Tag: Evrópusambandið

HVAÐ ER Í PAKKANUM?

 

Franz Kafka og Ursula von der Leyen

Evrópusambandið í ljósi Franz Kafka

 

Það var áliðið kvölds þegar K. bar að garði. Þorpið var á kafi í snjó. Ekkert sást í hallarhæðina, hún var umlukin þoku og myrkri, ekki svo mikið sem ljósglæta gaf til kynna hvar höllin stóra væri. K. stóð lengi á trébrúnni sem lá frá þjóðveginum að þorpinu, og horfði upp í tómið sem þar virtist vera.

Síðan fór hann að leita sér að náttstað; fólk var enn vakandi í veitingahúsinu, vertinn hafði að vísu ekki herbergi til leigu, þessi síðbúna gestkoma hafði komið honum mjög á óvart og ruglað hann í ríminu en hann kvaðst geta leyft K. að sofa á hálmdýnu í veitingastofunni. K. féllst á það. Nokkrir bændur sátu enn við bjórdrykkju, en hann kærði sig ekki um að ræða við neinn, sótti sjálfur hálmdýnuna upp á háaloft og lagðist fyrir nálægt ofninum. Það var hlýtt, bændurnir höfðu hægt um sig, þreyttum augum virti hann þá svolítið fyrir sér enn um stund, síðan sofnaði hann.

En ekki leið á löngu uns hann var vakinn. Ungur maður, klæddur eins og borgarbúi, með leikaralegt andlit, píreygður, með kröftugar augabrúnir, stóð hjá honum ásamt vertinum. Bændurnir voru líka enn á staðnum, sumir höfðu snúið við stólum sínum til að sjá betur og heyra. Ungi maðurinn baðst afar kurteislega afsökunar á því að hafa vakið K., kynnti sig sem son hallarvarðarins og sagði síðan: „Þetta þorp er í eigu hallarinnar, sá sem býr hér eða gistir, býr eða gistir á vissan hátt í höllinni. Engum leyfist slíkt án samþykkis greifans. Þér hafið hinsvegar ekki slíkt leyfi eða hafið að minnsta kosti ekki framvísað því.“

K. hafði risið upp við dogg og strokið yfir hárið, hann horfði upp til mannanna og mælti: „Í hvaða þorp hef ég villst? Er þá höll hérna?“

„Já, reyndar,“ sagði ungi maðurinn seinlega, ýmsir í hópnum hristu höfuðið yfir K., „höll herra greifans Westwest.“

„Og verða menn að fá leyfi til að gista?“ spurði K., rétt eins og hann vildi fullvissa sig um að hann hefði ekki dreymt hinar fyrri tilkynningar.

„Leyfi verða menn að hafa,“ var svarið og ungi maðurinn hæddist gróflega að K. með því að rétta út handlegginn og spyrja vertinn og gestina: „Eða þarf annars ekki að hafa leyfi?“

„Þá verð ég að ná mér í slíkt leyfi,“ sagði K., geispaði og ýtti af sér ábreiðunni eins og hann hygðist rísa á fætur.

 

Þetta eru upphafsorðin í „Höllinni“, skáldsögu Frans Kafka frá árinu 1922 (hér í þýðingu þeirra feðga, Ástráðs Eysteinssonar og Eysteins Þorvaldssonar og útgáfu Forlagsins frá 2024). Það voru efasemdir mínar um yfirvofandi þjóðaratkvæðagreiðslu varðandi heimild  íslenskra stjórnvalda til fyrstu atlögu að aðildarumsókn að Evrópusambandinu sem leiddu hug minn að þessari síðustu og  ófullgerðu skáldsögu Kafka, sem ég mundi nú að ég hafði lesið sem ungur maður. Og viti menn, hún var enn í bókaskápnum, útkrotuð með léttum blýantsstrikum og athugasemdum, kyrfilega merkt ungum Ólafi Gíslasyni á árinu 1964. Ég hafði aldrei lesið hana aftur, en hún hafði fylgt flóknum búferlaskiptum þessa unga manns í 62 ár, en ekki verið opnuð eða lesin síðan þessi ungi og ráðvillti  maður las hana, þá staddur í Internationella studenthuset í Lundi í Svíþjóð. Loksins var kominn tími til að lesa hana á ný, í sænskri þýðingu Tage Aurell frá árinu 1963. Þetta reyndist engin hefðbundin lestraræfing, hún var ekki bara skemmtileg upprifjun sænskrar tungu, sem ég hef lesið sorglega lítið síðan ég kvaddi Svíþjóð fyrir margt löngu. Sú reynsla var eins og að klæða sig í eldgömul föt og fól í sér ákveðinn fiðring, en ég var ekki kominn langt í lestrinum þegar þessi fiðringur breyttist í tvöfalda og magnaðri reynslu, þar sem ég upplifði sjálfan mig í gervi þessa unga manns með þessa splunkunýju bók á milli handanna, sem hafði kostað hann 7 sænskar krónur og 50 aura, en um leið valdið tímamótum í lífi hans sem breyttu öllu. Þessi ungi maður var nýsloppinn úr menntaskóla á Íslandi, kominn út í heiminn til að takast á við hann á vettvangi akademíunnar – án þess að vita nákvæmlega hvað sá vettvangur byði upp á. Fullur af forvitni skráði hann sig í nám í félagsvísindum og mannfræði, í raun til undirbúnings fyrir veigameiri viðfangsefni. Fyrsta verkefnið sem hann fékk í akademíunni tengdist vísindalegri aðferðarfræði, og fyrsta kennslubókin sem hann keypti bar titilinn „Hur man ljuger med statistik“. Fullur bjartsýni fór þessi ungi maður að kynna sér þessa leyndardóma hinnar vísindalegu aðferðarfræði, en áhuginn dofnaði fljótlega og nú þegar ég við endurlestur Hallarinnar hrökk óvænt inn í tilvistarangist þessa unga manns árið 1964, þá minnist ég þess að þessar akademísku kennslubækur visnuðu smám saman  í höndum hans á meðan bækur lærimeistara eins og Albert Camus, Dostoyevsky, Gogol, Kierkegaard, Gunnars Ekelöv, Stendahl og Andre Gide heltóku huga hans æ meir. Af einhverjum ástæðum, sem trúlega eru ekki tilviljun ein, hafa flestar bækur þessara höfunda sem ásóttu huga og hendur  unga mannsins á þessum huglægu umbrotatímum í tilveru hans horfið úr bókaskánum eftir ítrekaða búferlaflutninga á þessum sex áratugum,  en „Slottet“ eftir Franz Kafka og ritsafn Kierkegaards hafa – eftir vonandi síðustu búferlaskiptin – ratað alla leiðina í splunkunýja  skrifstofukompu hans í Kópavoginum og endurlesturinn orðið að nýju leiðarljósi í örlagaspurningu íslenskra stjórnvalda um hvað felist í hinum leyndardómsfulla „pakka“ Evrópusambandsins.

Í stuttu máli varð endurlestur minn á „Slottet“ eftir 62 ára lestrarhlé eins og endurupplifun þeirrar örlagaríku stundar er ég lagði bókina síðast frá mér á Internationella studenthuset 1964 og ákvað að mæta ekki i háskólaprófið sem var á dagskrá morguninn eftir og átti að skila tölfræðilegri mælingu á  skilningi mínum á hvernig nota mætti tölfræðina til að sniðganga sannleikann. Endurlesturinn á Höllinni var ekki bara bókmenntaleg upprifjun eftir langt hlé, heldur nánast líkamleg endurupplifun þessarar stundar sem markaði krossgötur í lífi unga mannsins sem hafði skrifaði nafn sitt á saurblað bókarinnar. Héðan í frá skyldi tungumál þeirrar listar er talaði handan orðanna verða hans viðfangsefni.

Hvernig getur þessi aldargamla ófullgerða frásögn Kafka tengst yfirvofandi atkvæðagreiðslu um leyfi til  landsstjórnarinnar til að „kíkja í pakkann“  sem framkvæmdastjórn Evrópusambandsins  mun hugsanlega bjóða íslensku þjóðinni við fulla aðild hennar að þessu hagsmunafélagi sem hún er þegar með 75% aðild að samkvæmt tölfræðinni?

