Category: Postmódernismi

SAMRÆÐA TÚLKENDANNA Í KIRKJU KRISTS

 

ÓVÆNT STEFNUMÓT VIÐ HULDU STEFÁNDSDÓTTIR OG GIANNI VATTIMO

Við tiltekt í skjalasafni mínu fann ég nýverið samanbrotinn einblöðung sem ég var búinn að gleyma að væri til. Það var pistill sem ég skrifaði fyrir beiðni Listvinafélags Hallgrímskirkju vegna málverkasýningar Huldu Stefánsdóttur í kirkjuanddyrinu árið 2010, sem hún kallaði "Upplausn". Lestur þessa pistils var mér eins og skemmtilegur endurfundur við einn af lærimeisturum mínum á þessum tíma, ítalska heimspekinginn Gianni Vattimo, sem ég var svo lánsamur að kynnast persónulega þegar hann þáði boð okkar Helga Þorgils og Hannesar Lárussonar um að taka þátt í alþjóðlegu námskeiði um listheimspeki sem við efndum til hér á landi, meðal annars við Arnarstapa á Snæfellsnesi, undir lok síðustu aldar. Vattimo átti þá frumkvæði að því að taka með sér á námskeiðið ítalska myndlistarmanninn Claudio Parmiggiani, og allt endaði þetta ævintýri með því að Parmiggiani kynnti fyrir okkur einbeittan vilja sinn til að setja upp varanlegt listaverk hér á landi, sem endanlega varð eftir erfiðar fæðingarhríðir að "Vitanum" á Sandskeiði, listaverki sem hefur vakið athygli langt út fyrir landsteinana. Ástæða þess að við félagar buðum þeim félögum til Íslands var ekki síst sú, að ég hafði hrifist af lestri bóka Vattimo, verka á borð við "Endalok nútímahyggjunnar" og "Handan túlkunarinnar", sem urðu mér á sínum tíma mikilvægir lyklar að skilningi á samtímanum og listsköpun hans. Textinn sem ég skrifaði í tilefni málverkasýningar Huldu Stefánsdóttur fyrir 35 árum endurspeglar þannig nærri hálfrar aldar kynni mín við Vattimo, sem lést fyrir tveim árum, og hvernig þau nýttust mér til að bregða ljósi á erindi Huldu Stefánsdóttur í anddyri Hallgrímskirkju árið 2010. Öll er saga þessa texta og óvænts endurfundar hans í ruslahaugi skjalasafns míns nú, 15 árum síðar, dæmi um ævintýranlegar tilviljanir á lífsleiðinni og óvæntar afleiðingar þeirra. Textinn er eins og önnur mannanna verk, barn síns tíma, og varpar í raun ekki síst ljósi á túlkunarheimspeki og verufræði Vattimos, eða hvernig ég vann úr þeim hugmyndum til að mæta fundarboði Huldu Stefánsdóttur í kirkjuandyri Hallgrímskirkju. Semsagt texti sem ég ber einn ábyrgð á, en tengir í raun fleiri tilviljanir í lífinu en sjá má á yfirborðinu. Þessi texti á vel heima hér á þessari vefsíðu sem tímanna tákn.

 

Upplausn

Samræða túlkendanna í kirkju Krists

Það kann að hljóma sem gömul og úrelt þula að segja einu sinni enn að við lifum á tímum upplausnar hinna stóru hugmyndakerfa, en það sem einkenndi þau var meðal annars sú hugsun,  að  sagan ætti sér fastar skorður og fyrir fram skilgreind markmið, markmið sem reyndar virðast öll vera innrituð í þann gyðinglega-kristna skilning á sögunni, sem kennir okkur að hún sé bein lína er leiði frá hinu illa til hins góða, frá erfðasyndinni til frelsunar, frá efninu til andans o.s.frv. En samkvæmt hinum gyðinglega-kristna skilningi var heimurinn skapaður úr engu og syndafallið markaði upphaf sögunnar sem tekur síðan eðlisbreytingu með holdtekju Guðs, fæðingu og dauða Sonarins, og lýkur svo með endurkomu hans á hinsta degi, þar sem hinir hólpnu öðlast vist í Paradís.

Þessi kristna saga er saga frelsunar mannsins og náttúrunnar, því hvorutveggja varð sjúkt og undirorpið dauðanum með tilkomu erfðasyndarinnar; en með afhelgun og vísindahyggju hefur frelsunin tekið á sig veraldlega mynd, þar sem fortíðin er af hinu illa vegna vanþekkingar, endurlausnin kemur með valdi og þekkingu vísinda og tækni og frelsunin með þeim framförum sem þessar dyggðir eiga að veita manninum í þeirri Paradís sem er ekki lengur hin himneska Jerúsalem í öðrum heimi, heldur  öllu fremur í þúsund ára ríki framfaranna í sjálfum sér.

Upplausn þessarar frummyndar söguskilnings Vesturlandabúa, sem hægt er að rekja til gyðingdóms og kristni, er eitt helsta einkenni þess samtíma sem við lifum nú, og hún hefur óhjákvæmilega áhrif á alla menningu okkar og siði, ekki bara stjórnmálin og vísindin, heldur líka þá trúarlegu menningu sem lifir innan samfélags kirkjunnar og þá fagurfræðilegu menningu sem við sjáum blómstra í listgreinum samtímans.

Upplausn hugmyndakerfanna felur í sér að útópíur þeirra og framtíðardraumar glata trúverðugleik sínum, og framfaratrúin, sem við getum kallað veraldlega útgáfu hinnar kristnu sögu um leiðina til frelsunar, hefur glatað forsendum sínum, þó ekki væri nema vegna þeirra vistfræðilegu marka sem náttúran setur manninum.

Hvað hefur komið í stað útópíunnar um frelsun mannsins?

Í stað hinna stóru draumsýna höfum við ratað inn í tíma stafrænnar upplýsingatækni, þar sem öllum tæknibrögðum er beitt til að bregða upp margbreytilegum og síbreytilegum myndum af heiminum,  og umbreyta honum að vild. Sjónvarpið er gluggi okkar að heiminum, og hin stafræna myndasmíð þess er hverfulli en flest annað.

Veruleikinn birtist okkur nú sem  myndgerving, hverful skjámynd, þar sem túlkunin og myndbirtingarnar eru á valdi tæknivélar sem enginn hefur fulla yfirsýn yfir. Þetta eru þeir tímar sem hafa verið  kenndir við endalok frumspekinnar, tímar þar sem sýndarveruleikinn og endalausar túlkanir hans virðast drottna í krafti gleymsku mannsins á eigin tilvist.

Hver er staða kristinnar trúar við þessar aðstæður, og hvernig birtast þær í myndlist og skáldskap samtímans?

Ítalski heimspekingurinn Gianni Vattimo[1] segir að þessar aðstæður breyti stöðu hinnar gyðinglegu- kristnu hefðar með róttækum hætti, þar sem hún þurfi nú að endurskoða frumspekilegrar forsendur sínar og þá frumspekilegu línulegu söguskoðun sem hér var lýst. Sá tímamótaviðburður sem átti sér stað  þegar Guð tók á sig mannlegt hold, varð sýnilegur  og gekk síðan í dauðann á Golgata, markaði þá afhelgun eða niðurstigningu  (kenosis) guðdómsins sem seinna tók á sig mynd afhelgunar vísindahyggjunnar,  þar sem maðurinn tekur sjálfur ábyrgð á eigin frelsun og þar með einnig ábyrgð á náttúrunni í gegnum framfarirnar, sem túlkaðar voru sem vilji Guðs. Vald vísindanna á náttúrunni fólst að mati húmanista á borð við Francis Bacon (1561-1626) í því að maðurinn tileinkaði sér hugsun skaparans og þar með einnig vald hans og vilja. Framvinda sögunnar á forsendu vísindahyggjunnar varð þannig innrituð í vilja Guðs. Með endalokum frumspekinnar og hinna óbreytanlegu frumforsenda hverfur um leið þessi skilningur á sögunni sem línulegt ferli til framfara og frelsunar, segir Vattimo;  þar með hverfur útópía nútímahyggjunnar og eftir stendur ráðgátan um sögulegan vilja Guðs.

