Category: Myndbönd

BOREALIS 6 -MAÐUR OG NÁTTÚRA NORÐURSINS

BOREALIS 6 - ORKA OG VÍDDIR

Tiltektin á tölvudiskinum leiðir ótrúlegustu hluti í ljós. Hér er texti sem ég birti í Vikublaðinu í maí 1993 í tilefni sýningarinnar Borealis 6, sem Halldór Björn Runólfsson setti upp í Listasafni Íslands í samvinnu við Norrænu listamiðstöðina í Sveaborg. Textinn takmarkast þó ekki við þessa sýningu heldur leiddi sýningin mig á norðurslóðir á Íslandi, nánar tiltekið í Möðrudal á Fjöllum og eftirminnilega heimsókn þar sem ég var 1969 eða 70, skömmu fyrir andlát Jóns. Ég var þá í gróðurrannsóknarleiðangri með Steindóri Steindórssyni skólameistara, Ingva Þorsteinssyni og Einari Gíslasyni í gróðurkortamönnum. Þar tók Jón bóndi á móti okkur af höfðingsskap, sýndi okkur kirkju sína og altaristöflu, söng fyrir okkur Lofsönginn um Herðubreið og fleiri átakamikil söngverk auk þess sem hann sýndi okkur málverk sín af Herðubreið. Þessi heimsókn er mér ógleymanleg, og varð mér að viðmiði til skilnings á þeirri nútímalegu framúrstefnulist sem kenndi sig við Norðrið og Orkuna og Rýmið. Hvergi kemst maður nær yfirskrift þessarar sýningar en í Möðrudal á Fjöllum. Í raun er slík reynsla dýrmæt til að yfirstíga þann framandleika sem framúrstefnulistin býður upp á. Þessi texti er því hugleiðsla um samband manns og náttúru og hvernig listin getur tekist á við það. Því miður gat ég ekki fundið neina mynd eftir Jón á vefnum af Herðubreið, en sonur hans, Stefán Jónsson Stórval tók við af föður sínum og iðkaði fjöldaframleiðslu af málverkum sem voru hyllingar til „Háfjalladrottningarinnar“. Ekki kann ég að greina mun á handbragði þeirra feðga. Hér fylgir líka hljómdæmi frá Möðrudal, sem ég fann á vefsíðu hjá Ísmús.

HAFIÐ ER FEGURRA EN DÓMKIRKJURNAR

Hugleiðing um sýninguna Borealis 6 – Orka og víddir, sem haldin var í Listasafni Íslands í samvinnu við Norrænu Listamiðstöðina í Sveaborg í umsjón Halldórs Björns Runólfssonar. Þátttakendur voru Giovanni Anselmo, Roman Signer, Steina Vasulka, Bente Stokke, Finn Naur Petersen, Maaria Wirkkala, Finnbogi Pétursson og Ulf Rollof. Pistillinn birtist í Vikublaðinu 14. maí 1993.

 

Stefán Jónsson Stórval: Herðubreið
Jón Stefánsson frá Möðrudal syngur Lofsöng til Háfjalladrottningarinnar. Fengið að láni hjá Ísmús.

Þegar ég leiði hugann að orku og víddum í íslenskri náttúru kemur mér í hug Möðrudalur á Fjöllum. Svartur sandurinn með ljósgrænum víði- og mosaflákum; svartur Möðru[1]dalsfjallgarðurinn sem hverfur út í óendanlega víðáttuna, og í suðri trónir Herðubreið. Yfir þetta víðerni hvolfist himininn með sínum hraðfleygu skýjabólstrum. Fyrir mér er þetta eins og mynd á tjaldi, sem ég get notið í fullkomnu öryggi heima fyrir, án þess að leggja nokkuð í sölurnar. Sama varð ekki sagt um Jón í Möðrudal. Hann var eins og vaxinn út úr þessu umhverfi; útlit hans og atgervi allt svo markað af ævilangri baráttu við náttúruöflin í þessari eyðimörk á hjara veraldar, að hann hlaut að skynja umhverfið með öðrum hætti en ég. Augu hans skutu gneistum þegar hann sat við orgelið í kirkjunni og söng með þessari hásu rödd, sem kom eiginlega ekki úr barkanum, heldur einhvers staðar neðan úr brjóst- og kviðarholinu og magnaðist upp í höfuðskelinni við gífurleg átök. Sálmar hans voru engir auðmjúkir kveinstafir, heldur óviðjafhanleg blanda af ofstopafullum trega. Og þegar hann var búinn að leika og syngja fyrir okkur þessa ógleymanlegu tónlist úti í kirkjunni sinni sýndi hann okkur málverk sín af Herðubreið og sagði: „Eg get auðveldlega málað 30 Herðubreiðar á dag.“

Jón í Möðrudal var ekki bara að storka menningarelítunni fyrir sunnan með listsköpun sinni. Hann var líka að storka náttúrunni, sem hann var samgróinn, með því að hefja sig upp yfir hana. Málverkið af Herðubreið var honum eins og staðfesting á því að hann hefði þennan tákngerving náttúruaflanna á valdi sínu og ætti í fullu tré við umhverfi sitt. Ástríðan í listsköpun hans var nærð af hefndarþorsta fyrir allar þær kárínur sem hann hafði mátt þola af þessari tröllauknu náttúru frá blautu barnsbeini. Umhverfið var honum umfram allt storkun, og reisn hans fólst í því að ögra því á móti með list sinni.