Til þess að skýra þessa afar persónulegu upplifun er nauðsynlegt að endursegja í örfáum orðum þessa sögu Kafka af landmælingamanninum K. sem fann sig skyndilega mættan einn snjóþungan vetrardag í bænum undir „höllinni“ þar sem hann taldi sig vera kallaðan til mælingarstarfs fyrir sjálft yfirvaldið sem bar nafnið West West greifi. Í rauninni er þetta frásögn um baráttu sem breytist í glímu við hið ósýnilega vald sem er handan þeirra laga er setja þessu samfélagi lög og reglur, en stýra því engu að síður með ósýnilegri hendi í afar stéttskipt og undirgefið samfélag er lýtur því valdi er býr við „lagasetningu án merkingar“, svo vitnað sé í annan lærimeistara minn, heimspekinginn Giorgio Agamben. Sú stéttaskipting sem þarna ríkir er ekki hin hefðbundna skipting launþega og vinnuveitenda sem við þekkjum úr hefðbundnum marxískum skilningi, heldur minnir hún kannski frekar á þau ósýnilegu lög sem ríktu á miðöldum þar sem „hertoginn“ var gjarnan jafn ósýnilegur og lögin sem skráð voru ófrávíkjanleg í loftinu einu. Enginn sem K. hitti í bænum undir Höllinni hafði séð West West greifa, en margir lýstu sig viljuga að þræða þann ósýnilega stiga sem til hans lá til að fá viðurkenningu á starfslýsingu landmæalingamannsins. Meðal þeirra var beiningastúlka á þorpskránni sem hét Frieda og hafði verið ástkona herra Klamm, sem var háttsettur embættismaður „hallarinnar“ sem fáir höfðu náð tali af og var innilokaður á kammesi sínu í þorpskránni. Þar lenti K. í ævintýralegum ástarfundi með Friedu undir barborðinu er leiddi til trúlofunar hennar og K. eftir að hún hafði leyft honum að sjá þetta undir-yfirvald í gegnum skrárgat sem hún ein gat opnað með tappa. Höllin er öðrum þræði ástarsaga K. og Friedu og sambandi þeirra við Barnabas boðbera og systur hans Olgu og Amalíu. Um leið er hún saga um starfsframa K. og Friedu sem þeim bauðst í biðinni eftir viðurkennigu „Hallarinnar“ á landmælingaembætti K. sem aldrei var staðfest. Sagan á sér í raun engan enda, enda ólokið skáldverk sem Kafka vildi láta brenna eftir sinn dag eins og skáldsögurnar um réttarhöldin og Ameríku. Höllin á það sammerkt með „Réttarhöldunum“ að höfuðpersónurnar eru K. og Josef K. Í Réttarhöldunum á Josef K. í beinum átökum sakborningsins við skilgrein og vel sýnilegt yfirvöld þar sem hann er á grundvelli falskra sakarefna dreginn fyrir rétt og á endanum dæmdur og tekinn af lífi. Í Höllinni er yfirvaldið ósýnilegt og því engin málsvörn í boði, – og á endanum enginn dómur heldur, Höllin er mynd af samfélagi sem lýtur ströngu en ósýnilegu lagavaldi þar sem hlutverk K. er ekki málsvörn sakborningsins, heldur eru allir sakborningar í þessu samfélagi þar sem ábyrgðin er yfirþyrmandi ósýnileg og hlutverk K. því lýsing á tilverustigi sem við getum í vissum skilningi séð sem það fjölþjóðlega yfirvald sem á sér ósýnilega þjóðhöfðingja er gegna yfirþjóðlegu valdi sem enginn getur kallað til ábyrgðar.

Hvernig gat ég fundið hliðstæðu í upphafsorðunum í sögu Franz Kafka, sem lýsa inngöngu hans í bæinn undir kastalanum og því ferli sem íslenska ríkisstjórnin hefur nú boðið þjóð sinni í, með kosningu um leyfi stjórnvalda til að opna samningaleið að inngöngu í ESB? Á þessi makalausa samfélagslýsing Kafka eitthvað skylt við Evrópusambandið?

Skilja má af merkilegri umræðu um þessi mál í tilefni kosninganna, að Íslendingar séu alls ókunnugir um út á hvað þetta samband gangi. Sagt er að kosningarnar nú snúist um að vita „hvað sé í pakkanum“, eins og um sé að ræða óvænta jólagjöf sem enginn viti hvað í sé falið. Stofnun ESB átti sér langan aðdraganda sem fólst í Kola- og Stálbandalaginu 1951, Rómarsáttmálanum frá 1957 (EEC) og Maastricht sáttmálanum frá 1992, sem var grundvöllur formlegrar stofnunar ESB 1. Nóvember 1993. Sameiginlegur gjaldmiðill ESB ríkja tók gildi 2002. Ísland gerðist aðili að Evrópska efnahagssvæðinu með sérstökum samningi sem tók gildi 1. Janúar 1994, og hefur því haft sérstakan viðskiptasamning við bandalagið í 32 ár, samning sem talinn er taka yfir ¾ hluta fullrar aðildar að bandalaginu. Upphaflegar grunnforsendur ESB felast í frjálsum flutningum á fjármagni, vörum og vinnuafi á milli aðildarríkjanna. Nú eru aðildarríki ESB 27 en þar við bætast EES-ríkin Ísland, Noregur og Lichtenstein og síðan hefur Sviss sérstakan tvíhliða samning við Bandalagið. Íslendingar eiga því að hafa fulla reynslu af þessu samstarfi, sem hefur að mati flestra verið til góðs og opnað ekki bara efnahagsleg, heldur líka menningarleg samskipti á milli Íslands og aðildarlandanna.

Aðdragandi stofnunar ESB á sér merkilega sögu, sem snerist ekki hvað síst um að koma í veg fyrir endurtekningu þess harmleiks sem síðari heimsstyrjöldin var, að tryggja frjáls viðskipti á milli þeirra ríkja sem höfðu barist á banaspjótum og lagt álfuna í rúst í 5 ára stríði. Þessi upphaflegu markmið skiluðu óumdeildum árangri í fyrstu, en brotalamir og brestir hafa komið í þetta samstarf, sem urðu áberandi í Grikklandskreppunni þegar í ljós kom að Evrópski Seðlabankinn og aðrir einkabankar höfðu skuldsett Grikkland umfram greiðslugetu og ríkisstjórn landsins voru settir afarkostir til að bjarga lánardrottnunum árið 2015. Síðan hafa hliðstæð vandamál komið upp, meðal annars í Portúgal, Ítalíu, Frakklandi og á Spáni, sem enn eru óleyst, og Bretland gekk úr sambandinu 2020. Tölfræðin um efnahagslegan árangur ESB samstarfsins segir ekki alla söguna, og stjórnkerfi bandalagsins hefur sætt vaxandi vagnrýni samfara vaxandi tilfærslu valds frá aðildarríkjunum til Ráðherranefndar og Framkvæmdastjórnar bandalagsins þar sem skipaður framkvæmdastjóri (Ursula von der Leyen) og stjórnandi utanríkismála (Kaia Kallas) hafa í vaxandi mæli gerst talsmenn aðildarríkjanna í utanríkismálum án þess að sæta ábyrgð annarra en ráðherranefndarinnar sem skipar í þessi embætti. Þá hefur Evrópuþingið sætt gagnrýni, en það hefur ekki löggjafarvald eins og þing aðildarríkjanna, heldur einungis ályktunarvald um reglugerðir ráðherranefndarinnar. Segja má að árekstrar fullveldis og sambandsveldis séu óumflýjanlegir í ríkjandi stjórnskipulagi ESB, en þar við bætist að sameiginleg mynt ólíkra hagkerfa án sameiginlegs fjárlagavalds skapi óhjákvæmilega árekstra fullveldis og samveldis í stjórnun efnahagsmála einstakra ríkja, þar sem stýrivextir og lánshæfni bitna á aðildarríkjunum með ólíkum hætti.