Til að skýra þessa ráðgátu vitnar Vattimo í miðaldaguðfræðinginn Gioacchino da Fiore (1130-1202), sem skilgreindi línulegan söguskilning kristninnar með eftirfarandi hætti: Sagan skiptist í þrjá kafla, sem eru tímabil Föðurins, þar sem mannkynið lifir í guðsótta undir ströngum aga lögmálsins, tímabil Sonarins, þar sem mannkynið lifir í náð trúarinnar, og tímaskeið Heilags anda, þar sem mannkynið lifir í enn fullkomnari náð samkvæmt lögmálum vináttunnar og frelsisins. Rétt eins og Gamla testamentið tilheyrir tíma Föðurins þá tilheyrir Nýja testamentið tíma Sonarins, en tímabil Heilags anda var ekki runnið upp á miðöldum að mati Gioacchino. Vattimo telur að þessi söguskýring vísi fram á veginn til þeirrar veraldarhyggju sem nú ríkir. Ef við eigum að líta á söguna sem sögu frelsunarinnar, þá hljóti sú saga að hafa runnið  í gegnum framfaratrú og útópíur nútímahyggjunnar, allt að þeim endalokum frumspekinnar sem áður var getið, þar sem allar frumforsendur leysast upp í endalausar túlkanir.  þannig verður jafnvel saga Opinberunarbókarinnar um endalok heimsins og endurkomu lausnarans á hinsta degir ekki annað en saga til túlkunar eins og hver annar skáldskapur;  rétt eins og útópíur vísindanna og stjórnmálanna. Þetta er, segir Vattimo, tími Heilags anda í skilningi miðaldaguðfræðingsins, þetta er sú saga sem gerist á okkar dögum sem söguleg  örlög og andleg endurfæðing kristindómsins, þar sem hin kristna saga um frelsun mannsins og náttúrunnar verður um leið sú saga túlkunarinnar er leysir af hólmi hinar traustu undirstöður þeirrar frumspekilegu hugsunar sem mannkynið hefur þegar sagt skilið við með tæknivæðingu okkar daglega lífs.

Rétt eins og frumforsendur heimspekinnar og hinna stóru hugmyndakerfa leysast nú upp í frumeindir sínar fyrir augum okkar, þá bíða sömu örlög þeirri bókstafstrú er leit á orð Heilagrar ritningar sem óbreytanlegan sannleika; þessi kristna frumsaga um frelsunina verður í vissum skilningi saga túlkana sem birtast okkur í margbreytilegum myndum í samtímanum og snúast endanlega um umburðarlyndi og kærleika sem kjarna trúarinnar. Vattimo segir að samkvæmt okkar gyðinglegu og kristnu hefð snúist öll túlkun endanlega um frelsun, ekki síst túlkunin á holdtekju Guðs og meyfæðingu Sonarins. Í þessari sögu er Sonurinn logos  Föðurins og Heilagur andi sá upphafni kærleikur er ríkir á milli þeirra feðga, um leið og hann er sá kraftur er umbreytti Guði í mann í skauti Maríu. Um leið og saga túlkunarinnar tengist með þessum hætti heilagri þrenningu, þá verður Kristur sjálfur einn helsti túlkandi Heilagrar ritningar. Þannig umbreytist þessi gyðinglega-kristna saga um frelsun mannsins og náttúrunnar í sögu túlkana, þar sem fæðing, dauði, upprisa og endurkoma Krists eru mikilvæg viðfangsefni til túlkunar frekar en bókstafstrúar. Það sama á við um sögu vísindalegrar þekkingar á náttúrunni  í okkar samtíma, einnig hún verður margbreytileg saga túlkana, þar sem enginn opinberaður og óforgengilegur sannleikur er í sjónmáli.

Þetta vekur upp eina mikilvæga spurningu: eru þá allar túlkanir jafn réttháar?

Nei, ekki frekar en að öll veraldarvæðing og afhelgun séu jafn góðar, túlkunin þarf að sýna gildi sitt í samfélagi túlkendanna, segir Vattimo:  „Tungumálið er fyrst og fremst af andlegum toga, og segja má að einu takmörk veraldarvæðingarinnar sé kærleikurinn, möguleikinn á samræðu í samfélagi túlkenda.“

Þar sem vísað er til „samfélags“ sem viðmiðs um gildi túlkana, þá tekur Vattimo skýrt fram, að slíkt viðmið eigi þá fyrst við þegar upplausn hins sanna bókstafs og þeirrar veru, sem kynnir sig sem óbreytanlega og ófrávíkjanlega nærveru, hefur raunverulega  átt sér stað: veran í þessu samfélagi er ekki fyrir fram gefin í eitt skipti fyrir öll, hún er ekki stofnun og því síður bygging, heldur er hún atburður sem gerist í tímanum sem lifandi túlkun. Hin túlkandi verufræði er, segir Vattimo, ekki bara ný uppfinning kirkjunnar, heldur fyrst og fremst endurvakning draumsins sem Gioacchino da Fiore sá fyrir sér á 12. öld.

Hvernig tengjast listirnar, í þessu tilfelli myndlistin, þessu samfélagi túlkendanna sem hafa yfirgefið hina föstu höfn fyrir fram gefinnar eða opinberaðrar návistar og hins óbrotgjarna sannleika?

Hefðbundin túlkun listasögunnar hefur fylgt því gyðinglega-kristna mynstri sem lítur á söguna sem sögu frelsunar. Við þurfum ekki annað en að sjá hliðstæðuna í framúrstefnum 20. a

ldarinnar, sem allar gengu út frá því að frelsa listina úr viðjum hins gamla í nafni ótvíræðs gildis þess sem er nýtt. Þetta var módernisminn, sem endurspeglaði þá vísindalegu framfaratrú er segja má að hafi lokið sögu sinni á 7. áratug síðustu aldar. Þá lauk þeirri þróun sem sjá mátti fyrir strax í upphafi aldarinnar, til dæmis hjá dadaistunum, en við tók það sem við getum kennt við fjölhyggju túlkananna, en sumir hafa kallað síð-módernisma eða eftir-módernisma. Það er ekki lengur til neinn sameiginlegur mælikvarði á fagurfræðileg gildi í samtímanum, og reyndar eru mörkin á milli listar og veruleika orðin óljós og hugtakið fagurfræðileg reynsla hefur hlotið nýja og útvíkkaða merkingu á okkar tímum, sem takmarkast ekki við upplifun afmarkaðs listmunar í þar til gerðu rými við fyrirfram tilbúnar aðstæður, heldur tekur það til þeirrar reynslu sem Vattimo kallar „samræðu túlkendanna“ og leysir upp mörkin á milli listmunarins, umhverfisins, listamannsins og þess samfélags sem meðtekur listaverkið.

Við þessar aðstæður vaknar sú spurning, úr því ekki er hægt að skilgreina einn mælikvarða á gildi listarinnar, hvort allt sé þá jafn gott og gilt á þessum vettvangi? Spurningin um það, hvort „allt sé leyfilegt“ í listum, fylgdi óhjákvæmilega endalokum módernismans. Svar Vattimo við spurningunni um gildi túlkana í hinni trúarlegu samræðu gæti að einhverjum hluta átt við hér: „einu takmörk veraldarvæðingarinnar eru kærleikurinn: möguleikinn á samræðu túlkendanna“. Listgjörningurinn er félagslegur gjörningur, og hann er hugsaður og settur fram í félagslegri samræðu við aðra túlkendur og við söguna.  Þetta samfélag þeirra sem hafa ástríðu fyrir myndlist er kannski ekki óskylt trúarsamfélögum, þar sem ástríðan birtist í samræðunni og hinu félagslega samhengi ekki síður en í listmuninum sjálfum. Það er samfélag túlkenda í þeim skilningi að sérhver listrænn gjörningur felur í sér túlkun og skilning á því samhengi sem öll samræða byggist á. Án slíks samhengis verður engin samræða og engin list heldur.

Þetta þýðir ekki að listaverkið þurfi að fela í sér túlkun einhvers ytra fyrirbæris eða veruleika. Margir listamenn í samtímanum forðast vísanir í hinn ytri veruleika á þeirri forsendu að sannleikur listarinnar felist ekki í eftirlíkingu eða samkvæmni hennar við ytri veruleika, heldur búi kraftur hennar og sannleikur í henni sjálfri, og þá ekki síst sjálfum gjörningnum. Í stað þess að hugsa sér tiltekið fyrirbæri og myndgera það síðan út frá samkvæmnilögmáli rökfræðinnar um sannleikann, þá leitar myndlistin sannleikans í sjálfri sér og þeim verknaði sem framkvæmd hennar felur í sér. Kveikja listaverksins er í því sjálfu en ekki einhverri fyrirmynd.