Þessi saga snertir sýninguna Borealis 6 / orka og víddir, vegna þess að hún varðar samband listar og náttúru. Skynjun okkar á náttúrunni í gegnum aldirnar hefur mótast af sögulegum aðstæðum á hverjum tíma. Í íslenska bændasamfélaginu tíðkaðist ekki að lofsyngja náttúruna sem ímynd hins göfuga, hreina og tæra. Fyrir það fólk sem átti í stöðugu návígi við náttúruna upp á líf og dauða var náttúrufegurðin ekki til, nema í besta falli sem góður heyfengur eða veiðibráð. Eða eins og Látra-Björg sagði: „Fagurt er í Fjörðum, þá Frelsarinn gefur veðrið blítt, heyið grænt í görðum, grös og heilagfiskið nýtt.“

Það var fyrst með vaxandi borgarastétt sem menn tóku að setja óbeislaða náttúruna á stall sem ímynd hins háleita, hreina og fagra. Það gerðist ekki fyrr en borgarastéttinni hafði vaxið svo sjálfstraust að hún taldi sig geta haft í fullu tré við náttúruna. Þegar maðurinn hafði losað sig úr viðjum náttúruaflanna gat hann sest andspænis náttúrunni á einhverjum ímynduðum jafhréttisgrundvelli og málað af henni mynd og séð að hún var bæði háleit og göfug.

Myndin var þó ekki síður staðfesting á göfgi mannsins, því ef maðurinn hefði ekki uppgötvað göfgi náttúrunnar með snilli sinni og innsæi, hver hefði þá átt að gera það? Þýski heimspekingurinn Immanuel Kant hélt því fram að hið háleita og göfuga í náttúrunni væri allri list æðra. Listin kæmist aldrei með tærnar þar sem náttúran hefur hælana. Franska ljóðskáldið Paul Verlaine hafði eitthvað svipað í huga þegar hann sagði: „hafið er fegurra en dómkirkjurnar“.

Þessi fullyrðing gefur til kynna að dómkirkjurnar og hafið, listin og náttúran, séu á einhvern hátt sambærileg. í hverju getur sá samanburður falist? Hið hefðbundna svar er fólgið í eftirlíkingunni: landslagið og mynd þess. Fyrir Jóni í Möðrudal var Herðubreið ímynd náttúruaflanna og því málaði hann helst ekkert annað. Verlaine hefur þó væntan[1]lega haft annað í huga þegar hann bar saman dómkirkjurnar og hafið. Því líkingin ristir dýpra en svo að hún takmarkist við hið sýnilega yfirborð.

Fyrir kristnum mönnum er munurinn á náttúrunni og listínni fólginn í því að náttúran er sköpunarverk Guðs og sem slík yfirskilvitleg, á meðan listin, menningin og sagan eru vitnisburður um takmarkaðan skilning mannsins á þessu hugverki skaparans. Maðurinn hefur tileinkað sér tvær leiðir til þess að skilja sköpunarverkið: rökhyggju vísindanna og innsæi og ímyndunarafl listarinnar. Báðar að[1]ferðirnar miða í raun að því að ráða í og skilja tungumál náttúrunnar. Listin beinist því ekki að því að líkja eftir ytra yfirborði náttúrunnar, heldur að skilja tungumál hennar. Tungumál listarinnar og tungumál nátúrunnar eru því af sameiginlegri rót, og það er í þeim skilningi sem dómkirkjurnar verða sambærilegar við hafið. Hið stórbrotna og háleita í náttúrunni á sér hliðstæðu í allri háleitri list þótt samanburðurinn kunni að verða listinni í óhag.

Gagnsæir listamenn

Þetta er orðinn langur inngangur að umfjöllun um þá nýstárlegu sýningu sem nú stendur yfir í Listasafni íslands. En hugsanlega kann hann að varpa ljósi á þann skilning á náttúrunni sem þar er að finna, og sumum mun ef til vill finnast tormeltur. Reyndar er sýningin ekki einhlít hvað þetta varðar, enda listamennirnir átta sem þar sýna verk sín gjörólíkir. Þeir eiga það þó allir sammerkt að horfa frá hinu staðbundna landslagi til hins almenna í náttúrunni, eins og yfirskrift sýningarinnar gefur til kynna: orka og víddir.