Þeir brestir í ESB samstarfinu sem hér hefur verið bent á, og bitna á aðildarríkjunum með ólíkum hætti, hafa tekið á sig alvarlegri mynd í kjölfar Maidan-uppreisnarinnar í Úkraínu 2014 og innrásar Rússlands í landið 2022. Yfirlýst tilefni uppreisnarinnar var ákvörðun Viktors Janúkovitsj forseta að hafna undirritun samstarfs- og viðskiptasamnings við Evrópusambandið, en mótmæli gegn þessari ákvörðun breyttust í blóðug átök um áramótin 2014, þar sem skotvopnum var beitt gegn lögreglu og almennum borgurum. Þessum átökum lauk með því að forsetinn flúði land og skipuð var bráðabirgðastjórn þar sem Viktoria Nuland, aðstoðarutanríkisráðherra Bandaríkjanna kom við sögu. Hún hafði tekið virkan þátt í Maidan-mótmælunum, og hljóðritað símtal vitnar um að hún hafi í raun tilnefnt Arseníj Jatsenjúk í embætti forseta landsins, íhlutun sem benti til ítrekunar þeirrar stefnu Bandaríkjastjórnar sem samþykkt var á NATO-fundi í Búkarest 2008, að stefna bæri að innlimun Úkraínu í NATO. En sú ákvörðun braut í bága við það samkomulag sem gert var á sínum tíma við Gorbatsjov Rússlandsforseta að „NATO yrði ekki stækkað um spönn til austurs“ eftir sameiningu Austur- og Vestur-Þýskalands 1990 og upplausn Varsjárbandalagsins. Þessir atburðir höfðu mótandi áhrif á framtíðarskipan mála í Evrópu, þar sem upphaflegu markmiði þessara varnarbandalaga var þar með lokið, en  Evrópusambandið orðið hluthafi í útþenslustefnu NATO að landamærum Rússlands.

Eins og allir vita þá leiddi þessi atburðarás til þess 2014 að Rússland tók yfir Krímskagann, þar sem þeir áttu flotastöð fyrir, og  borgarastyrjöld hófst í austurhluta Úkraínu sem stóð frá 2014 allt þar til Rússland gerði innrás í landið í febrúar 2022, stríð sem hefur staðið með vaxandi þunga síðan, með formlegri innlimun rússneskumælandi héraðanna Donbass og  Lutansk í Rússland.

Þessir atburðir hafa haft víðtæk áhrif á efnahag aðildarríkja ESB, þar sem sambandið hefur sett viðskiptabann á Rússland, lagt hald á rússneskar innstæður í evrópskum bönkum, bannað mikilvæg viðskipti með jarðgas og olíu og staðið óbeint að eyðileggingu á þýsk-rússneskum gasleiðslum um Eystrasaltið, kenndum við Nordstream.

Evrópusambandið hefur verið virkur þátttakandi í þessum hernaði með vopna- og fjárstuðningi, sem hefur stigmagnast á þessu ári upp í umtalsverðan lofthernað Úkraínuhers víðsvegar innan landamæra Rússlands í krafti beinnar tækniaðstoðar sem hefur að meginhluta komið frá Evrópuríkjum eftir að síðari Trump-stjórnin kom til valda. Segja má að Evrópuríkin og Bandaríkin hafi skipt með sér verkum í stríðsrekstrinum, þar sem Bandaríkin hófu stríð við Íran á þessu ári í samvinnu við Ísrael á meðan Evrópusambandið hefur beint og óbeint fjármagnað stríðsrekstur Úkraínu, sem er gjaldþrota land eftir 4 ára stríðsrekstur. Í apríl á þessu ári samþykkti Evrópuráðið að taka lán til að fjármagna stríðið í Úkraínu næstu 2 árin upp á 90 milljarða evra. Þessi samþykkt var gerð í nafni 24 af 27 aðildarríkjum ESB, og er að þessu leyti óvenjuleg, þar sem bæði Ungverjaland, Tékkland og Slóvakía skárust undan þessari skuldbindingu, og var þessi undanþága samþykkt á Evrópuþinginu. Þá segir í þingsályktun Evrópuþingsins um málið að endurgreiðslu lánsins eigi endanlega að fjármagna með stríðsskaðabótum sem Rússlandi yrði skylt að greiða í stríðslok.

Efnahagslegar afleiðingar stríðsins í Úkraínu hafa umturnað öllum efnahagsmálum í álfunni. Áhrifanna gætir ekki síst í Þýskalandi sem hefur verið efnahagslegur burðarás bandalagsins til þessa, með afgerandi forystu í iðnvæðingu og framleiðslu gæðavarnings á því sviði. Meginorsök þessara erfiðleika er rakin til hækkandi orkuverðs, sem magnast nú enn til muna með tilkomu stríðsins við Íran. Í fyrsta skipti frá stríðslokum er nú í gangi umtalsverður samdráttur í framleiðslu bíla og annars orkufreks varnings í evrópskum þungaiðnaði. Þá hefur hækkun á orkuverði áhrif á framboð og verð á áburði, og þar með á framboð og verð á landbúnaðarvörum. Stríðin í Íran og Úkraínu hafa samlegðaráhrif í þessum samdrætti og afleiddri verðbólgu, sem setur alla efnahagsþróun í Evrópu í algjöra óvissu, en segja má að bæði stríðin hafi samlegðaráhrif er veiki umtalsvert samkeppnisstöðu álfunnar gagnvart Kína og  Bandaríkjunum, þó efnahagslífið þar sé einnig í fullkominni óvissu.

Ekki er þörf á ýtarlegri greiningu á þessu ástandi til þess að sjá „hvað er í pakkanum“ hjá ESB. Það er fyrst og fremst sú staðreynd að bandalagið vinnur nú beinlínis gegn þeim markmiðum sem upphaflega voru sett með „Kola- og stál-bandalaginu“ 1951, og lengi vel var yfirlýst markmið efnahagssamvinnu Evrópuríkja eftir stríð. Meginmálið var að koma í veg fyrir stríð. Evrópusambandið hefur markvisst unnið gegn þessum markmiðum með hervæðingu viðskiptanna og samþjöppun yfirþjóðlegs valds í stofnanir sem enga ábyrgð bera gagnvart íbúum álfunnar. Það er með ólíkindum að hlutskipti ESB í þeirri deilu á milli Rússlands og Úkraínu sem Bandaríkin áttu stærstan hlut í að magna upp, hafi eingöngu falist í vígvæðingu og fjármögnun þessa stríða sem hefur í raun staðið ekki bara í þau 4 ár sem Rússar hafa herjað á landið, heldur allt frá árinu 2014 þegar ofsóknir og hernaður hófst gegn rússneskumælandi íbúum Úkraínu.

Það er í raun með ólíkindum að stríðsrekstur Vesturlanda á tveim vígstöðvum skuli nú háur á undirliggjandi forsendum þjóðernis og trúarbragða. Evrópusambandið hefur athugasemdalaust horft upp á þjóðarmorð Ísraelsríkis gegn Palestínumönnum á Gaza og Vesturbakkanum í yfirlýstu trúarbragðastríði gyðingdóms og íslam. Stríðið í Íran er framhald þess þjóðarmorðs. Rétt eins og stríðið í Úkraínu sem  hófst á ofsóknum gegn rússneskumælandi íbúum landsins og grísk-kaþólskum trúarhefðum þeirra er nú fjármagnað einvörðungu af þegnum ESB.

Ef horft er yfir sögu Evrópu á á hún sér vissulega fortíð sem nýlenduveldi er byggði á kynþáttahyggju, en ekki verður séð að leiðtogalið hennar hafi í heild sinni litið lægra í þessu sólsetri aftansins sem nú blasir við. Enginn evrópskur leiðtogi hefur lagt orð til friðar í því stríði sem nú vofir yfir álfunni allri. Enginn evrópskur leiðtogi hefur lagt fram marktæk orð til sáttar í þessu stríði. Við sem erum þegnar þessara lýðskrumara göngum villt í þokunni eins og K. í þorpinu undir Höllinni þar sem herra West West greifi býr í ósýnilegum kastala sínum. Augljóst er að Evrópa er þetta þorp og West West greifi á sinn vopnabróðir í Washington. Ég sagði einu sinni við róttæka skoðanabræður mína í deilum um stjórnmál að ég liti fyrst á sjálfan mig sem Evrópubúa, svo sem Íslending. Það vakti þá nokkra hneykslun. Ég er enn sama sinnis, en ég hef haft augu til að horfa í Evrópupakka Þorgerðar og Kristínar og ég segi nei við honum. Hann geymir vopnabúr West West greifa.