Ég held að þetta sé einmitt það sem vaki fyrir Huldu Stefánsdóttur á þessari sýningu hér í Hallgrímskirkju. Hún hefur forðast allar ytri vísanir í verki sínu með því að leggja áherslu á gildi litarins í sjálfum sér, en um leið er hún að setja verk sitt í samhengi bæði við söguna og samfélagið með því að setja upp þessi ámáluðu léreft í anddyri Hallgrímskirkju. Þessi listræni gjörningur  endurspeglar þá upplausn hinna stóru hugmyndakerfa, sem hér var gerð að umhugsunarefni, og í því kirkjulega samhengi sem við sjáum þau hér, verða þau líka eins og svolítil innrás inn í það fastmótaða rými sem sjálf kirkjubyggingin er. Eins og tilraun til að brjóta það upp. Verk hennar leggur áherslu á græna litinn, lit jarðarinnar og þess efnislega veruleika sem Guð gekkst undir þegar hann holdgaðist í Kristi. Það er viðleitni til að hefja nýja samræðu á grundvelli þess jarðbundna kærleika sem endanlega er forsenda lifandi samtals túlkendanna.

Ólafur Gíslason

[1] Gianni Vattimo; Dopo la cristianità. Per un cristianesimo non religioso, Garzanti editore, 2002

Forsíðumyndin er málverk Huldu Stefánsdóttur, fengið af vefsíðu Berg Gallery

 

DELEUZE: UMTURNUN PLATONISMANS

 

DELEUZE OG FRAMKÖLLUN HINNAR SKAPANDI ÓREIÐU

Á þeim óreiðutímum sem við upplifum þessa dagana fann ég mér skjól í að lesa franska heimspekinginn Gilles Deleuze. Það er ekki léttur lestur, heldur mjög krefjandi, þar sem helst þarf að lesa hverja málsgrein aftur og aftur. Ég hef verið að lesa tvö meginverk hans, "Differnce & Repetition" frá árinu 1968 sem ég les í enskri þýðingu, og snilldarverkið "Logique du Sens" frá 1969, sem ég er að lesa í ítalskri þýðingu. Þetta eru ólíkar bækur, sú fyrri ber þess merki að vera unnin upp úr doktorsritgerð, sú síðari er hins vegar skrifuð af leikandi list út frá hugmyndaflugi Lewis Caroll um Lísu í Undralandi, þar sem ótæmandi hugmyndaflug fær að ráða í tiltölulega stuttum og oft laustengdum köflum þar sem við getum fundið þá "skapandi óreiðu" sem kannski var einkenni Deleuze sem heimspekings. Í allri óreiðunni rakst ég á þennan texta í upphafi viðaukans í þessari efnisríku bók, þar sem Deleuze gerir atlögu að hinni plaonsku hughyggju og hugmyndum hennar um frummyndir og eftirlíkingar þeirra í ólíkum myndum, nokkuð sem varðar ekki bara forngríska heimspeki, heldur umfram allt samtíma okkar - og þá sigurgöngu eftirlíkinganna sem einkenna samtíma okkar. Segja má að Þetta uppgjör Deleuze við Platonismann kallist á við anna yngri texta sem ég hef þýtt og birt hér á vefnum: "Framrás líkneskjanna" eftir Jean Baudrillard, upphaflega birt í bókinni "Simulacres et simulation" frá 1994. (Sjá:https://wp.me/p7Ursx-8B) Í báðum ritgerðunum er viðfangsefnið "sýndarveruleiki" ímyndanna og eftirlíkinganna og hvernig hermilistin hefur farið sigurgöngu í fjölmiðlabyltingu samtímans. Þótt 24 ár séu á milli bókanna tveggja, þá verður að segjast að Deleuze á ekki síður erindi til samtímans. En munurinn á sjónarmiðum þessara snillinga er athyglisverður, þar sem segja má að Baudrillard sjái svartnætti í heimi "Framrásar líkneskjanna", þá vill Deleuze sjá skapandi káta virkni í þessari framrás, sem hann tengir reyndar skemmtilega við Platon og Sókrates, og segir reyndar að þessi tilraun sín til "tortímingar" Platonismans sé "hin saklausasta af öllum niðurrifsverkum". Þessi ritgerð Deleuze ætti að vera skemmtilestur þeirra fjölmörgu sem hafa lesið gamla þýðingu mína á Baudrillard hér á vefnum. Þar sem þessi texti er mjög þéttur hef ég reynt að létta lesturinn með því að bæta við greinarskilum þar sem það gat átt við. Þýðingin hefur ekki verið yfirfarin af fagmanni og er því hvorki endanleg né óumdeilanleg. 

Í lokin vildi ég benda á að sú umræða sem hér á sér stað um líkingar af ýmsum gerðum og gráðum í anda Platonismans á sér skemmtilega hliðstæðu í íslenskum bókmenntum, nánar tiltekið í hinu snilldarlega "Kvæðakveri" Halldórs Laxness frá árinu 1930, en það er ljóðið "Rhodymenia Palmata" (titill mun latneskt heiti á blöðruþangi). Þar er þetta ljóð um "annarrar gráðu líkingar" sem eru m.a. til umræðu í þessu niðurrifi Deleuze á heimspekikerfi Platonismans. Ljóðið er í 10 köflum, en III. kaflinn hljóðar svona, og væri örugglega vel metinn af Deleuze:

III. (Niðurlag)
Vökru hleypa járngráir víkingar
vindum skygnda slóð.
Einatt framdi ég undirferli og svíkingar
ástin mín góð,
af því ég kunni annarrar gráðu líkingar
eins og magurt jóð.

Platonisminn og eftirlíkingarnar

Íslensk endursögn á ritgerðinni Platon et le simulacre, úr eftirmála bókarinnar Logique du sens (1969), hér endursagður úr ítalskri þýðingu Mario de Stefanis , útg. Feltrinelli (1975), bls. 223 – 234.

Hvað merkir „umturnun platonismans“? Með þessum orðum skilgreinir Nietzsche verkefni heimspeki sinnar, eða í víðara samhengi, verkefni heimspeki framtíðarinnar. Svo virðist sem þetta merki: útþurrkun heims hins kjarnfasta og heims birtingarmyndanna.

Engu að síður væru slík áform ekki einskorðuð við Nietzsche. Hina tvöföldu afneitun kjarnanna og birtingarmyndanna má rekja aftur til Hegels, eða öllu heldur til Kants. Hins vegar má vel draga í efa að Nietzsche hafi haft það sama í huga. Auk þess fela slík áform um umturnun í sér þann ágalla að vera sértekning: hún skilur áform platonismans eftir í skugganum. Þvert á móti ætti umturnun platonismans að fela í sér að draga fram áformin, „hundelta“ slík áform – rétt eins og Platon hundelti sófistann.

Mjög almennt sagt, þá ber okkur að leita áforma kenningarinnar um Hugmyndirnar á slóðum tiltekins vilja til úrvals og úrtaks. Um er að ræða að greina mismun, greina sjálfan „hlutinn“ frá myndum hans, frumgerðina frá eftirmyndinni, fyrirmyndina frá ígildinu. En er þessi hugtakanotkun öll sambærileg?

Áform platonismans koma þá fyrst í ljós, þegar við snúum okkur að greiningaraðferðinni. Slík aðferð er reyndar ekki ein af mörgum aðferðum díalektíkurinnar. Hún felur í sér allan mátt díalektíkurinnar, getu hennar til að tengja hana öðru valdi, og sýna þannig allan mátt kerfisins í heild sinni.

Í fyrsta lagi mætti segja að slík greiningaraðferð fæli í sér að greina tiltekna tegund í andstæðar undirgreinar í því skyni að ná utan um viðeigandi tegund: það er goggunaraðferðin sem notuð er í samfelldu úrtaki við greiningu aflans á handfæraveiðum. Þetta er hins vegar aðeins yfirborðskenndur þáttur í úrtakinu, hinn spaugilegi þáttur þess. Ef við tækjum þessa goggunaraðferð alvarlega, þá væru andmæli Aristótelesar fullkomlega réttmæt: goggunarúrtakið væri léleg röksemdafærsla, ólögmæt vegna þess að það vantaði almennt hugtak, er gæti til dæmis gert okkur kleift að álykta að handfæri væru innifalin í aflaskiptum er byggðu á veiðum o.s.frv.

