í eins konar hlekkjum… Hlekkjaður líkama sínum hefur manninum verið forboðið að flýja sjálfan sig.

Fyrir manninn er sannleikurinn  ekki lengur fólginn í hugleiðingu um framandlega sýningu – hann felst þess í stað í drama þar sem hann sjálfur er leikarinn.

Það er undir þunga gjörvallrar tilveru hans, sem hefur líka að geyma staðreyndir sem hann á ekki afturkvæmt til, sem maðurinn mun segja sitt já eða nei.

 

Ljósmyndirnar sýna Agamben og Levinas, en á milli þeirra er krossfestingarmynd eftir Francis Bacon

ÚTILEGUMAÐURINN, HINN BANNSETTI OG HOMO SACER

Vargar og helgir menn í véum listarinnar og samfélagsins

Vargur í véum listarinnar og Útilegumaður Einars Jónssonar

Nýleg skemmdarverk á meistaraverki Einars Jónssonar, Útilegumannainum, er gott tilefni til að hugleiða merkingu þessarar myndar og sögu þeirrar hugmyndar sem hann stendur fyrir. Allir Íslendingar þekkja þrjár íslenskar sögupersónur sem Útilegumaðurinn vísar til: Grettir Ásmundsson, Fjalla-Eyvindur og Skugga-Sveinn. Þessar sögupersónur uppfylla allar skilgreiningu útlagans: þess manns sem hefur verið dæmdur úr mannlegu samfélagi og er réttdræpur hverjum sem er, án sakargiftar. Að drepa útlaga telst ekki mannsmorð í lagalegum skilningi. Hins vegar er bannað að taka hann af lífi samkvæmt lögskipuðu aftökuritúali eða færa hann til fórnar guðunum. Engu að síður búa þessar þrjár persónur yfir áru í augum íslenskrar þjóðarsálar, sem tengist uphafinni hugmynd um frelsi og dirfsku: útlaginn er frjáls ferða sinna að því leyti að hann getur leitað uppi flóttaleiðir eða rænt sér lífsbjörg án þess að réttarkerfið geti í raun dæmt honum sakarauka: útlaginn er bannsettur úr mannlegu samfélagi, og einungis frjáls utan þess. Við eigum eitt orðatiltæki um þetta fyrirbæri, sem enn er stundum notað í daglegu tali: að vera „vargur í véum“. Orðið vargur í þessu samhengi vísar í úlfinn, sem er þekkt og hatað rándýr á norðurslóðum og fjarri mannabyggðum í Evrópu. Þessi vargur er villidýr er lifir utan allra siðareglna og hefur verið úthýst úr mannabyggðum frá ævafornu fari. En hver eru „véin“? Vé eru heilagir staðir bæði í kristinni og heiðinni merkingu. Þau eru helgidómar siðaðs samfélags. Þannig eru „vargur“ og „vé“ andstæður er merkja villta náttúru og mannlega siðmenningu. Með vissum hætti felur þetta orðasamband í sér í senn andstæðu og tengsl náttúru og siðmenningar, þess sem Forngrikkir kölluðu zoé og bios, þess "nakta lífs" sem ekki þekkir mun góðs og ills (eða býr handan þess) og þess lífs sem byggir á logos, rökhugsun er leggur mat á hið góða og illa, hið rétta og ranga.

Sambýli þessara tveggja lífsforma er viðfangsefni ítalska heimspekingsins Giorgio Agambens í tímamótaverki hans Homo sacer – il potere sovrano e la nuda vita (Homo sacer – fullveldið og hið nakta líf) frá árinu 1995. Í þessari bók gefur Agamben sér þessa hugtakatvennu sem forsendu til að rannsaka stjórnmála- og menningarsögu Vesturlanda, allt frá forsögulegum tíma til samtímans. Þessi pistill er ekki tilefni til að greina allar þær fjölbreytilegu og nýstárlegu myndir sem rannsókn Agambens leiðir í ljós, heldur einungis til að benda á tengsl Útilegumanns Einars Jónssonar við Homo sacer, þessa þversagnakenndu ímynd sem sameinar í sjálfri sér þessar andstæður úlfsins og helgidómsins, náttúrunnar og siðmenningarinnar. Það á við um þær þrjár íslensku sagnapersónur sem gegna hlutverki útilegumannsins, að þær hafa ef ekki beinlínis í bókmenntunum, þá í það minnsta í hugum þjóðarinnar, öðlast upphafna mynd hetjunnar eða þess heilaga manns sem hefur fundið sér stað í véum laga og réttar hins siðmenntaða samfélags, án þess að hljóta almenna eða algilda fordæmingu. Það er í þessum skilningi sem Útilegumaður Einars Jónssonar stendur fyrir Homo sacer, en þetta er tvírætt og illþýðanlegt hugtak á íslensku því „sacer“ er upphaflega hið heilaga í fornum skilningi, sem hið “ósnertanlega“, það sem einungis hofpresturinn getur nálgast, og þá af mikilli varúð. Hugtakið „sacro“, sem merkir heilagur, á rót sína í „sacer“ en merkingin er ekki nákvæmlega sú sama. Á tímum Rómverja var þetta hugtak ekki bara notað um heilaga menn, heldur líka hina „bannsettu“, þá sem voru dæmdir í útlegð. Í bók sinni rekur Agamben merkingu og sögu þessa fyrirbæris, og hvernig það getur varpað nýju ljósi á pólitíska sögu Vesturlanda frá upphafi vega. Í þessu sambandi verður greining hans á kynþáttahyggju, á  nasismanum og útrýmingarherferðinni gegn gyðingum og sígaunum athyglisverð, og gengur Agamben þar svo langt að segja að einangrunarbúðir nasista séu í raun forskrift að ákveðnum fyrirbærum í samtímanum, ekki bara í yfirstandandi þjóðarmorði í Gaza, sem ekki var komið til sögunnar við ritun bókarinnar, heldur í víðtækari hætti en viðurkennt hefur verið af skilningi fræðasamfélagsins á mörgum samfélagsvandamálum samtímans. Ékki eru efni til að taka upp þau umdeildu málefni hér, heldur vísað í nýja þýðingu mína á stuttu kaflabroti úr bók Agambens, þar sem þessi hugmynd er meðal annars rakin til forn-germanskra heimilda um „varg í véum“. Hér kemur þetta kaflabrot, sem gæti líka átt erindi í túlkun okkar á íslenskum útilegumannasögum:

BANNSETNINGIN OG ÚLFURINN

(Kaflabrot úr Homo sacer eftir Giorgio Agamben)

 

6.1. „Öll einkenni Sacer esse (Að vera heilagur/bannsettur)  sýna að þetta orðatiltæki er ekki sprottið úr jarðvegi stjórnarskrárbundinnar lögsögu, heldur á það uppruna sinn á tímabili sem teljast verður for-félagslegt. Orðatiltækið hefur að geyma brot af frumstæðu lífi hinna indo-evrópsku þjóða… Hin germanska og skandinavíska fornöld býður okkur óneitanlega upp á hliðstæðu homo sacer í útlaganum og útilegumanninum (wargus, vargr, úlfurinn og heilagi úlfurinn í trúarlegum skilningi, vargr y veum)… Það sem talið var ógjörningur í hinni rómversku fornöld – aftaka útlaga án dóms og laga – var óumdeilanlega viðtekin regla í hinu forna germanska réttarkerfi“ (Jehring, bls. 282). 

Jehring varð fyrstur manna til að tengja ímynd homo sacer við wargus, varúlfinn, og við friedlos, „hinn friðlausa“ í fornri germanskri réttarvitund. Hann lagði þannig sacratio til grundvallar kennisetningarinnar um Friedlosigkeit, sem varð til um miðbik XIX aldar hjá germanska fræðimanninum Wilda, en hann taldi hið forna germanska réttarkerfi hafa byggst á hugtakinu friður (Fried), og á samsvarandi útilokun afbrotamannsins úr samfélaginu, sem þar með varð friedlos, það er að segja friðleysingi, sem varð á þessum forsendum réttdræpur af hverjum sem var, án þess að það fæli í sér mannsmorð.  Bannsetning sem tíðkaðist á miðöldum fól í sér hliðstæð einkenni: hinn bannsetti útlagi var réttdræpur (bannire idem est quod dicere quilibet possit eum offendere: Cavalca, bls. 42 -ísl.: bannsetning felur í sér að öllum sé heimilt að ráðast gegn viðkomandi) eða hann var jafnvel þegar talinn dauður (exbannitus ad mortem de sua civitate debet haberi pro mortuo: sama rit, bls. 50; ísl: Bannsettur skal eftir lát sitt vera talinn dauðadæmdur af samfélaginu)). Germanskar og engilsaxneskar heimildir leggja áherslu á þessar takmörkuðu aðstæður hins bannsetta, þar sem hann var skilgreindur sem mann-úlfur (wargus, werwolf, lat. garulphus, en þaðan er komin franska orðmyndin loup garou, varúlfurinn (lupo mannaro): Þannig nota Salica-lögin (Frakkland 6. öld) og Ripuaria-lögin (Köln, 7. öld) þetta orðalag: wargus sit, hoc est expulsus, í merkingu sem minnir á sacer esto (boðháttur: megi þú vera vargur, það er útlægur), er lögverndaði drápsheimild gagnvart hinum helga manni, og lög Játvarðs skriftaföðurs (1042-1066), sem skilgreina hinn bannsetta (bandito) wulfesheud (bókstafleg merking: úlfshöfuð), og líkja honum við varúlf (lupinum enim gerit caput a die utlagationis suae, quod ab anglis wulfesheud vocatur – ísl.: hann ber úlfshöfuð frá degi útlagadóms síns, sem enskir kalla að bera úlfshaus). Varúlfurinn (il lupo mannaro) sem átti að hvíla í hinni sameiginlegu dulvitund þjóðarinnar sem kynblönduð ófreskja manns og villidýrs, klofin á milli borgarinnar og skógarins, er þannig upprunaleg ímynd þess sem samfélagið hefur bannsett. Að hann skuli skilgreindur mann-úlfur, en ekki hreint út sagt úlfur (orðmyndin caput lupinum (úlfshöfuð) hefur lagalegt gildi), skiptir hér meginmáli.  Líf þess bannsetta (bandito) -rétt eins og líf hins heilaga manns- er ekki einskært náttúrufyrirbæri í dýrslíki, án allra tengsla við borgina, lög hennar og rétt; þetta líf er hins vegar á þröskuldi hins óaðgreinanlega, mitt á milli manns og dýrs, phýsis og nómos, útilokunarinnar og innlimunarinnar: loup garou, varúlfurinn (lupo mannaro), hvorki maður né villidýr, sem með þversagnarfullum hætti byggir báða þessa heima en tilheyrir hvorugum.