FRÉTTAPISTILL FRÁ ÍTALÍU UM INNFLYTJENDAORLOF Í ALBANÍU

 

Snilldarlausn Giorgiu Meloni á „innflytjendavandanum“ í uppnámi

Merkileg deila hefur komið upp á Ítalíu vegna neyðarflutnings á svokölluðum „ólöglegum innflytjendum“ í nýstofnaðar einagrunarbúðir reknar af ítölskum stjórnvöldum í Albaníu, ríki sem ekki á aðild að Schengen og ESB, og veitir þannig ESB-ríkjum falska vernd gegn „útlendingahættunni“ . Búðirnar voru reistar í Albaníu í kjölfar milliríkjasamnings á milli landanna á þessu ári, og fyrstu 12 „gestirnir“ fluttir þangað í boði ítalskra stjórnvalda í síðustu viku. Dvölin varð hins vegar skömm, því 2 dögum seinna voru þessir innflytjendur (frá Bangladesh og Egyptalandi) fluttir til baka, í kjölfar dómsúrskurðar um að flutningarnir væru ólöglegir. Um er að ræða ítalskan dómsúrskurð sem byggir á tilskipun frá Evrópusambandinu um að ekki megi senda innflytjendur til baka til heimalanda er ekki teljist vera „örugg“ samkvæmt Mannréttindadómstól ESB. Bamgladesh og Egyptaland voru tekin af lista óöruggra ríkja samkvæmt ákvörðun ítalskra stjórnvalda 7. maí s.l., en bæði ríkin lúta herstjórn  yfirvalda án lýðræðislegra kosninga. Mannréttindadómstóll Evrópu kvað hins vegar upp úrskurð um að þessi ríki teldust ekki „örugg“, og ítalskur dómstóll kvað upp sama úrskurð sem ógilti framkvæmd hægri-stjórnar Giorgiu Meloni, sem hefur svarað fyrir sig með þeim rökum að það sé ekki í hlutverki dómstóla að kveða upp matsúrskurði um öryggi ríkja. Málið tilheyri fullveldisrétti Ítalíu.

Flóttamenn frá Egyptalandi og Bangladeswh boðnir velkomnir í orlofsvist í einangrunarbúðum ítalskra stjórnvalda í Albaníu

Málið er auðmýking fyrir ítölsku ríkisstjórnina sem hefur stært sig af þessari snilldarlausn á „innflytjendavandanum“, lausn sem bæði Frakkar og Bretar hafa þegar tekið undir með hugmyndum um að setja upp sambærilegar einangrunarbúðir í Rúanda og fleiri Afríkuríkjum.

Deilumálið snertir þó dýpri vandamál er varða stjórnvaldsrétt ESB meðal aðildarríkja bandalagsins annars vegar, og fullveldi aðildarríkjanna hins vegar. Þannig er komin upp deila um fullveldisrétt Ítalíu í þessu máli, en sá réttur er staðfestur  í 1. grein ítölsku stjórnarskrárinnar. Sem kunnugt er þá hefur ESB enga stjórnarskrá, og þar af leiðandi ekkert stjórnarskrárbundið löggjafarþing. Evrópuþíngið hefur eingöngu vald til að samþykkja tilskipanir framkvæmdarstjórnarinnar, en meðlimir hennar eru skipaðir en ekki kosnir lýðræðislegri kosningu, og bera því ekki ábyrgð gagnvart evrópskum þegnum í kosningum. Í þessu felst grundvallarbresturinn í þeim stjórnlagagrunni sem Evrópusambandið byggir á með Maasrichtsamkomulaginu. Vald bandalagsins á sér engan stjórnarskrárbundinn rétt.

Undantekning á óskertu fullveldi Ítalíu er að finna í 11. grein stjórnarskrárinnar, sem sett var í stjórnarskrána með inngöngu Ítalíu í Sameinuðu þjóðirnar eftir stríð. Þar er ákvæði um heimild til takmarkana á grundvelli jafnræðisreglu og alþjóðaréttar SÞ. Annað ákvæði stjórnarskrárinna um hugsanlega takmörkun fullveldis er í 117. grein stjórnarskrárinnar sem sett var inn vegnar hugsanlegs ágreinings á milli ríkisins og héraða sem njóta tilskilinnar sjálfsstjórnar. Að öðru leyti er fullveldisrétturinn staðfestur í 1. grein stjórnarskrárinnar sem ófrávíkjanlegur. Um það er nú m. a. deilt hvort undartekningarheimildin sem tók mið af Sameinuðpu þjóðunum gildi einnig um ESB.

Útlagarnir fra Egyptalandi og Bangladesh sem nutu gestrisni ítalskra stjórnvalda í einangrunarbúðunum í Albaníu í 2 nætur eru dropi í haf „útlendingavandans“, því fjöldi þeirra á Ítalíu er nú talinn vera 600-700 þúsund og hefur fjölgað um helming frá 2013. Af 11.500 sem eru taldir hafa komið „ólöglega“ yfir Miðjarðarhafið til Ítalíu árið 2019 samkvæmt óábyrgum heimildum, fengu um 300 innflytjendaleyfi í öðrum ESB-ríkjum. Þessar tölur gefa hugmynd um stærð vandans, en eru ekki lögformlega staðfestar.

Ríkisstjórn Giorgiu Meloni er samsteypustjórn þriggja flokka, þar sem flokkur hennar (Fratelli d‘Italia) og flokkur Matteo Slvini (Lega Salvini) teljast til svokallaðra popúlistaflokka á hægri væng evrópskra stjórnmála, og Forza Italia flokkurinn tilheyrir arfleifð Silvio Berlusconi og kaþólska flokksins sem „hófsamur miðjuflokkur“. Þessar klisjur segja þó lítið, því stóru orðin úr röðum „popúlistanna“ um stolt ítalsks þjóðernis og fullveldis rann strax út í sandinn með stjórnarmynduninni, þar sem efnahagsstefnan er nú samin óbreytt af ESB eins og kemur fram í nýframkomnum fjárlögum og utanríkisstefnan er mótuð af NATO og stjórnvöldum í Washington, eins og fram hefur komið í afstöðu stjórnarinnar til stríðsátaka í Ukraínu og Mið-Austurlöndum. Orðræðan í daglegum stjórnmálaumræðum meginfjölmiðla svífur yfir raunveruleikanum sem lýtur að því er virðist óbreytanlegum utanaðkomandi lögmálum. Segja má að tveggja daga orlof 12 löglausra flóttamanna til Albaníu hafi valdið einhverjum „popúlistaflokkum“ rúmraski, en þeir munu fljótlega geta breitt nátthúfuna fyrir augu sín ef marka má það sem á undan er gengið. Það kemur kannski smá vindur í orðaflauminn, en hann mun ekki snerta hráan veruleikann.

ER FRAMVINDA STRÍÐSINS ÓHJÁKVÆMILEG?

Nú þegar hernaðarátök breiðast út í Úkraínu, Rússlandi, Ísrael, Líbanon, Íran, Palestínu, Yemen og til fleiri landa með sívaxandi þunga og hraða birtir blaðamaðurinn Giuseppe Marsala þessa athyglisverðu grein á veftímariti sínu L‘AntiDiplomatico þar sem skýrður er efnahagslegur bakgrunnur þessarar ógnvanlegu þróunar á einföldu og vel skiljanlegu máli. Mynd af veruleika sem nú snýst fyrir augum okkar eins og hráviði í strók hvirfilvindsins. Fátt er hollara en að finna yfirlýsta sýn þegar slíkur hvirfilbylur brestur á í öngþveiti upplýsinganna. Greinin er skrifuð 12 ágúst og birt á vefsíðu Masala, „L‘Antidiplomatico“. Mér fannst ég þurfa að biðja Googles um að þýða hana á íslensku fyrir lesendur Hugruna.com. 

Titilinn er það eina sem ég hef breytt úr vélrænni þýðingu Google. Allar misfærslur eiga sér tæknilegar ástæður.
  • 12. ágúst 2024 11:00

STRÍÐIÐ OG FALLHÆTTA DOLLARANS SEM GJALDMIÐILS HEIMSVIÐSKIPTA

eftir Giuseppe Masala fyrir L’AntiDiplomatico

 

Frá upphafi stríðsins sem braust út í Úkraínu árið 2022 höfum við stutt þá kenningu að raunverulegar ástæður kreppunnar væri að finna í stöðu erlendra reikninga Bandaríkjanna og þar af leiðandi í stöðu samkeppnishæfni framleiðslukerfis þess á vettvangi heimsmarkaðarins sem fæddur er úr ösku Berlínarmúrsins.