Við verðum að kanna raunverulegan tilgang úrtaksins annars staðar. Í Stjórnmálunum finnum við fyrstu skilgreininguna: stjórnmálamaðurinn er hirðir mannanna. En hann mætir alls konar keppinautum, lækninum, kaupmanninum, bóndanum, sem allir segja: „það er ég sem er hirðir mannanna“. Í Fædrosi snýst málið um að skilgreina óráðið; eða öllu heldur að greina vel skilgreint óráð frá sannri ást. En einnig i þessu tilfelli mætum við mörgum vonbiðlum (pretendenti) sem segja: „Hinn hugfangni, elskhugi, það er ég.“ Tilgangur úrtaksins felst því ekki í að skipta tegundinni í undirgreinar, heldur í dýpri greiningu á ætterninu (stirpi): greina vonbiðla, greina hina hreinu frá hinum óhreinu, hinn sanna frá hinum falska o.s.frv. Sígild myndlíking um glópagullið á sér þessa skýringu.

Platonisminn er Odysseifskviða heimspekinnar. Hin platonska díalektík er ekki díalektík andstæðanna, heldur díalektík samkeppninnar (amphisbetesis), díalektík keppinauta og vonbiðla. Kjarni uppskiptanna birtist ekki í stærðinni, í ákvörðun undirtegunda af tiltekinni tegund, heldur í dýptinni, í úrtaki ættbálksins (stirpe). Að skilgreina væntingarnar og greina hina sönnu vonbiðla frá hinum fölsku.

Þegar Platon gengur að þessum áformum sínum grípur hann enn einu sinni til kaldhæðninnar. Það sem gerist í raun og veru, þegar úrvalið nær tilætluðu markmiði sínu, þá er eins og öllu sé kastað á glæ og þess í stað gripið til goðsögunnar. Þannig er það í Fædrosi, þar sem hringferli sálnanna virðist rjúfa úrtaksáformin . Sama gerist í Stjórnmálunum, í goðsögunni um árdaga tímans og sögunnar. Slík er önnur gildra aðgreiningarinnar og úrvalsins, seinni kaldhæðni hennar, þetta afturhvarf, þessi birtingarmynd afturhvarfsins eða afneitunarinnar. Sannleikurinn er sá, að goðsagan raskar engu.

Þvert á móti er goðsagan samtengjandi þáttur sjálfs úrtaksins. Það er eiginleiki úrtaksins að yfirvinna tvíþættingu goðsögunnar og díalektíkurinnar og innbyrða í einu lagi vald díalektíkurinnar og vald goðsögunnar. Goðsagan með sinni hringrásarbyggingu er einmitt sagan um grndvöllun. Hún gefur einmitt grænt ljós á að skapa fyrirmynd, þar sem hinir ólíku vonbiðlar hljóta sinn dóm.  Það sem kallar á grundvöllun er einmitt tilkallið.  Vonbiðillinn (il pretendente) ákallar þannig grundvöllinn og vel eða illa grundaðar væntingar hans eru því botnlausar. Þannig gerist það í Fædrosi, að goðsaga hringrásarinnar sýnir það sem sálirnar hafa megnað að sjá af Hugmyndunum, áður en holdtekningin átti sér stað: það er einmitt með þessum hætti sem boðið er upp á hinn valkvæða mælikvarða er segir til um hvernig hið vel grundaða óráð, eða hin sanna ást, tilheyra þeim sálum er margt hafa séð, og marga fjöruna sopið, en eru engu að síður viðbjargandi (risuscitabili) – á meðan tilfinninganæmu sálirnar, þær minnissljóu og skammsýnu, eru hins vegar ásakaðar fyrir að vera falskir vonbiðlar. Sama gerist í Stjórnmálunum: þessi goðsögn hringferðarinnar sýnir hvernig skilgreining stjórnmálamannsins  sem „hirðir mannanna“ tengist bókstaflega hinum arkaíska erki-guði: en þar birtist valmælikvarði er leggur grunn að því, hvernig ólíkir menn innan lýðveldisins eiga ólíka aðild að hinni goðsögulegu fyrirmynd. Endanlega endurspeglar þessi valkvæða þátttaka vandamál hinnar valkvæðu aðferðar.

Að eiga þátt (eða hlutdeild) merkir í besta falli annarar gráðu aðild. Þar af leiðir hin fræga nýplatónska þrenning: hinn óháði (impartecipabile), hluthafinn (partecipato) og þáttakandinn (partecipante). Einnig mætti orða þetta svona: grunnurinn (fondamento), viðfang valkvæðisins (oggetto della pretesa), vonbiðillinn (pretendente); faðirinn, dóttirin og hinn trúlofaði vonbiðill. Grunnurinn er það sem býr fyrirfram yfir einverju (á fyrsta stigi), en veitir jafnframt hluttekningu í því, færir vonbiðlinum aðild, og gerir hann þannig að annars stigs handhafa, að því marki sem hann nær að yfirstíga prófraun grundvallarins. Hluthafinn (il partecipato) er það sem hinn óháði býr yfir á fyrsta stigi stigveldisins. Hinn óháði veitir hlutdeild, veitir þátttakendunum hlutdeild: réttlætið, gæði hins rétta, hina réttlátu.  Með þessari valkvæðu þátttöku er án alls vafa gerður skýr greinarmunur á öllu stigveldi, allt verður eitt stigveldiskerfi. Er hugsanlegt að við séum hér að tala  um hluthafa í þriðja eða fjórða sæti, með endalausri gengisfellingu allt til þess sem hefur ekkert í höndunum nema eftirlíkinguna, ígildið, hillingarnar, eða er hann kannski sjálfur hillingar? Í Stjórnmálunum er munurinn skýrður í smáatriðum: hinn sanni stjórnmálamaður eða hinn vel grundaði vonbiðill, svo koma frændfólkið, aðstoðarfólkið og þrælarnir, allt að ígildunum og falsinu. Yfir því síðastnefnda hvílir bölvunin: þar eru holdgervingar hins illa valds hins falska vonbiðils.

Goðsagan er þannig það sem myndar hið innbyggða módel eða frumraunina (fundamento-prova), sem vonbiðlarnir gangast undir og metur yfirtökuvæntingar þeirra. Þetta eru forsendur úrtaksins og þeirrar uppskiptingar og þeirra markmiða sem stefnt er að, en þau felast ekki í skilgreiningu hugtaksins, heldur í sönnunarvottorði Hugmyndarinnar, ekki í ákvörðun tegundarinnar, heldur vali frændgarðsins (stirpe). Hvaða skýrir það  að í þrem höfuðtextum Platons um stigveldisskipunina, Fædrosi, Stjórnmálunum og Sófistanum, sé engin grundvallargoðsögn sett fram í síðastnefnda textanum?

Ástæðan er einföld. Í Sófistanum er aðferð stigveldisskiptinganna með þverstæðufullum hætti ekki fólgin í matsgerð hinna réttlátu vonbiðla, heldur felst hún þvert á móti í að ofsækja hinn falska vonbiðil sem slíkan, í því skyni að skilgreina veru (eða öllu heldur ekki-veru) eftirlíkingarinnar og ígildisins (simulacro). Það er sjálfur sófistinn sem er vera eftirlíkingarinnar, satírinn eða kentárinn, erkiguðinn Proteus sem blandar sér í allt og snýr út úr öllu.

En í þessum skilningi verður hugsanlegt að markmið Sófistans feli í sér stórbrotnasta ævintýri platonismans: að Platon hafi orðið fyrir þeirri hugareldingu í ákafri rannsókn sinni á hlutskiptum eftirlíkingarinnar og heljargjá hennar, að eftirlíkingin sé hugsanlega ekki bara fölsk eftirmynd, heldur setji hún stórt spurningamerki við sjálft hugtakið eftirlíking… og hugtökin frummynd eða fyrirmynd. Endanleg skilgreining  á sófistanum leiðir okkur að þeim punkti þar sem við getum ekki lengur greint sófistann frá sjálfum Sókratesi: hinum kaldhæðna, sem leikur sér í einrúmi með stuttar röksemdafærslur. Þurfti ekki að leiða kaldhæðnina alla leið þangað? Að Platon sjálfur hafi verið sá sem fyrstur manna vísaði veginn á slóðina að umturnun platonismans?