Giovanni Anselmo: Particolare. Verkið "Particolare" merkir það "sérstæða" sem sést hvergi nema á áfangastað nákvæms lasergeisla þar sem hægt er að leggja höndina. Hluti af heildarinnsetningu, sem hefur að geyma  Granítstein með inngreypri segulnál sem vísar í  norður og ultramarin bláum skuggamyndum á útveggjum sem vísa til handanhafsins.  Þetta eru þrjú sjálfstæð verk sem mynda eina "kosmíska" heild. Orðið ultramarin merkir það sem er handan hafsins og getur falið í sér það sem er handan Svartahafsins, þar sem lapis azul steinnámurnar voru (í Afghanistan), en þessi steinn var verðmætari en gull og gerði ultramarin að dýrasta lit litrófsins.

Verk ítalans Giovanni Anselmo –Nafnlaust til norðurs frá 1986 – er að þessu leyti lýsandi. í stað þess að draga upp mynd af einhverri Herðubreiðinni sem tákngervingi náttúruaflanna, leiðir hann okkur inn í ákveðnar aðstæður sem veita okkur tækifæri til að skynja og upplifa tungumál náttúrunnar og listarinnar með nýjum hætti. Þungamiðja verksins er basaltsteinn með innbyggðum áttavita sem ákvarðar stöðu hans í salnum: norður-suður. Síðan erum við Ieidd, samkvæmt heiti verksins, að fjórum stöðum í salnum þar sem eru málaðir fjórir fletir með ultramarin-bláum lit á veggi. Liturinn ultramarin hefur táknræna merkingu, því heiti hans vísar til þess sem er handan hafsins: ómælisvíddir náttúrunnar. Auk þessara fjögurra ulramarinbláu flata er í salnum Ijóskastari sem varpar geisla sínum inn í salinn. Ef áhorfandinn stendur í ljósgeislanum í ákveðinni fjarlægð frá ljósgjafanum myndast orðið „particolare“ á honum sjálfum. En það gæti þýtt hið sérstaka eða einstaka. Það „fallega“ við þetta verk er ekki fólgið í því að listamaðurinn geri sig gildan gagnvart náttúrunni með því að gera af henni mynd. Þvert á móti er hann sjálfur eins gagnsær og frekast má vera. Verkið býður hins vegar upp á upplifun, sem hefur skírskotun til kosmískrar reynslu, þar sem við höfum hið jarðbundna og fasta í steininum, ómælisvíddirnar í ultramarínblámanum og hið sérstaka en jafnframt ósýnilega og tímabundna er felst í orðinu „particolare“, sem er ósýnilegt í ljósgeislanum, nema einhver gangi inn í hann á réttum stað.

Finnbogi Pétursson: Pendulum. Þrír pendúlar með hátalarakeilu sem útvarpar hvin af eigin sveifluhreyfingum.

Pendúlar Finnboga Péturssonar eru einnig meðal eftirminnilegri verka á þessari sýningu. Þetta verk er gert af þrem háum pendúlum sem ná frá gólfi til lofts í stóra sal safnsins og fylla hann hálfan þar sem þeir sveiflast stöðugt, knúðir af þöglum rafmóturum. Í enda þeirra eru hátalaratrektir og undir trektunum þar sem þær koma næst gólfi eru litlir míkrafónar sem nema hvininn af hreyfingu þeirra, sem síðan endurvarpast í hátalaranum. Þetta er verk sem framleiðir sín eigin hljóð og endurvarpar þeim um leið og þau verða til. Hljóðin eru því ekki tilbúin eftirlíking náttúruhljóða, heldur náttúruhljóð sem hátalarinn framkallar í tvöfaldri merkingu: sem hljóðgjafi og hljóðmiðill. Þessi staðreynd gerir daufan hvininn úr magnaranum dularfullan og fær okkur til að leggja við hlustír: hver eru upptök hvinsins og hvað hefur hann farið mörgum sinnum í gegnum magnarakerfið? Verk Finnboga er snjallt vegna þess að það er kristaltært í hugsun en hljóðið sem það framkvæmir er margrætt eins og tungumál náttúrunnar.

Eru skil manns og náttúru yfirstíganleg?

Steina Vasulka: Video-innsetning um orku íslenskrar náttúru.