 

Tvær stoðir dollaramiðaða kerfisins

 

Grundvallarstoðir dollaramiðlæga kerfisins sem hefur gert „heimskerfinu“ kleift að starfa frá falli Berlínarmúrsins – að mínu mati – eru í meginatriðum tvær:

 

1) Bandaríkin verða að hafa tæknilega yfirburði yfir umheiminum,

svo þau geti framleitt vörur með mikla virðisauka á sama tíma og þau láta framleiðslu á þroskuðum vörum með lágan virðisauka eftir til umheimsins og kaupa þær af þeim með litlum tilkostnaði fyrir eigin heimamarkað. Kerfi sem gerir Bandaríkjunum kleift að koma jafnvægi á þróun viðskiptajöfnuðar og viðskiptajöfnuðar að miklu leyti.

Hið síðarnefnda er einnig í tengslum við þá staðreynd að risastórir fjármálasjóðir Wall Street kaupa hlut í mikilvægustu fyrirtækjum um allan heim og tryggja bandaríska kerfinu ríkulegan arð á hverju ári sem í raun hjálpar til við að koma jafnvægi á viðskiptajöfnuðinn. Í gegnum áratugina hafa tæknilegir yfirburðir Bandaríkjanna hins vegar verið grafnir undan og síðan algjörlega rofnir. Vissulega var fyrsta rispan á stjörnum og röndum Tækniyfirráð gefin af Japan sem á níunda áratug síðustu aldar safnaði gífurlegum jákvæðum viðskiptajöfnuði við Bandaríkin, hugsaðu bara um bílageirann.

En Bandaríkjunum tókst að hrinda árásinni með því að þvinga þróuð vestræn hagkerfi – sérstaklega Japan (sem er enn hershöfðingjaríki) – til að skrifa undir svokallaða „Plaza-samninga“ sem í raun gengisfelldu dollarann með því að endurvekja bandaríska framleiðslu. Í kjölfarið endurtók vandamálið sig enn sterkar; reyndar bæði í Evrópu þar sem, þökk sé tilkomu evrunnar og viðskiptasamningum við Rússland sem hafa tryggt orku og hráefni með mjög litlum tilkostnaði, og í Kína (en einnig í Suður-Kóreu) þar sem ólgusöm efnahagsþróun, fyrst studd af fólksflutningum vestrænna fyrirtækja og fjármagns, stækkaði fljótlega til geira virðisaukandi vara; Bandaríkin þurftu því að horfast í augu við bæði harða evrópska samkeppni (sérstaklega frá norðlægum löndum, fyrst Þýskalandi) og Kína, sem bókstaflega leysti upp innlenda framleiðslukerfi Bandaríkjanna og eyðilagði þar af leiðandi utanríkisreikninga Bandaríkjanna, sem safnaði upp ójafnvægi í viðskiptum og erlendum skuldum sem nú voru ósjálfbærar. Þetta ástand hefur orðið til þess að stjórnvöld í Washington hafa gripið til ráðstafana sem hafa sögulega þýðingu; í fyrsta lagi sprakk stríðið í Úkraínu út þökk sé þjóðernis- og tungumálabrotum sem sérstaklega voru kynt undir í gegnum árin sem leiddu til þjóðernisátaka milli vestur- og austur-Úkraínumanna.

Auðvelt er að útskýra tilgang þessa stríðs með tilliti til alþjóðahagkerfis: að eyðileggja naflastrenginn sem batt Rússland og Evrópu með því að tryggja gífurlega samkeppnishæfni á heimsmörkuðum við evrópskar vörur sem nutu sérstaklega hagstæðs orkukostnaðar frá Rússlandi. Á sama hátt miðar sérstaklega árásargjarn afstaða Bandaríkjanna í Austurlöndum fjær að því að kæfa hagvöxt í Kína, jafnvel á þeim nótum sem notuð eru í Evrópu, sem veldur því að sum átök springa út (hugsaðu bara um sögulega atburði Taívan og yfirstandandi landhelgisdeilur milli Kína og Filippseyja).

2) Hin grundvallarstoðin í dollaramiðaða kerfinu er vissulega petrodollar
,
eða aSamkomulag er til milli Sádi-Arabíu og Bandaríkjanna þar sem þau fyrrnefndu skuldbinda sig til að selja olíu sína í Bandaríkjadölum en þau síðarnefndu skuldbinda sig í staðinn til að verja (bæði diplómatískt og hernaðarlega ef nauðsyn krefur) hásæti Saud fyrir utanaðkomandi árásum. Það er ljóst að þessi samningur hefur neytt öll lönd í heiminum sem þurfa á olíu Sádi-Arabíu að halda til að hafa stóran dollaraforða í seðlabanka sínum.

Eins og skilja má er þessi sögulegi samningur milli Sáda og Bandaríkjanna grundvallarþáttur í ofurvaldi dollarans, einnig vegna þess að fljótlega fylgdu öll OPEC-ríkin (nú OPEC + Rússland) ákvörðun Sádi-Arabíu um að verðleggja olíu með bandarískum gjaldmiðli, sem refsaði í raun ofurvaldi dollarans bæði sem varagjaldmiðill og sem staðlaður gjaldmiðill fyrir alþjóðaviðskipti. Jafnvel á þessari stoð birtast hins vegar fyrstu sprungurnar: mörg lönd eru nú að leita að tvíhliða samningum til að hvetja til viðskipta milli landa með innlenda gjaldmiðla (svokölluð skiptasamningar milli seðlabanka), sérstaklega BRICS löndin hafa valið þessa leið og krefjast nú opinberlega réttar til að af-dollaravæða hagkerfi sín. Það verður að segjast eins og er að Sádi-Arabía hefur einnig gert samning við Kína um sölu á olíu á kínversku júani og endurfjárfestingu júansins sem Sádar safna í kínverska hagkerfinu sjálfu (í líkingu við það sem Sádar hafa gert við Bandaríkin í marga áratugi).

 

Yfirbygging dollaramiðlæga kerfisins

Þegar búið er að skýra þær tvær stoðir sem yfirburðir dollarans byggja á er nauðsynlegt að dvelja við hvert er verkunarháttur kerfisins. Bandaríkin „flæða“ einfaldlega heimskerfið með þeim dollurum sem nauðsynlegir eru til að allar þjóðir hafi það magn sem nauðsynlegt er fyrir viðskipti sín og varasjóði. Til að framkvæma þessa aðgerð samþykkja Bandaríkin að kaupa vörur og þjónustu frá umheiminum jafnvel á kostnað ójafnvægis í viðskiptajöfnuði og viðskiptajöfnuði. En hvernig komast Bandaríkin hjá því að þurfa stöðugt að prenta nýja dollara svo heimurinn geti haft þá dollara sem þarf til viðskipta sinna á hverju ári? Það er einfalt og áhrifaríkt kerfi: lönd með jákvæðan viðskiptajöfnuð og viðskiptajöfnuð við Bandaríkin endurfjárfesta einfaldlega umframfjármagn sitt í Bandaríkjunum, og einmitt í þeirri vél til framleiðslu á tilbúnum dollurum sem er Wall Street, og tryggja þannig síhækkandi hlutabréfamarkaðsverð og þar af leiðandi hagnað fyrir alla, þar á meðal þann hluta bandarísku þjóðarinnar sem fjárfestir á hlutabréfamarkaði og styður þar af leiðandi neyslu þó að Bandaríkin séu nú með framleiðslukerfi í lágmarki.

Hvers vegna kerfið hefur endanlega brotnað: þörfin fyrir stríð fyrir Bandaríkin

Eftir að hafa sýnt fram á verkunarháttinn sem hefur tryggt yfirburði dollarans á alþjóðlegum mörkuðum frá 1971 og áfram, það er að segja, síðan Richard Nixon fordæmdi Bretton Woods-samningana um breytanleika dollarans, skulum við nú reyna að skilja ástæðuna fyrir núverandi peningakreppu sem steypir heiminum út í það sem Bergoglio páfi hefur kallað „smátt og smátt heimsstyrjöld“ (þar að auki þar sem bitarnir eru í auknum mæli að koma saman og skapa átök einstakt).