Við byrjuðum á fyrstu skilgreiningunni á hinum platonsku markmiðum: að greina kjarnann frá birtingarmyndinni, hið skiljanlega frá hinu skynjanlega, Hugmyndina frá myndinni, frummyndina frá eftirgerðinni, módelið frá ígildinu. Við sjáum strax að slíkar framsetningar ganga ekki upp.

Mismunurinn færist á milli tveggja tegunda mynda. Eftirgerðirnar (le copie) hvíla í öðru sætinu, þær eru vel grundaðir vonbiðlar, baktryggðir af líkingunni. Ígildin (i simulacri) eru eins og fölsku vonbiðlarnir, þau eru byggð á ólíkindum er leiða til umskiptingsins, til grundvallar fráhvarfs. Það er einmitt með þessum hætti sem Platon skiptir sviði myndarinnar-blætisins (immagini-idoli) í tvennt: annars vegar eru eftirmyndir-helgimyndir  (copie-icone), hins vegar ígildi-draugamyndir (simulacri-fantasmi) (sbr. Sófistinn 236b, 264c).

Að svo stöddu getum við skilgreint betur heildarmynd áforma platonismans. Um er að ræða val á vonbiðlum, að gera greinarmun á góðum og lélegum eftirlíkingum, eða öllu heldur greinarmun á þeim eftirgerðum sem eru alltaf vel grundaðar, og ígildunum (simulacri) sem eru alltaf spillt með ólíkindum sínum. Um er að ræða að tryggja sigur eftirlíkinganna yfir umskiptingunum eða ígildinum, að fjarlægja þau og halda þeim hlekkjuðum í djúpinu, koma í veg fyrir að þau komist upp á yfirborðið og flæki sér í hvaðeina.

Mikilfengleg og staðföst tvíræðni Hugmyndarinnar og myndarinnar á sér eingöngu þetta markmið: að tryggja undirliggjandi mismun tveggja gerða mynda, og búa til hlutstæðan mælikvarða þeirra. Ef eftirmyndir helgimyndanna eru vel gerðar og ígrundaðar, þá er það vegna þess að þær eru gæddar líkingu. En líkingin verður ekki dæmd af ytri áferð. Líkingin leiðir ekki frá einum hlut til annars, heldur felst hún í tengslum hlutar og Hugmyndar, því það er Hugmyndin sem skilur tengslin og hlutföllin sem grundvalla innri kjarna verksins. Hið innra og andlega, líkingin, mælist eftir tilefni (pretesa).

Eftirmyndin líkist raunverulega Hugmynd hlutarins. Móttakandinn samsamar sig hlutnum, en einungis að því marki sem hann er mótaður samkvæmt Hugmyndinni (andlega og inntakslega). Hluturinn verðskuldar einungis gæðavottorð (til dæmis réttlætisvottorð) að því marki sem hann byggir á kjarnanum (réttlætinu). Í stuttu máli, þá er það  æðri samsemd við Hugmyndina sem grundvallar nákvæmlega hinar góðu væntingar eftirmyndanna. Þær byggja á innri meðtekinni líkingu.

Hugsum okkur nú aðra tegund mynda, sýndarfyrirbærin og ígildin (simulacri): nálgun þeirra gagnvart hlutnum, gagnvart gæðunum o.s.frv. kemur að neðan, og er knúin ísmeygilegri ásókn og undirróðri gagnvart „föðurnum“, án tillits til Hugmyndarinnar. Um er að ræða ógrundaða íhlutun sem felur ólíkindi innra misvægis.

Þó við segjum að ígildið sé eftirmynd eftirmyndarinnar, helgimynd sem hefur hlotið óendanlega misþyrmingu, líking sem hefur gengið í gegnum óendanlega útþynningu, þá komumst við ekki að kjarna málsins: þeim náttúrlega eðlismun sem er fyrir hendi á milli ígildisins og eftirmyndarinnar, þeim þætti sem lætur þau mynda tvær hliðar einnar skiptingar. Eftirmyndin (copia) er mynd sem hefur til að bera líkingu, ígildið er mynd án líkingar.

Fermingarkver kirkjunnar, sem eru undir sterkum áhrifum platonismans, hafa leitt okkur í þennan skilning: Guð skapaði manninn í eigin líkingu og mynd, en vegna syndarinnar hefur maðurinn glatað Hugmyndinni en viðhaldið myndinni. Við erum orðin að ígildum (simulacri), við höfum glatað hinni siðferðilegu tilvist, til þess að ganga inn í þá fagurfræðilegu.

Samlíkingin við fermingarkverið hefur þann kost að leggja áherslu á demónískt eðli ígildisins. Vafalaust hefur það ennþá til að bera einhver áhrif eftirlíkingarinnar. Þar er hins vegar um heildaráhrif að ræða, ytri áhrif, framkölluð af áhrifavöldum gjörólíkum þeim sem eru að verki í fyrirmyndinni. Ígildið byggir á ólíkindum og mismun, það innrætir ólíkindi og mismun. Þess vegna getum við ekki skilgreint það út frá þeirri fyrirmynd sem eftirmyndinni er gefin, fyrirmynd Hins Sama sem eftirmyndirnar búa yfir. Ef ígildið á sér ennþá fyrirmynd, þá er það fyrirmynd Hins, sem varpar frá sér innbyrtri innanverðri líkingu.

Gefum okkur hina miklu platonsku þrenningu: bústólpann, framleiðandann og hermikrákuna. Ef bústólpinn er settur í efsta sæti stigveldisins, þá er það vegna þess að hann dæmir um markmiðin og hefur til að bera raunverulega þekkingu er varðar fyrirmyndina eða Hugmyndina. Kalla mætti eftirmyndina eftirlíkingu að því marki sem hún endurgerir fyrirmyndina. En þar sem slík endurgerð er  þekkingarfræðilegs eðlis (noetica), andleg og innhverf miðlun, þá er hún raunveruleg framlegð sem mælist á forsendu grundvallandi tengsla og fyrirliggjandi aðild kjarnans. Alltaf er til staðar framleiðandi virkni í hinni góðu eftirmynd, og heilbrigð skoðun, ef ekki þekking, til að samsvara slíkri virkni.

Við sjáum hins vegar að eftirlíkingin er til þess fallin að taka á sig neikvæð áhrif, þegar einungis er um hermilist (simulazione) að ræða, hún fæst einungis við ígildið (simulacro) og framkallar líkingaráhrifin utanverð og áhrifalaus, tilkomin með kænsku og undirróðri. Heilbrigðri skoðun er heldur ekki til að dreifa lengur, heldur stöndum við frammi fyrir kaldhæðnislegu stefnumóti þar sem ráðskast er með vanda heims þekkingarinnar, þar sem við sjáum list stefnumóta handan þekkingar og skoðana.

Platon skýrir fyrir okkur hvernig menn ná svo ófrjósömum árangri: ígildið (simulacro) ráðskast með stórar víddir, dýpt og fjarlægðir, sem áhorfandinn ræður ekki við. Og þar sem þær eru honum óviðráðanlegar, upplifir hann hermiáhrif. Ígildið felur í sér sundurgreinanleg sjónarhorn, áhorfandinn er hluti að sjálfu ígildinu (simulacro), sem sjálft umbreytir sér og afmyndar sig með sínu sjónarhorni. Þannig felur ígildið að lokum í sér hreint óráðsflan, óendanlega framvindu, eins og við sjáum í Filebusi, „þar sem hið „meira“ og „minna“ sækja stöðugt fram“, stöðugt breytt verðandi, tærandi framvinda undirheimanna, þess albúin að ýta stöðugt á undan sér jafngildingunni, mörkunum, Hinu Sama og Líka: ávalt hið meira og minna samtímis, en aldrei eins.