Þriðja verkið sem mér þótti hvað áhrifamest á þessari sýningu var myndbandsverk Steinu Vasulka: það sýnir myndskeið af öldugangi og vatnsnið með innskoti af íslenskum móagróðri, sem varpað er af tveim myndvörpum á fjóra skerma, þannig að fram kemur tvöföld speglun frá tveim myndböndum. Verkið er nánast eins og kvartett fyrir fjögur hljóðfæri, sem spegla hvert annað í samhæfðum myndskeiðum og mynda ákveðna hrynjandi við undirleik vatnsniðsins sem heyrist í bakgrunni. Einnig hér erum við rækilega minnt á hliðstæðuna á milli tungumáls náttúrunnar og listarinnar. Einnig hér er persóna listamannsins sjálfs nánast gagnsæ. Við erum minnt á þann möguleika að hægt sé að yfirstíga tvíhyggjuna á milli manns og náttúru, á milli dómkirkjunnar og hafsins, sem upphaflega er kannski til orðin af lífsnauðsynlegri þörf mannsins til þess að beisla náttúruna og sveigja hana að sínum þörfum. Við getum ekki keypt okkur innrammaða hlutdeild í Herðubreiðinni eða öðrum tákngervingum náttúrunnar á þessari lærdómsríku sýningu, en ég hef þá bjargföstu trú að hún geti orðið okkur að gagni við að skilja betur tungumál náttúrunnar og listarinnar. Og þá er til mikils unnið.

JÓNSMESSA Í ACITREZZA

Jóhannes Skírari á Sikiley

Í tilefni Jónsmessunnar varð mér hugsað til eftirminnilegrar Jónsmessuhátíðar sem ég átti með fjölskyldunni í sjavarþorpinu Acitrezza undir hlíðum Etnu á Sikiley fyrir 3 árum síðan. Þetta var heitur júnímánuður, sólin brennandi hátt á lofti og það fór ekki framhjá neinum að það var mikið í vændum: Jóhannes skírari er verndardýrlingur þessa töfraslungna fiskimannaþorps sem hefur tekist að varðveita hefðir sínar og umhverfi í ólgu samtímans, og það voru uppi götuskreytingar um allan bæ, en þó einkum á dómkirkjutröppunum fyrir ofan höfnina.

Hvarvetna voru rauðir borðar og dúkar til að minna á komu Jóhannesar í bæinn, og ljósadýrðin var mikil um allan bæ eftir sólsetur um níu-leytið þegar efnt var til tónleika fyrir neðan dómkirkjuna.

Það var þó einkum þar sem hátíðahöldin fóru fram og hófust með lúðrablæstri á torginu um miðjan dag. Ég vissi ekkert um þær hefðir sem lágu á bak við þessa hátíð, en þegar lúðrasveitin var búin að þeyta lúðra sína og sælgætissalarnir að bjóða litríka sykurmola til barnanna og lögreglan mætt til að stjórna umferðinni, þá kom að því að kardínálinn með bleiku kollhúfuna, biskupinn og presturinn og borgarstjórinn mættu á torgið og þegar ég fylgdi í humátt á eftir þeim sá ég að kirkjan var þegar troðfull af fólki. Flestar konur í Acitrezza voru í appelsínurauðum skyrtum þennan dag, en margir karlmenn höfðu líka appalsínurauðan hálsklút. Ég tók upp símann minn og myndaði það sem fyrir bar í þessari messu, án þess að vita hvað var í vændum.

Nú þegar ég ryfja þetta upp reyni ég að finna myndskot af því sem gerðist, en í upphafi var mikið skrafað og talað í kirkjunni, allt þar til presturinn steig í stólinn og bað um þögn, því þessi stund væri hugsuð til hugleiðslu um píslarvottinn og skírarann Jóhannes, sem héldi verndarvæng sínum yfir sjómannafjölskyldunum og öllum íbúm Acitrezza. Þetta var löng athöfn sem söfnuðurinn virtist þekkja fyrirfram, presturinn talaði lengi í bundnu máli og söfnuðurinn svaraði með taktföstum hætti, auk þess sem orgelspil og söngur kom á milli ljóðalesturs og predikunar. Athöfnin var löng og það kom í ljós að hún var markviss undirbúningur hámarks athafnarinnar, sem fólst í því að eins konar skápur yfir altari opnaðist hægt og þar birtist við mikinn fögnuð safnaðarins helgimynd dýrlingsins, málað og uppljómað líkneski í fullri líkamsstærð sem var fagnað með dynjandi lófataki, hrópum og köllum áhorfenda. Líkneskið var síðan borið út á kirkjutorgið og í gegnum götur bæjarins með viðeigandi stoppum og helgiathöfnum og fórnargjöfum til góðgerða.

Ég verð að játa að sem nokkuð reyndur fagmaður í listasögu og listheimspeki kom mér eitt mest á óvart: aldrei hafði ég séð myndlistarverk fá slíkar viðtökur með lófaklappi, hrópum og áköllun. Þetta var greinilega frelsandi atburður fyrir söfnuðinn og megintilefni messuhaldsins. Atburðurinn vakti þannig upp ögrandi spurningar um samband listar og trúar.

Ég fann einhverjar slitrur af myndbandsupptökum mínum frá þessari Jónsmessu í síma mínum í dag og setti saman í þetta myndband  sem ég set hér inn á vefin í tilefni dagsins sem hefur misst sitt trúarlega hlutverk í heimi mótmælenda en lifir enn góðu lífi meðal kaþólskra Sikileyinga.