Vissulega er núverandi dollarakreppa byggð á Wall Street kreppunni 2008, sem Bandaríkin hafa ekki getað jafnað sig á, að minnsta kosti hvað varðar samkeppnishæfni framleiðslukerfisins. Allt þetta sést vel á þróun bandarískra erlendra reikninga sem hægt er að draga saman á tilbúið (í hegelískum skilningi) með þróun bókhaldsmagnsins sem þekkt er undir skammstöfuninni NIIP (Net International Investment Position).

Sögulegt kort yfir frammistöðu bandarísku ríkisreiknings til 1. ársfjórðungs 2024 – Heimild: Seðlabanki Bandaríkjanna

 

Eins og sjá má fram til ársins 2008 – þegar fjármálakreppan sprakk – voru skuldir þessa reiknings innan við 3000 milljarðar dollara, tala sem ég tel lífeðlisfræðilega miðað við að Bandaríkin verða að „flytja út“ dollara til umheimsins til að leyfa öðrum þjóðum að skiptast á vörum og þjónustu sín á milli með bandarískum gjaldmiðli. Frá árinu 2008 höfum við hins vegar staðið frammi fyrir alveg ótrúlegu fyrirbæri sem ber vitni um molnun bandaríska framleiðslukerfisins: Bandaríska ríkisborgarastofnunin hefur hrunið niður í ofurtöluna -21.281.804 milljarða dollara. Sem þýðir að Bandaríkin standa í þakkarskuld við umheiminn fyrir þessa ofurbólu.

Tala sem felur í sér hrun bæði opinbera og einkarekna bandaríska fjármálakerfisins, eins og gerðist í Argentínu, svo dæmi sé nefnt.

En hvernig gat það komið að þessu? Það eru margar kenningar, en vissulega eru þær viðurkenndustu óhófleg árásargirni Evrópu (og sérstaklega Þýskalands) á heimsmörkuðum, vegna ofursamkeppnishæfni sem náðist þökk sé mjög lágum orkukostnaði sem fæst frá Rússlandi, birgi Evrópu á gasi, olíu og öðrum grundvallarhráefnum. Við getum hins vegar sagt að bandarísk stjórnvöld, bæði demókratar Obama og repúblikanar Trumps, hafi alltaf litið á samninga Rússlands og Evrópu með reyk í augum og hafa margsinnis sakað ESB um óhollustu við þá einmitt vegna þessara samninga.

Sama gildir um Kína, samkvæmt Bandaríkjunum er ofursamkeppnishæfni Kínverja sem hefur eyðilagt bandaríska framleiðslukerfið vegna of rausnarlegra reglna sem Peking hefur fengið innan Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar. Þessi stofnun sem Donald Trump fór í heiftarlegar deilur við og hótaði jafnvel útgöngu Bandaríkjanna úr samtökunum.

Það verður að segjast, til að vera sanngjarn, að reglur Alþjóðaviðskiptastofnunarinnar sem hefur umsjón með heimsviðskiptum voru skrifaðar og samþykktar þegar Kína var þróunarland; það er því augljóst að endurskoða þarf þá aðstöðu sem Kína nýtur í dag, í ljósi þess að ekki er hægt að líta á himneska heimsveldið sem vanþróað land.

Aðalatriðið er að í stað þess að halda fram ástæðum sínum í diplómatískum hringjum hafa Bandaríkjamenn kveikt í púðrinu með því að kveikja í ýmsum kreppusvæðum um allan heim í þeim tilgangi að ná mikilvægum geopólitískum og efnahagslegum ávinningi. Vissulega má sjá stríðið milli Rússlands og Úkraínu sem Washington hefur augljóslega hleypt af stokkunum (manstu þegar Victoria Nuland sagði „Fokk the ESB“?) frá þessu sjónarhorni með það að markmiði að rjúfa viðskiptatengsl Rússlands og Evrópu sem hafa tryggt gríðarlegt samkeppnisforskot sérstaklega fyrir Norður-Evrópulönd, fyrst og fremst Þýskaland. Og hvernig getum við þá gleymt sprengjuárásinni á Nord Stream gasleiðsluna, grundvallaræð sem flutti rússneskt gas til Þýskalands og hjarta Evrópu? Við höfum vissulega engar sannanir fyrir því að það hafi verið Bandaríkjamenn sem rifu þessa leiðslu (kannski í höndum pólskra eða baltneskra hermanna sinna) en eitt er víst, sá sem naut góðs af henni er Washington og það er sérstaklega vísbendandi.

Hlutirnir gengu ekki betur í Austurlöndum fjær þar sem verið er að hrinda í framkvæmd þeirri stefnu að umsátur um Kína af Bandaríkjunum (Pivot to Asia): hugsaðu bara um stofnun bandalagsins sem kallast AUKUS (Ástralía – Bretland – Bandaríkin) sem er greinilega í and-kínversku hlutverki. Eins og japanska og taívanska endurvopnunaráætlunin. Ekki nóg með það, auk þess að byggja upp bandalög, eru Bandaríkin að kynda undir landhelgisdeilum milli herríkja sinna og Kína: í fyrsta lagi er ég að vísa til þeirra í Suður-Kínahafi sem tengjast ekki aðeins himneska heimsveldinu heldur einnig Filippseyjum og í öðru lagi er Washington að hvetja á allan hátt til sjálfstæðis Taívan frá Peking, það er að segja þess sem Alþýðulýðveldið Kína lítur á sem uppreisnarhérað en samt órjúfanlegur hluti af yfirráðasvæði sínu.

Það sem við getum ályktað af þessu risastóra skákborði sem nær í raun yfir alla Evrasíu er að stórstefna Washington beinist að því markmiði að eyðileggja samkeppnishæfni Evrópu annars vegar (markmið sem hefur að mestu verið náð) og hins vegar að klippa vængi hinnar nýju andstæðu blokkar sem Rússland og Kína mynduðu, til að öðlast að minnsta kosti aðra öld yfirráða. eða að minnsta kosti til að forðast gjaldþrot, að öðru leyti öruggt, þökk sé vopnavaldinu.

Það sem við getum ályktað af þessari athugun er að mögulegur endir áframhaldandi átaka sem Bergoglio páfi hefur aðdáunarvert kallað „sundurlausa heimsstyrjöld“ er langt frá því að sjást. Bandaríkjamenn munu halda áfram að kynda undir átökum með það að markmiði að veikja andstæðinga Kína og Rússlands, að minnsta kosti þar til þeir eru vissir um fjárhagslega björgun sína með almennu samkomulagi sem tryggir þeim að minnsta kosti fjárhagslega og peningalega afkomu og einnig áhrifasvæði innan almenns ramma afhnattvæðingar (reshoring).

Sem stendur er allt þetta langt frá því að koma. Reyndar verður að segjast eins og er að í hvert skipti sem yfirlýsing kemur frá BRICS+ svæðinu um stofnun reikningsgjaldmiðils í stað dollarans sem staðlaðs gjaldmiðils í alþjóðaviðskiptum eða að tilkynnt er um stofnun annars greiðslukerfis en SWIFT. áframhaldandi átök eru í meginatriðum kynt undir vegna þess að slíkar aðgerðir – utan ramma almenns samkomulags sem Washington tekur þátt í – jafngilda því að skjóta eldflaug á Wall Street og á bandaríska hagkerfið sem nú er blóðlaust eins og hrun hreinnar fjárhagsstöðu þess sýnir.

Hver sá á slíkum tímamótum sem talar um mögulegan frið og hugsanlegt stórt samkomulag hefur ekki skilið nákvæmlega skilmála og grundvallarástæður núverandi átaka. Við erum enn mjög langt frá mögulegu nýju Bretton Woods.

 

Forsíðumyndin er málverkið "STALÍNGRAD" eftir danska málarann Asger Jorn frá 1973

 

Ítalía er tímasprengja Evrópusambandsins

Fréttaskýring um efnahagslegar afleiðingar veirukreppunnar

Þýski félagsfræðingurinn Wolfgang Streeck segir að Ítalía sé tímasprengja í yfirvofandi kreppu ESB.