Verkefni platonismans er að setja slíkri þróun takmörk, að beina henni að hinu sama, viðhalda líkingunni – og fyrir þá mótþróafullu: að vísa henni í dýpstu mögulegu myrkur, loka hana í neðansjávarhelli Úthafanna: þetta er tilgangur platonismans í vilja hans til að láta helgimyndirnar fagna sigri á eftirlíkingunum.

Platonisminn leggur þannig grundvöllinn að öllu því sviði, sem heimspekin sér sem sinn heimavettvang: heim endursýningarinnar (rappresentazione) uppfullan af eftirlíkingum-helgimyndum, ekki skilgreindur í utanverðu sambandi við tiltekinn hlut, heldur í innanverðu sambandi við fyrirmyndina eða grundvöllinn. Módel og fyrirmynd platonismans eru Hið Sama: í þeim skilningi sem Platon segir að réttlætið sé ekki annað en hið rétta, hugrekkið sé hugrekki o.s.frv. – hin sértæka skilgreining grundvallarins sem það er situr í fremsta sæti. Sú líking sem telst til fyrirmyndar samsvarar hreinni samsemd fyrirmyndarinnar, hin hreina líking eftirmyndanna samsvarar svokallaðri hermilíkingu . Þrátt fyrir þetta getum við ekki sagt að platonisminn hafi framþróað þessa getu endursýningarinnar  getunnar vegna: hann takmarkar sig hins vegar við að afkróa það sem gæti ruglað markalínunum.

En útbreiðsla endursýningarinnar sem vel grundvölluð og takmörkuð gæði, sem endanleg endursýning, er fyrst og fremst viðfangsefni Aristótelesar: endursýningin yfirtekur allt sviðið sem nær allt frá hinum æðstu tegundum til örveranna, og hjá Aristotelesi tekur aðferð uppskiptinganna á sig hefðbundið svipmót skilgreininga, sem ekki er að finna hjá Platon.

Við getum staðfest þriðja þátt eftirlíkinganna þegar það gerðist undir áhrifum kristindómsins, að ekki var lengur reynt að gefa endursýningunni traustari grundvöll, gera hana framkvæmanlega eða tilgreina hana og skilgreina sem endanlega, heldur var hún gerð óendanleg. Yfirskyn eftirlíkingarinnar var látið jafngilda endursýningunni, hún látin jafngilda yfirtöku hermilistarinnar (imitato), og hún látin ná jafnt til hins óendanlega stóra og hins óendanlega smáa. Endursýningin (rappresentazione) var þannig opnuð gagnvart þeirri Veru sem nær út yfir hin stærstu fyrirbæri og hinar smæstu tegundir í það óendanlega.

Leibnitz og Hegel hafa sett mark snilligáfu sinnar á þessa tilraun. Engu að síður er það svo, að ef ekki tekst svo auðveldlega að losna úr hnappheldu endursýningarinnar (rappresentazione), þá er það fyrir tilverknað viðvarandi eftirspurnar eftir Hinu Sama og Hinu Líka.

Hið Sama hefur hins vegar fundið sér skilyrðislausa reglu er megnar að veita því takmarkalaus yfirráð: hina fullnægjandi rökhugsun. Hið Líka hefur fundið sér aðstæður er megna að beita því á það takmarkalausa: samkvæmnina eða samfelluna. Staðreyndin er sú, að jafn auðugt hugtak (nozione) hjá Leibnitz og la compossibilità (möguleiki samvirkninnar) felur í sér, að því gefnu að stökin (monadi) eigi sína líkingu í stökum punktum (punti singolari), þá geti sérhver heild er finnur samsvörun í þessum punktum, framlengt sig í aðrar heildir samsvarandi öðrum punktum:  annar heimur upphefst í nágrenni punktanna er sýndu frávik frá áunnum heildum (serie). Við sjáum þannig hvernig Leibnitz útilokar ósamræmið með því að dreifa því á „incompossibili“ (ósamverkanleikana) og viðhalda hámarks samkvæmni og samfellu sem mælikvarða á bestan mögulegan heim, sem er raunheimurinn. (Leibnitz gefur hinum heimunum einkunnina „pretendenti“ (yfirskyn, tilgerð), er byggi á veikari grunni).

Sama máli gegnir um Hegel. Nýlega hefur verið sýnt fram á[i] hvernig hringir díalektíkurinnar snérust í kringum eina miðju og gengu út frá einni miðju. Miðjusetning hringanna eða samsemd heildanna (serie): heimspekin yfirgefur ekki þátt endursýningarinnar (rappresentazione) þegar hún leggur í landvinninga hins óendanlega. Ölvun hennar er látalæti. Hún fylgir alltaf sömu heimavinnunni, Íkonologíunni (túlkun helgimyndanna),og aðlagar hana að úthugsuðum þörfum kristindómsins (hins óendanlega smáa og óendanlega stóra). Alltaf er um að ræða val kröfuhafanna (pretendenti), útilokun hins sérvitra og utangátta í nafni æðri tilgangs, hins hreinræktaða veruleika, og einnig í nafni merkingar sögunnar.

Fagurfræðin þjáist af gegnumdrepandi tvíræðni. Annars vegar setur hún fram kenninguna um skynjunina sem form hinnar mögulegu reynslu. Hins vegar setur hún fram kenninguna um listina sem íhugun um raunverulega reynslu. Til þess að þessar tvær tilætlanir nái saman, þurfa aðstæður reynslunnar í heild sinni að vera sjálfar skilyrði raunverulegrar reynslu. Þannig séð verður listaverkið sjálft að birtast í raun sem tilraun. Við vitum til dæmis að vissar aðferðir bókmenntanna (hinar listirnar eiga sér sambærileg dæmi) leyfa að fleiri frásagnir séu fluttar samtímis. Þetta er án efa eitt af einkennum nútímalistarinnar. Hér er alls ekki um ólík sjónarhorn að ræða á tiltekna sögu, sem gengið er út frá að sé hin sama. Sjónarhornin eru undirsett tiltekinni samþættingarreglu. Hér er hins vegar um að ræða ólíkar og misvísandi sögur, rétt eins og tiltekið afmarkað landslag samsvari sérhverju sjónarhorni. Um er að ræða einingu misvísandi heilda hvað varðar misvísunina, en ávallt er um afmiðjaða óreiðu að ræða, sem myndar sjálf hreina einingu í heildarverkinu, La Grande Opera.

Þessa formlausu óreiðu finnum við í hinu mikla verki (James Joyce) Finnigans Wake. Þetta er ekki handahófskennd óreiða. Um er að ræða fullyrðingavald, vald til að samtengja þessar ólíku seríur í eina heild, er felur í sér allar seríurnar (út frá þessu getum við skilið mikinn áhuga James Joyce á Giordano Bruno sem kennigasmiðnum um complicatio (flækjur)). Á milli þessara grunnþátta heildarverksins verður til eins konar innri endurómur. Þessi endurómur kallar fram þvingaða hreyfingu er nær út yfir seríurnar sjálfar. Öll persónugervin tilheyra eftirlíkingunni (simulacro) þegar hún brýtur hlekki sína og kemur upp á yfirborðið. Eftirlíkingin staðfestir þannig eigin vald sem draugagangur, þetta frátekna vald sitt.

Við munum að Freud hafði þegar sýnt fram á hvernig vofan á sér að minnsta kosti tvíþættar rætur, annars vegar í frumbernskunni, hins vegar í fullorðinsárunum. Tilfinnigaþunginn sem tengist vofunni og draugaganginum skýrist af innri endurómun, sem borin er fram af líkingunum og dauðaskynjuninni, fráhvarfi og sundurlimun lífsins; þessi tilfinningaþungi skýrir sig með útvíkkun tilbúinna þvingandi hreyfinga sem þessu fylgja. Þannig samtvinnast aðstæður hinnar raunverulegu reynslu og byggingalegir þættir listaverksins: misvísanir frásagnanna, afmiðjun hringanna, framkvæmd óreiðunnar sem tengir þær saman, innri endurómur og útvíkkandi hreyfing, árásargirni  Ígildanna.