FRELSISHER HVOLPASVEITARINNAR

Hvolpasveitin smalar óþekkum köttum: smellið á þennan hlekk

https://www.ruv.is/utvarp/spila/hvolpasveitin/27920/8a8g8e

Frelsisher Hvolpasveitarinnar er bjargvættur okkar allra
Hvíldarstund frá leikskóla lífsins

 

Hvílík upphefð er það ekki fyrir afa á áttræðisaldri að fá þau skilaboð frá þriggja ára dótturdóttur að hann og enginn annar eigi að sækja hana á leikskólann þennan daginn. Þetta kom fyrir undirritaðan nýverið, sem var samviskusamlega mættur í Grænuborginni við lok skóladgs til að sækja Bubbu litlu, sem kom hlaupandi i fangið á afa sínum eftir annasaman dag við leiki og störf í þessum skóla lífsins þar sem leikirnir eru ungu barni ekki bara leikir, heldur hin blákalda alvara lífsins. Hún fór með mig í fatahengið, dæsandi eftir erfiðan dag og tiltók allt skilmerkilega sem taka ætti með heim, líka listaverk dagsins, sem hún sagðist ætla að færa ömmu sinni.

„Nú veður amma glöð“, sagði Bubba, og ánægjan skein úr svipnum eftir atburðaríkan dag, þar sem þreytan sýndi sig á heimleiðinni í svolitlum geispa úr barnastólnum í aftursætinu. En þegar heim var komið gerði hún sig strax heimakomna, kastaði af sér skóm og yfirhöfn, hljóp rakleitt inn í stofu, settist fyrir framan sjónvarpstækið og bauð afa sæti í sófanum á meðan amma útbjó uppáhalds sjónvarpsmatinn, flatbrauð með lifrakæfu og gúrkubita. Það er bara eitt sem kemur til greina til slökunar eftir annasaman vinnudag hjá litlu skólabarni: Hvolpasveitin, og ekkert annað. Bubba veit nákvæmlega hvað hún vill.

Hvolpasveitin er vissulega afslöppunarefni, en hún er líka dulbúið kennsluefni fyrir lítil börn: hún leiðir okkur inn í öruggan heim hjálparsveitarinnar sem leysir allan vanda og hjálpar öllum úr ógöngum lífsins, ólíkt lífsbaráttunni á leikskólavellinum þar sem hver er sjálfum sér næstur, reyndar innan þaulhugsaðs ramma kennaranna, sem vissulega kunna sitt fag á Grænuborginni. Sjónvarpsþættirnir um Hvolpasveitina eru allegóría um þá útópíu tæknisamfélagsins þar sem alvitrir og allsgáðir stjórnendur tæknivélarinnar finna ráð við sérhverjum vanda, hversu óleysanlegur sem hann kann að virðast. Það er einn stjórnandi í þessum heimi, og hann stýrir honum eins og vel smurðri vél. Hvolpasveitin er fumlaus og tæknilega samhæfður hópur sem lýtur skilyrðislaust og ósjálfrátt tilskipunum yfirboðarans og fullkomins tækjabúnaðarins, og öll aðsteðjandi vandamál leysast á augabragði.

Bubba valdi þáttinn um óþekku kettlingana sem einn hvolpurinn átti að passa fyrir eigandann með pípuhattinn, sem þurfti að gera sér glaðan dag. Það tókst ekki betur til með þessa kettlingapössun en svo að þeir umturnuðu öllu í húsinu, allt á tjá og tundri og óþekktarormarnir enduðu á kafi í freyðibaðinu eftirsótta.

Tiltektartilraunir voru máttlausar og enduðu með því að kraftmikil hárþurrka gerði óþekku kettlingana að biðukollum sem fuku út í buskann og út um háloftin.  Þá var kallað á Róbert, sem kallaði út Hvolpasveitina og á svipstundu voru hvolparnir komnir á björgunartækjum sínum, drónum, þyrlum og dráttarvélum um allar koppagrundir og upp í háloftin til að safna óþekktaröngunum saman og bjarga þeim í hús frá bráðum háska. Allt í tæka tíð og eigandinn heimti nýþvegna kettlingana sína úr helju við mikinn fögnuð allra viðstaddra.