Þetta kemur fram í stuttu en athyglisverðu viðtali við dagblaðið Frankfurter Allgemeiner Zeitung. Sjónarmið hans endurspegla að mörgu leyti afstöðu núverandi stjórnarandstöðuflokka á Ítalíu, jafnt til vinstri og hægri.

Streeck bendir á tvo atburði sem vitnisburð um yfirvofandi kreppu, sem hafa legið í þagnargildi meginfjölmiðla í álfunni:

Annars vegar er nýfallinn dómsúrskurð hæstaréttarins í Karlsruhe í Þýskalandi sem taldi „hömlulausar tilslakanir“ Seðlabanka Evrópu gagnvart aðildarlöndum myntsamstarfsins (einkum Ítalíu) ólögmætar.

Hins vegar eru þeir skilmálar ESB að lánalínur sambandsins til Ítalíu fari í gegnum reglur „Stöðuleikasáttmálans“ (EMS), en það er stofnun óháð Seðlabanka ESB (SE) sem veitir lán úr sameiginlegum sjóði evru-ríkjanna gegn skilmálum um aðhaldsstefnu í ríkisfjármálum eins og dæmi eru um í Grikklandi, þar sem „Þríeykið“ svokallaða tók yfir gríska fjárlagagerð til að standa vörð um hagsmuni þýskra og franskra fjármálastofnana, sem höfðu stundað áhættufjárfestingar í Grikklandi.

Allir vita hvernig sú saga endaði með því að gera Grikkland að nýlendu fjármálastofnanna, en nú hafa ítölsk stjórnvöld samþykkt að gangast inn á þessa sömu „efnahagsaðstoð“, sem er lánalína óháð SE en lýtur skilmálum um „gríska aðhaldsstefnu“ í framtíðinni.

Dómsúrskurðurinn í Karlsruhe setur aðra „efnahagsaðstoð“ ESB við Ítalíu vegna veiruplágunnar í gegnum SE í uppnám, þar sem úrskurðurinn virðist taka af skarið um að bankinn sé ekki sjálfstæð stofnun heldur lúti hún forræði þýskra dómstóla.

Ítalska tímasprengjan í Evrópu stafar einkum af tvennu:

Frá því Ítalía gekk í myntsamstarfið og afsalaði sér eigin gjaldmiðli, og þar með rétti til gengisskráningar og seðlaútgáfu, hefur ítalska ríkið safnað skuldum sem nema nú um 123% af þjóðarframleiðslu. Um leið er Ítalía það land í Evrópu sem hefur farið verst út úr veiruplágunni, og þarf nú nauðsynlega að hækka þessar skuldir upp í amk 150% að mati sérfræðinga til þess að gangsetja atvinnulífið eftir 2 mánaða stöðvun.

Þetta setur þrýsting á lánakjör ríkissjóðs til frambúðar og mun auka muninn á vaxtakjörum evruríkjanna og þar með á skattbyrði almennings.

Í stuttu viðtali segir Wolfgang Streeck að yfirstandandi kreppa skilji Evrópuríkin eftir berskjölduð. Þau hafi beitt niðurskurðarstefnu frá upptöku evrunnar 2002 til að „nútímavæða“ hagstjórnina og bæta samkeppnisstöðu aðildarríkjanna í alÞjóðavæðingu viðskiptanna. Frá upptöku evrunnar hefur Ítalía búið við stöðugt samdráttarskeið, atvinnuleysi, auknar skattaálögur og niðurskurð í heilsugæslu og mentamálum í þessu skyni.

Streeck segir að þessi „nútímavæðing“ hagkerfisins hefði aldrei verið möguleg innan lýðræðislegs ramma evru-ríkjanna og því hefðu þau gengist undir evruna til að gera þessar umbætur mögulegar, nokkuð sem reyndar hafi enn ekki tekist fullkomlega í Frakklandi vegna andstöðu almnennings.

Þetta ójafnvægi á fjármálamarkaði evruríkjanna hefur skapað Þýskalandi sérstöðu sem  nýtir samkeppnisstöðu sína í skjóli vaxtamunarins og þess að flytja út iðnvarning sinn á sama gengi og samdráttarríkin eru bundin af. Þannig blasir nú við stórfelldara atvinnuleysi á Ítalíu en dæmi eru um á friðartímum, svo dæmi sé tekið.

Þegar Streeck er spurður hvort evrumyntin styrki ekki stöðu þjóðríkjanna innan ESB segir hann að hið þveröfuga gerist. Samkvæmt Maastricht sáttmálanum má SE ekki veita aðildarríkjunum lán, heldur einungis einkareknum bönkum, SE kaupi hins vegar skuldabréf af evrópskum bönkum sem þannig geti veitt fé áfram til viðkomandi ríkissjóðs, en SE sé ekki í neinni bankaábyrgð fyrir þessu lánsfé. Þannig eru sögurnar um „aðstoð“ ESB við aðildarríkin goðsögn ein, þar sem Maastricht samningurinn gengur út á að lögmál samkeppni og fjármálamarkaðsins skuli ríkja ein innan ESB.

Aðspurður um framtíð ESB segir segir þessi kunni félagsfræðingur að helsta framtíðarsýn hans felist í takmörkun sambandsins í þeim skilningi að yfirbygging þess verði afögð og að upp verði tekin lárétt samvinna á milli starfsgreina á sjálfsprottum forsendum án pólitískrar eða þingbundinnar yfirbyggingar. Tími miðstýringarinnar sé afstaðinn. Evrópa eigi að nýta sér það tvíveldisástand sem upp er komið í heiminum (á milli BNA og Kína) og skapa eins konar stuðpúða eða frísvæði á milli þessarra risa er byggi á varðveislu menningarlegrar og sögulegrar sérstöðu einstakra Erópuríkja og hafi að leiðarljósi friðsamlega sambúð andstæða allri heimsvaldastefnu.

Heimild: Soziologe Wolfgang Streeck über die Folgen von Corona für die EU

AÐ FYRIRGEFA SKULDUNAUTUNUM

Að fyrirgefa skuldunautunum

Covid-19 veirufaraldurinn hefur ekki bara kollsiglt vanbúnu heilbrigðiskerfi á Ítalíu, Spáni, Bandaríkjunum og víðar. Þau vandamál eiga eftir að breiðast út, og nálgunarbannið og vinnustaðalokunin þjónar ekki síst þeim tilgangi að vernda starfsfólk í heilbrigðiskerfinu gegn enn stærri flóðbylgju smitaðra. Spádómar upp á vikur eða mánuði sem núverandi ástandið varir eru gerðar út í loftið, því veiran er óþekktur vágestur og enginn veit hvernig hún mun haga sér í framtíðinni.

Þetta hefur í för með sér efnahagsleg áföll sem eiga sér ekki hliðstæðu: miljónir manna missa vinnu, þúsundir fyrirtækja loka, þjóðarframleiðsla dregst saman með meiri hraða en þekkst hefur og þegar má sjá ekki bara efnahagsþrengingar, heldur félagsleg vandamál sem geta auðveldlega breyst í upplausnarástand þar sem hungrað fólk grípur til ofbeldis til að afla sér fæðu og nauðsynja. Og þegar slíkt ástand er fyrirsjáanlegt í þróuðum iðnríkjum má vel ímynda sér hvað muni gerast hjá þeim þróunarríkjum sem búa við frumstæðar aðstæður hvað varðar heilsugæslu, menntun, upplýsingar, samgöngur og fjarskipti við umheiminn.

Við þessar aðstæður hafa stjórnvöld í BNA brugðist hvað skjótast við fjárhagslega og skipað seðlabankanum Federal reserve að setja 2,2 triljónir dollara innspýtingu út í hagkerfið með beinu framlagi bæði til fyrirtækja og einstaklinga. Stjórnvöld í Rússlandi, Japan og S-Kóreu hafa gripið til hliðstæðra ráðstafana og kínversk stjórnvöld hafa lýst því yfir að engin takmörk verði sett á innspýtingu fjármagns til að koma hagkerfinu á réttan kjöl.