Sambærileg kerfi, þar sem sett er af stað samtal ólíkra eða sundurleitra þátta, eru í vissum skilningi mjög algeng. Það eru kerfin sem byggja á vísbendinga-merkjum (segnali-segno). Það eru vísbendinga-merkja kerfi. Vísbendingar (segnale) eru tiltekin gerð, þar sem skiptast á ólíkar megundir (potenziale) er tryggja samskipti aðskildra; merkið er það leifturskot er verður á milli tveggja sviða snertiflatanna, á milli tveggja samskiptaþátta. Í raun virðist sem öll fyrirbæri svari slíkum aðstæðum í samræmi við aðstæður í tilteknu misræmi eða mismun, í gefnu ójafnvægisástandi. Öll áþreifanleg kerfi eru merki, öll gæði eru merki. Engu að síður er ljóst að þeir þættir er mynda jaðarinn (bordo) eru útvortis. Að sama skapi verða framlegðaraðstæður þeirra útlægar gagnvart fyrirbærunum. Til þess að hægt sé að tala um Ígildi  þurfa þessir útvortis þættir að ganga í gegnum raunverulega inntöku í kerfinu, vera meðteknir og flæktir í óreiðuna, mismunur þeirra þarf þannig að vera innifalinn. Vafalaust er alltaf um einhverja líkingu að ræða á milli þeirra þátta sem enduróma. Það er í sjálfu sér ekki vandamál, það varðar hins vegar tilfelli og afstöðu slíkra líkinga.

Hugsum okkur formúlurnar tvær: „einungis það sem líkist felur í sér mismun“, „einungis ólíkir mismunir fela í sér líkingu“. Um er að ræða tvenns konar lestur á matsaðferð, þar sem önnur fær okkur til að hugsa mismuninn út frá líkingunni eða tiltekinni gefinni samsemd. Hinn lesturinn býður okkur þvert á móti að líta á hið líka ásamt samsemdinni sem afleiðingu grundvallar mismunar.

Fyrri lesturinn skilgreinir nákvæmlega heim eftirlíkinganna eða endursýninganna (rappresentazioni). Hann gefur sér heiminn sem helgimynd (icona). Hins vegar skilgreinir seinni lesturinn heim Ígildanna (simulacri). Hann setur heiminn fram sem hugarburð eða vofu. Frá þessum sjónarhóli skiptir hinn upprunalegi mismunur, sem Ígildið byggir á, litlu máli, – hvort hann sé mikill eða lítill. Komið getur fyrir að báðir grunnþættirnir búi aðeins yfir smávægilegum mismun. Engu að síður nægir að grundvallar mismunurinn sé metinn í sjálfum sér, og ekki sé fyrirfram gengið út frá neinni gefinni samsemd. Það þýðir að stuðst sé við dispars (mismun) sem mælieiningu og samskiptameðal. Þannig getur líkingin verið hugsuð aðeins sem afurð slíks innri mismunar. Litlu máli skiptir hvort kerfið byggi á mikilli ytri líkingu og lítilli innri líkingu -eða öfugt, þar sem líkingin er sett fram á kúrfuferil og mismunurinn, mikill eða lítill, myndar alltaf miðju slíks kerfis sem er afmiðjusett.

Umturnun Platonismans felur því í sér eftirfarandi: að hefja ígildin (simulacri) til vegs, að staðfesta rétt þeirra í flokki helgimynda eða eftirmynda (copie). Vandinn snýst ekki lengur um aðgreiningu Kjarna og birtingarmyndar eða Fyrirmyndar og eftirmyndar. Slík aðgreining virkar í heild sinni í heimi endursýninganna (rappresentazione). Um er að ræða að framkvæma undirróðurinn með þessum hætti, „Sólsetur Guðanna“ (Nietzsche). Ígildið (il simulacro) er ekki léleg eftirlíking, það felur í sér jákvæða orku sem afneitar bæði fyrirmyndinni og eftirlíkingunni, bæði frumgerðinni og afsteypu hennar. Í þessum ólíku tilvikum, sem hafa bæði verið innlimuð í Ígildið (simulacro), verður hvorugur þátturinn staðfestur sem frumgerð, og hvorugur sem eftirmynd (copia). Það dugar heldur ekki að ákalla fyrirmynd Hins, því engin fyrirmynd getur staðist svimandi hrun Ígildisins. Ekkert sjónarhorn er umfram annað, nema um sé að ræða almennt viðfang allra sjónarhorna.

Hér kemst ekkert stigveldi að: hvorki fyrsta né annað sæti…  líkingin stenst, en hún verður til fyrir tilverknað ytri áhrifa Ígildisins, sem tekur sér stöðu á báðum vígstöðvunum og lætur þær bergmála. Samsemdin stenst, en verður til eins og löggjöf er nái til allra paranna og lætur þau hverfa aftur hvert inn í annað fyrir tilverknað tilbúins atburðar.

Með umturnun Platonismans er talað um líkinguna sem samsemd og innbyrtan mismun (differenza interiorizzata). Einnig er talað um Mismuninn (Differente) sem frumkraft. Það sem við köllum Hið Sama og Ígildið varðveita héðan í frá kjarna sinn í því að vera samsömuð (simulati), það er að segja í því að tjá virkni Ígildisins. Ekkert val er lengur í boði. Verkið sem hefur verið svipt stigveldinu, felur í sér samþjappaða samsemd, samsömun atburðanna. Þetta er sigurganga hins falska kröfuhafa (pretendente). Hann framkallar ígildi föðurins, vonbiðilsins og kærustunnar undir margföldu lagi andlitsgríma. Þessi falski kröfuhafi verður hins vegar ekki sakaður um uppgerð, miðað við meinta frummynd hins sanna, ekki frekar en Ígildingin geti kallast svipmynd, vofa eða blekking.

Það er hermilistin (simulazione) sem er hinn raunverulegi draugur, það er að segja virkni og áhrif Ígildingarinnar (simulacro) sem vélbúnaður, sem díonysískt vélavirki. Um er að ræða hið falska sem vald, Pseudos, í sama skilningi og felst í orðum Nietzsche: æðsti valdastóll hins falska. Ígildið færir Hið sama og Hið svipaða í faðm valdsins, fyrirmyndina og eftirlíkinguna, með því að yfirtaka yfirborðið. Regla þátttökunnar, trygging útbreiðslunnar og ákvörðun stigveldisins eru útilokaðar. Þessi umturnun Platonismans stofnsetur heim flökkudreifingar og hins krýnda stjórnleysis.

Í stað þess að vera nýr grundvöllur gleypir þessi umturnun í sig allar undirstöður, tryggir allsherjar hrun sem jákvæðan og gleðiríkan viðburð, rétt eins og botnleysið: á bak við sérhvern helli bíður annar og enn dýpri hellir, – víðari og undarlegri heimur og auðugri ofan yfirborðsins, hyldýpi undir hverjum botni, undir sérhverjum grunni.

Hvernig gæti Sókrates fundið sjálfan sig í þessum hellum, sem eru ekki lengur hans? Með hvaða leiðarþræði, þegar þráðurinn er þegar tíndur? Hvernig gæti hann ratað út, og hvernig gæti hann haldið áfram að greina sig frá sófistunum?

Þegar við segjum að hið Sama og hið Líka séu eftirlíkingar og Ígildi (simulati), þá merkir það ekki að um sé að ræða ímyndanir og blekkingar. Eftirlíkingin myndar valdið til að hafa áhrif. En það gerist ekki bara samkvæmt orsakalögmálinu, því orsakasamhengið væri áfram hrein ágiskun og ógreinanlegt án íhlutunar annarra merkinga. Það gerist í skilningi „merkisins“ (segno) sem verður til við merkingargjöf. Það er í skilningi „siðvenjunnar“, eða öllu heldur grímunnar, sem tjáir tiltekið ferli felubúnings, þar sem á bak við hverja grímu bíður önnur gríma…

Ekki er hægt að greina Ígildingu í þessum skilningi frá hinni eilífu endurkomu (Nietzsche). Með hinni eilífu endurkomu á sér reyndar stað umturnun helgimyndanna, eða umturnun þess heims sem við kennum við Endursýningu (rappresentazione). Hér gerist allt eins og um væri að ræða hulið innihald, er setti sig upp á móti hinu sýnda inntaki. Hægt er að heimfæra hið sýnda inntak hinnar eilífu endurkomu upp á Platonismann í heild sinni: Hann sýnir þá með hvaða hætti óreiðan er skipulögð fyrir tilverknað frumglæðisins (demiurgo), samkvæmt forskrift Hugmyndarinnar (Idea) sem þvingar hið Sama, og hið Sviplíka (simile) upp á hana. Í þessum skilningi er hin eilífa endurkoma óráðsflan (divenire folle), til þess gert að endurskapa eilífðina undir hinu einsýna feðraveldi. Þannig birtist endurkoman í goðsögn skaparans: Þessi goðsaga leggur grunnninn að eftirgerðinni í myndinni, gerir myndina undirsetta eftirlíkingunni. En þetta sýnda inntak er langt frá því að endursýna sannleika hinnar eilífu endurkomu, inntakið sýnir öllu heldur goðsögulega notkun þess og langlífi í hugmyndafræði sem afber inntakið ekki lengur, og hefur gleymt leyndarmáli þess.