Á tímum pestarinnar er fátt jafn friðþægjandi og svona sögur, ekki bara fyrir leikskólabörnin, heldur líka fyrir afana, sem skynja strax að í raunverunni heitir stjórnandi hvolpasveitarinnar ekki Róbert, heldur annað hvort Þórarinn eða Kári sóttvarnarstjóri. Nema hann heiti Bill Gates. Fagnaðarerindi þessa myndheims er eins og fagnaðarerindi kristindómsins:  fyrirheit um frelsun og eilíft líf án sársauka. Munurinn er sá að þessi draumsýn vísar ekki í annað líf, heldur í hið velsmurða framhaldslíf tæknivélarinnar, þar sem allir eru jafnir fyrir lögmálum vélbúnaðarins, ekki bara Róbert, hvolparnir og mannfólkið, heldur líka öll náttúran í heild sinni. Drottinn þessa heims er ekki í skýjunum, heldur í vélunum, og frelsandi máttur þeirra er ekki tilkominn fyrir fórnir frelsarans, heldur er hann fólginn í sjálfstýrikerfi vélarinnar sjálfrar. Þar er hinn yfirskilvitlega leyndardóm þessa heims að finna, og engu líkara en að hann sé jafn yfirskilvitlegur fyrir Róbert sjálfan og alla undirsáta Hvolpasveitarinnar og kettlingaóvitana sem lifa óhultir í alltumlykjandi verndarhendi hennar.

Hér eru allir bólusettir og allir hugsanlegir smitberar í öruggri sóttkví. Það eru engir „afneitunarsinnar“ til í þessum heimi, engir „popúlistar“ og engir „fullveldissinnar“ sem ekki skilja blessun agavaldsins og fumlausan framgang tilverunnar í hinni vélvæddu náttúru alheimsins. Og ekki bara það: Hér er úlfur Rauðhettu og allur skógurinn orðinn að besta vini barnanna. Hver vill ekki hvíla sig í slíkri draumaveröld eftir annasaman dag í átökum við hráan veruleikann?

Hamingjusamur endir: Allir komnir í heilsusamlegt freyðibað

Fjar(vistar)kennsla úr sóttkvínni: fagurfræði raunverunnar

Á tíma pestarinnar er okkur kennurum gert að tala til nemanda okkar í gegnum internetið, sem er svolítið eins og að tala út í tómið. Ég átti eftir einn fræðslutíma sem átti að binda enda á umfjöllun okkar um Eros í myndlistinni, í goðsögunum, myndunum, hugmyndasögunni og samtímanum. Þetta ferðalag okkar hófst í Grikklandi fyrir 2400 árum og í síðasta tímanum fyrir sóttkví vorum við farin að tala um Eros í samtímanum út frá sálgreiningunni eins og hún er iðkuð af sálgreininum og heimspekingnum Umberto Galimberti. Það vantaði í raun bara endapunktinn, sem ég ætlaði að setja á þessa yfirferð með því að heimfæra hugmyndir sálgreinisins Jacques Lacans upp á samtímalistina, meðal annars með aðstoð ritgerðar eftir sálgreininn og rithöfundinn Massimo Recalcati. Allt fór í vaskinn og ég sat nemandalaus á skrifstofu minni og nemendur mínir úr Háskóla Íslands og Listaháskólanum sátu lokaðir hver í sínu horni. Úr vöndu var að ráða, og á endanum setti ég mig í hlutverk kennarans fyrir framan tölvuna eins og hún væri eitthvað allt annað. Þetta var þykjustuleikur, og úr honum varð þetta myndband sem ég sendi út í myrkrið síðastliðna nótt sem sendibréf úr sóttkvínni. Ég set það hér inn á vefsíðuna ef einhverjir fleiri  kynnu að hafa áhuga. Allar athugasemdar og fyrirspurnir eru velkomnarhér á hugrunir.com.

Til þess að sjá myndbandið þurfið þið að afrita þetta leiðarmerki og setja í leitarvél ykkar á tölvunni. Myndbandið tekur um það bil eina klukkustund og kallar því á svolitla þolinmæði:

https://1drv.ms/v/s!AjnHerssOtqOn-weU0RxNiE6zRgu5A?e=CVWV3Y

OCHÚN – ástargyðja Orisha-trúarbragða á Kúbu

Þegar ástargyðjan kom til Guanacaboa-hverfisins í Havana

Í byrjun þessarar aldar starfaði ég í nokkur ár við leiðsögn ferðamanna á Kúbu, einkum um vetrartímann. Á þessum tíma eignaðist ég innfædda vini sem bjuggu við efnahagslegar þrengingar en lifðu engu að síður auðugu lífi, ekki síst í gegnum trúarbrögðin. Þessir vinir mínir leiddu mig inn í launhelgar Orisha-trúarbragðanna, sem afrískir þrælar höfðu flutt með sér frá vesturströnd Afríku á 17. og 18. öld og voru kjarni Yoruba-menningarinnar sem hafði lengi blómstrað þar sem nú er Nígería.