Einu ríkin sem ekki geta gripið til þessara ráða eru ríki ESB. Þau eru bundin af regluverki sem bannar þeim að „prenta peninga“ eins og það er kallað. Í stað þess þurfa þau að taka bindandi lán með misháum vöxtum allt eftir skuldastöðu viðkomandi ríkissjóðs á skuldabréfamarkaði þar sem svokölluð „matsfyrirtæki“ skammta þeim vaxtakjör. Allt í einu uppgötva Evru-ríkin að þau eru föst í kerfi sem gerir þau ósamkeppnishæf við ríki sem búa við sjálfstæðan gjaldmiðil og eigin seðlabanka sem veitir takmarkalausa tryggingu fyrir öllum peningum í umferð.

Hvernig stendur á þessum undarlegu aðstæðum? Á markaðurinn ekki að ráða og tryggja jafna samkeppnisaðstöðu allra? Hvers vegna geta Evru-löndin ekki gripið til sömu ráðstafana og samkeppnislöndin fyrir vestan og austan?

Útgáfa peninga og dreifing þeirra til fyrirtækja og einstaklinga er reyndar illa samræmanleg  „lögmálum hins frjálsa markaðar“ – öllu heldur ganga slíkar aðgerðir beint gegn lögmálum markaðsins um leið og ríkjandi neyðarástand afhjúpar að „markaðsöflin“ eru ekki bara gagnlaus við ríkjandi aðstæður, – heldur eiga þau stóran þátt í að auka á vandann. Svo dæmi sé tekið, þá hefur Ítalía lokað 70.000 sjúkrarúmum og hundruðum minni sjúkrahúsa „að kröfu markaðsins“  síðan landið gekk í myntsamstarfið 1992, einkum þó eftir fjámálakreppuna 2008. Það er „skuldavandinn“ innan ESB sem hefur kallað á samdrátt í allri félagslegri þjónustu, hækkun skatta samfara lokun fyrirtækja, einkum smáfyrirtækja á sviði handverks, í smaáiðnaða o.s.frv. Það er „Niðurskurðarstefnan“, sem sett hefur lönd eins og Ítalíu, Spán og mörg önnur evru-ríki í þessa biðstofu hins „gríska ástands“ sem nú blasir við með brunaútsölu á verðmætustu samfélagseignum til fjölþjóðlegra fjárfestingasjóða, niðurskurði lífeyrisgreiðslna, lækkun launa o.s.frv., allt að grískri fyrirmynd..

Hagfræðingum og fjármálastofnunum á Vesturlöndum hefur tekist með dyggri aðstoð fjölmiðlaheimsins (sem lýtur stjórn þessara aðila) að gera þessa stöðu svo flókna að hún verður óskiljanleg öllum almennum borgurum.

Á bak við þessa flækju liggur að minnsta kosti að einhverju leyti sú hugsun að hugtakið „skuld“ er í menningu okkar nátengt hugtakinu „synd“, sem er guðfræðilegt hugtak. Fyrsta guðfræðin sem við kennum börnunum okkar er faðirvorið: „…fyrirgef oss vorar skuldir svo sem vér og fyrirgefum vorum skuldunautum.“ „Skuldunauturinn“ þarf að biðja lánveitanda sinn fyrirgefningar fyrir „skuld“ sína. Þegar Donald Trump dreifir 2,2 triljónum USD á milli þegna sinna eignast hann væntanlega marga „skuldunauta“ sem þurfa að biðjast fyrirgefningar á skuldum sínum og tilveru, og í ljósi reynslunnar verður hann væntanlega örlátur á fyrirgefningarnar.  Hins vegar virðast Evru-löndin ekki eiga neinn svona örlátan „pabba“. Hvers vegna skyldi það vera?

Í Bandaríkjunum er peningaflæði í umferð stjórnað af „Federal reserve“ og „Treasury“, sem halda utan um ríkisfjármálin. Þetta eru í raun einkafyrirtæki sem lúta stjórn örfárra manna sem ekki eru lýðræðislega kjörnir. Þegar láta þarf skyndilega 2,3 triljónir út í hagkerfið láta þeir þessar stofnanir prenta þessa peninga – að stærstum hluta á stafrænu formi, en að hluta til í seðlum og mynt. Í raun eru þessar stofnanir í senn eigin lánveitendur og skuldunautar.

Sú var tíðin að bankar þurftu að eiga gullforða til að tryggja peningamagn í umferð, en þegar Bandaríkin sáu að þau áttu ekki gullforða  til að standa undir kostnaði við Víetnamstríið lét Nixon forseti afnema þessa reglu 1972. Síðan hefur ekki annað staðið á bak við dollara eða aðrar myntir í heiminum en tiltrúin.

Hvaðan koma þá verðmæti peninganna? Sjálfsnægtarbúskapurinn hefur kennt mannkyninu í gegnum árþúsundin að verðmætasköpun verði til við framleiðsluna, að vinnan sé uppspretta auðsins. Sá sem tekur við peningaseðli lætur af hendi afrakstur vinnu sinnar og þiggur í staðinn pening. Þannig eru viðskiptin og báðir ganga jafnir frá borði: bóndinn selur 8 lömb og getur keypt eina kú fyrir peninginn. Hver er lánveitandi og hver er syndugur skuldunautur í þessu tilfelli? Hver á heimtingu á syndafyrirgefningu? Ekki verður betur séð en hér gangi báðir jafnir frá borði. Á meðan við gátum gengið í bankann og tekið út gull fyrir peninga okkar voru viðskiptin í raun svona auðveld.

Flækjustigið var hins vegar magnað þegar gullfætinum var kippt undan peningaseðlinum og átrúnaðurinn settur í staðinn. Trúin flytur fjöll segir máltækið, og í fjármálaheiminum er átrúnaðurinn mikilvægasta flutningatækið. Í kring um þessi trúarbrögð peninganna hafa helgidómar og bænahús peningatrúarinnar sprottið upp eins og gorkúlur og sveipað sig ógagnsæjum vafningatjöldum til þess að Guðinn geti sýnt sig í ósýnileik sínum rétt eins og Guð Abrahams birtist Mósesi sem eldur í logandi runna sem gat ekki brunnið. Hinn ósýnilegi Guð er frumforsenda syndarinnar og okkur er kennt af þessum öflum að við höfum tekið þessa skuld í arf: Faðir vor,  „fyrirgef oss vorar skuldir, svo sem vér og fyrirgefum vorum skuldunautum“.

Bandaríkin, Rússland, Kína, Japan og fleiri ríki virðast við þessar aðstæður (sem heyra til undantekningarinnar) eiga tiltölulega  miskunnsama guði sem eru örlátir á fyrirgefningar sínar. Þeir láta peninga rigna yfir þjóðina í neyð sinni. Evrubáknið er hins vegar svo flækt í vafningum sínum og innbyrðis trúarbragðadeilum  að það stendur ráðalaust gagnvart lífsháskanum sem við blasir. Innan núverandi kerfis eru lönd eins og Ítalía, Spánn, Portúgal og vafalaust fleiri evru-lönd þegar orðin gjaldþrota. Þessi ríki eiga sér ekki sjálfstæðan gjaldmiðil og engan þjóðlegan seðlabanka til að gefa út lausafé. Þau eru flækt í regluverk fjármálastofnana sem  snúast með ógagnsæjum vafningum sínum um Seðlabanka Evrópu eins og trúartákn og hafa sundrað álfunni og att aðildarríkjum ESB upp hverju á móti öðru með ásökunum um syndsamlegt líferni skuldunautanna. Sjálfur guðinn er jafn ósýnilegur og hann er yfirskilvitlegur þegnunum. Eina ráðið fyrir þessar þjóðir til að ná andanum á ný virðist fólginn í þeirri trúvillu að svipta guðinn klæðum sínum og sækja sér súrefni, rétt eins og veirusjúklingarnir, í þá tegund skiptimyntar sem fer ekki í manngreiningarálit eftir þjóðerni eða trú. Peningar eru siðmenningunni jafn nauðsynlegir og súrefnið í andrúmsloftinu, en guðfræði þess fjármálavalds sem hefur falið sig á bak við skuldavafninga evrunnar er nú orðið alvarlegasta ógnin við friðsamlega sambúð okkar sem teljumst tilheyra evrópskri sögu og menningu.

Forsíðumyndin er grísk útgáfa af tveim evrum með mynd af "Ráni Evrópu"