Það er við hæfi að minna á, hvernig hin eilífa endurkoma vakti almennan  hrylling í hinni grísku þjóðarsál, og einkum og sér í lagi í Platonismanum, þegar hugað var að undirliggjandi merkingu hennar. Taka þarf undir með Nietzsche, þegar hann nálgast hina eilífu endurkomu sem sína eigin svimandi hugmynd, er nærist eingöngu á framandlegum dionysískum lindum, sem Platonisminn hefur bæði hafnað og hunsað. Vissulega takmarkast þær sjaldgæfu sýningar, sem Nietzsche stóð fyrir, við hið sýnda inntak: hin eilífa endurkoma í mynd hins Sama er kallar fram Líkinguna.

En hvernig getum við horft framhjá ósamræmi þess mismunar sem er á þessum flata náttúrlega sannleika, er nær ekki lengra en til almennustu dagmálaskipta, – og tilfinningasveiflum Zaraþústra? Þar að auki verður þessi sýnda framsetning (esposizione manifesta) einungis til þess að mæta ótvíræðum andmælum Zaraþústra: einu sinni ásakar hann dverginn, og í annað skiptið dýrin, fyrir að umbreyta því sem býr yfir mikilli dýpt í hreina flatneskju, að breyta djúphugsaðri tónlist í „dægurflugu“ og að breyta því sem felur í sér hreinustu torfærur í einfalt hringferli. Í hinni eilífu endurkomu þarf að meðtaka hið sýnda inntak, einungis til þess að uppgötva það dulda innihald sem hvílir á þúsund feta dýpi (á bak við sérhvern helli, annar og víðfeðmari hellir…). Það sem Platon fannst vera geldur útúrdúr sýndi sig þannig að vera óbreytanleiki grímanna, hin óyfirstíganlegu merki.

Leyndardómur hinnar eilífu endurkomu felst í þeirri staðreynd, að hún tjáir enga reglu sem andæfir gegn óreiðunni og yfirbugar hana. Þvert á móti er hún ekkert annað en óreiðan, valdið sem staðfestir óreiðuna. Eitt atriði gefur til kynna að James Joyce sé Nietzsche-sinni: Þegar hann sýnir að vicus of recircolation geti ekki komið „caosmos“ á hreyfingu með árekstri. Samkvæmni Endursýningarinnar (rappresentazione) setur annan hlut í stað hinnar eilífu endurkomu: eigin óreiðu-villu („cao-erranza“). Einmitt vegna þess að á milli hinnar eilífu endurkomu og Ígildisins liggja svo djúpir leyniþræðir, að annað verður ekki skilið án hins. Þetta eru andstæðir þættir sem eiga sína endurkomu, en mætast aftur þar sem hvor um sig flytur eigin mismun með öllum hinum, og þar sem allir flækja eigin mismun í óreiðu sem á sér hvorki upphaf né endi.

Hringur hinnar eilífu endurkomu er hringferli án miðjusetningar, sem hefur alltaf afmiðjaða miðju. Það er rétt hjá Klossowsky, þar sem hann heldur því fram að hin eilífa endurkoma sé „ígildi kenningar“: hún er vissulega Veran, en einungis þegar „verandinn“(sá sem er) er fyrir sitt leyti Ígildi. Ígildið virkar þannig að líkingin er bakslag er beinist óhjákvæmilega að grunnforsendu sinni og samsemd (identità), sem er óhjákvæmilega þvinguð. Hin eilífa endurkoma er þannig hið Sama og hið Líka, þar sem Ígildingar eiga sér stað, afurðir líkingarinnar og virkni Ígildisins (viljans til valds). Það er með þessum hætti sem hin eilífa endurkoma kollsteypir Endursýningunni  og eyðileggur helgimyndirnar: endurtekningin gengur ekki út frá hinu Sama og hinu Líka, heldur felur hún einungis í sér það eina Sama þess er myndar Mismuninn, einu líkingu hins ósamkvæma (dispaiato).

Hin eilífa endurkoma er hinn eini sanni draugur allra Ígilda (vera allra veranda). Hún er valdið til að staðfesta áttleysið (divergenza) og afmiðjunina, og gerir hana að viðfangi æðri fullyrðingar. Í gegnum vald hins falska kröfuhafa lætur hin eilífa endurkoma það sem er ganga, og ganga aftur. Þannig lætur endurtekningin ekki allt koma aftur, hún á sér ennþá valkosti, horfir í mismuninn, en alls ekki samkvæmt aðferð Platons. Það sem hin eilífa endurkoma velur eru allar þær uppákomur er setja sig uppi á móti valinu. það sem hin eilífa endurkoma útilokar og lætur ekki endurtaka sig er það sem gengur út frá Hinu Sama og Hinu Líka, það sem þykist leiðrétta ósamkvæmnina, þykist miðjusetja hringina, koma reglu á óreiðuna, framvísa fyrirmyndinni og gera eftirmynd hennar.

Hversu gamall sem Platonisminn kann að vera, þá gerist hann bara einu sinni, og Sókrates lendir undir fallöxinni. Hið Sama (Medesimo) og hið Sviplíka (Simile) verða í raun einfaldar tálsýnir (illusioni), einmitt þegar þær hætta að vera Ígildi (simulati).

Vald Ígildisins er skilgreining á Nútímanum (Modernità). Það stendur upp á heimspekina að vera ekki skilyrðislaust nútímaleg, né heldur að vera tímanleg. Frekar ber henni að láta nokkuð sem Nietzsche kenndi við hið ótímabæra (l‘intempestivo) birtast í nútímanum: það sem tilheyrir nútímanum þurfi engu að síður að vera öfugsnúið (ritorto) gagnvart honum og „hliðhollt framtíðinni“. Heimspekin verður hvorki til í skógarþykkninu né á göngustígunum (slóðir Heideggers, innsk. þýð.), heldur í borgunum og strætunum, þar með talið í því tilgerðarlegasta sem þar er að finna.

Hið ótímabæra festir sig í sessi í tengslum við hið fjarlægasta, í umturnun Platonismans, í tengslum við samtímann, í Ígildinu skilið sem hættumerki hans, í tengslum við framtíðina , í vofu hinnar eilífu endurkomu sem átrúnað framtíðarinnar. Uppspuninn og Ígildið eru ekki bara sami hluturinn, heldur líka andstæður. Uppspuninn er alltaf eftirgerð eftirgerðar sem þarf að þjarma að, þangað til eðli hans breytist og hann umturnast í Ígildi (tímabil Popplistarinnar).

Í hjarta nútímans, á sjálfum skurðpunktinum þar sem hann gerir upp eigin sakir, þar snúast uppspuninn og Ígildið gegn hvort öðru, rétt eins og tvö ólík eyðingaröfl: tómhyggjurnar tvær. Það er mikill munur fólginn í  annars vegar að eyðileggja í því skyni að varðveita og framlengja þeirri reglu sem felst í endursýningunum, fyrirmyndunum og afritunum, og hins vegar að eyðileggja fyrirmyndirnar og afritin í því skyni að framkalla hina skapandi óreiðu, sem lætur Ígildin virka og hefja vofurnar til vegs: tortíming Platonismans er það saklausasta af öllum niðurrifsverkum.

[i] Louis Altusser hefur skrifað af tilefni Hegels: „Hringur af hringum, vitundin á sér ekki eina miðju og aðeins hana sem skilgreiningu: þar kæmu til aðrir hringir, hringir er ættu sér miðjur ólíkar hennar, afmiðjaða (eccentrici) hringi til að endurskynja raunverulega í eigin miðju útisetu (ecacia) sína: þannig þyrfti að endurmeta hringina í kjarna sínum“. (Pour Marx…)