Orisha-trúarbrögðin hafa blandast rómversk-kaþólskri trú með einstökum hætti á Kúbu, en Orisha er í raun fjölgyðistrú (stundum kölluð með niðrandi hætti „santeria“) sem býr yfir auðugri goðafræði sem á margt sameiginlegt með grísk-rómverskum trúarbrögðum. Þannig eru Orishar guðir sem standa fyrir náttúruöflin og fyrir dyggðir og lesti mannanna, en Orisharnir voru yfirfærðir á kaþólska dýrlinga af spánska rannsóknarréttinum í pólitísku hagræðingarskyni.

Til þess að fá aðgang að leyndardómum Orisha-menningarinnar þurfti ég að vígjast inn í söfnuðinn undir merki og verndarvæng Obatala, en þessi guð á margt sameiginlegt með sólarguðinum Apollon og hefur af kaþólsku kirkjunni verið viðurkenndur nánast sem staðgengill Krists. Guðfaðir minn lagði spurningar fyrir véfréttina í gegnum helgisið þar sem skeljum var kastað, fugli var fórnað og blóði úthellt fyrir guðinn auk þess sem skírnarathöfninni fylgdi bæði seiður villtra jurta og söngvaseiður með taktslætti, hristutakti og söng.

Eftir slíka innvígslu fékk ég innsýn í leyndardóma Orisha-trúarbragðanna sem ekki er á lausu fyrir óinnvígða. Því fylgdu trúarathafnir og samkomur sem oft voru tengdar dýrafórnum, en ekki alltaf. Fórnardýr voru oftast fuglar, dúfur og kjúklingar, en einnig kiðlingar og lömb. Trúarathafnir voru framkvæmdar í lækningaskyni fyrir einstaklinga og til heilla fyrir söfnuðinn og þátttakendur, en einnig fyrir hina látnu. Tónlist, taktsláttur og söngur voru alltaf viðhöfð, innvígðir prestar klæddust guðagervum og féllu í leiðsluástand, sem einng gerðist reglulega meðal þátttakenda.

Þar sem ég er nú að kenna námskeið í Listaháskólanum sem hefur yfirskriftina EROS og hefur það yfirlýsta markmið að bregða ljósi á birtingarmyndir Erosar í sögu listarinnar, þá fannst mér við hæfi að veita þeim aðgang hér á hugrunir.com að stuttu myndbandi sem ég gerði í marsmánuði 2006. Um er að ræða veislu eða hátíð sem haldin var til heiðurs ástargyðjunni Ochún, sem er verndardýrlingur Kúbu og hefur sem sína kaþólsku mynd titilinn La santísima Virgen de la Caridad del Cobre (eða hin heilaga jómfrú kærleikans frá Cobre). Tengsl Ochún við heilaga jómfrú byggja meðal annars á kraftaverkabjörgun skipbrotsmanna eftir fund Maríulíkneskis í sjó undan austurströnd Kúbu, þar sem er bærinn Cobre. Ochún er hin kúbanska Afrodíta, gyðja ástarinnar, kvenlegrar fegurðar, veraldlegs auðs og hinna fersku vatna.

Samkoman sem þetta myndband gefur hugmynd um var haldin í fátæklegu umhverfi í einu af snauðustu úthverfum Havana. Ég var eini útlendingurinn og hafði í raun ekki leyfi til að kvikmynda athöfnina. En guðfaðir minn í Orisha-trúnni og 3 aðrir vinir mínir voru þátttakendur í samkomunni og vissu af uppátæki mínu. Myndbandið lýsir umhverfinu og fórnaraltarinu sem um leið var framlag gestgjafa og þátttakenda.

Það kom mér á óvart þegar ég sá að það var karlmaður sem varð andsetinn af ástargyðjunni og klæddist gulum kjólfatnaði hennar. Ég hafði í raun ekki leyfi til að mynda hann, en tek mér nú það bessaleyfi að birta þetta 14 ára gamla myndband til upplýsingar fyrir nemendur mína og áhugasama fylgjendur þessarar vefsíðu.

Í Samdrykkju Platons, sem við höfum verið að lesa á námskeiði okkar í Listaháskólanum, setendur meðal annars að ástinni fylgi guðdómlegt æði, sem búi handan allrar rökhugsunar og feli í raun í sér guðdómlega náðargjöf og visku. Leiðslan, eða það sem kallað er „trans“ á lélegri íslensku, er eitt helsta markmið margra Orisha-samkomna. Það er ekki bara „presturinn“  (el santero) sem fer í leiðslu, heldur dansa þátttakendur sig í leiðsluástand. Slíkur dans er íbúum Kúbu í blóð borinn og einn af hornsteinum menningar þeirra. Það þarf ekki að hafa fleiri orð um skyldleika slíkrar trúarlegrar danslistar við það guðdómlega æði sem rann ekki síst á dýrkendur Dionysusar í Grikklandi til forna. Um þessa reynslu alla og samfélagslega virkni hennar og mennigarlega þýðingu mætti hafa mörg orð, en hér læt ég nægja að segja að með afnámi fjölgyðistrúarinnar og „dauða Pans“ varð menning okkar mun snautlegri.

Atlaga að yfirbreiðslu fagurfræðinnar

Ritgerð um videoverkið „Prelude“ eftir Sigurð Guðjónsson frá 2012. Greinin birtist upphaflega í tímaritinu Skírni 2012

Nakinn karlmaður tekst á við óviðráðanlegt, ósýnilegt og óskilgreint viðfang í afmörkuðu rými ótilgreindrar stofu, sem er opin inn í önnur rými í gegnum einar dyr og girt af með láréttum strengjum í forgrunni, strengjum sem mynda, ásamt með ótilgreindum pendúl, rammann um þessa svart-hvítu hreyfimynd, sem opnast inn í rökkvað tóm sýningarsalarins og verður eins konar framlenging hans inn í annan heim. Átökin eru endurtekning hins sama þar til líkaminn örmagnast, án þess þó að um algjöra uppgjöf sé að ræða, því myndbandið hverfur inn í sjálft sig og endurtekninguna eins og endurtekin slög pendúlsins og daufur ómur af slögum hans, ásamt marrandi trégólfinu, sem mynda saman hljómbotn þessarar myndar,  og leiða okkur inn í veröld sem engin orð fá höndlað og engar lýsingar útskýrt; eða hvaða veröld er það sem hér kallar til okkar, hvaða glíma á sér hér stað í þessari framlengingu á rökkvuðu tómarúmi sýningarsalarins?

Þó sýningarsalurinn sé opinbert listrými er kalli á ”fagurfræðilegt mat” þess sem í það er látið, þá getum við leyft okkur þann munað, í bili að minnsta kosti, að láta “fagurfræðina” liggja á milli hluta,  og freista þess að leiða hugann aftur fyrir tíma fagurfræðinnar, til þess tíma og þeirrar veru sem hvorki kunni að greina á milli hins sanna og fagra né á milli verunnar og birtingarmyndar hennar, þess að vera og sýnast. Það er heimur goðsögunnar.

Í Vatíkansafninu í Róm er varðveitt gömul steinþró frá því um 160 e.Kr., sem sýnir lágmynd af refsingu Sisyfosar, Ixilions og Tantalusar; þriggja persóna úr grískum goðaheimi, sem allar hlutu grimmilega ráðningu fyrir að hafa rofið þau lögmál guðanna og náttúrunnar, er settu mannlegri tilvist óyfirstíganleg takmörk. Af þessum þrem er Sisyfos, stofnandi Korintuborgar,  þekktastur, en hann hafði hlekkjað Þanatos, guð dauðans, og stöðvað umferð hinna dauðlegu til undirheima. Þegar guðirnir höfðu frelsað Þanatos úr prísundinni og losað um þessa umferðarteppu, refsaði Hades undirheimaguð Sisyfosi með því að láta hann nakinn velta þungum steini upp bratta fjallshlíð um aldur og æfi.

sig-gudjonsson-prelude-1

Sysifos, Ixion og Tantalos, lágmynd á rómverskri grafþró frá um 160 e.Kr., Vatíkansafnið

Ixion var afkomandi hernaðarguðsins Aresar og þekktur úr goðafræðinni fyrir að hafa ráðið niðurlögum tengdaföður síns til að losna við að greiða fyrir brúðina. Hann varð fyrstur hinna olympisku guða til að rjúfa heilög vé fjölskyldunnar með mannsmorði og var dæmdur í útlegð. Seifur miskunnaði sig hins vegar yfir hann og veitti aðgang að Olympstindi. Þar gerðist hann sekur um kynferðislegt áreiti við Heru, eiginkonu Seifs, og var refsað fyrir með því að koma honum til kynmaka við ummyndað ský, sem hafði tekið á sig mynd gyðjunnar. Afkomendur Ixions og skýsins eru kentárarnir, hálfir menn og hálfir dýr. Þegar Seifur hafði sannreynt brotavilja Ixions var hann bundinn á logandi hjól sem sveif um loftin um aldur og ævi.

Tantalos var faðir Pelops og sagður hafa drepið son sinn og boðið guðunum að eta hann í veislu sem hann hélt þeim. Sem fyrsta mannætan fékk hann þá refsingu í undirheimum að dvelja í vatni um aldur og ævi, án þess að geta svalað þorsta sínum, og búa undir höfgum ávaxtatrjám án þess að geta náð til ávaxtanna til að seðja hungur sitt.

Þessar goðsögur eru fyrir okkur myndlíkingar sem vitna um skilning Rómverja og Grikkja á óyfirstíganlegum lögmálum náttúrunnar og guðanna, og hvernig refsa bæri fyrir hrokann (hybris) sem storkaði lögmálunum. Refsingin er grimm vegna þess að hún er án enda og því án takmarks eða tilgangs. Refsingunum er lýst á þessari rómversku lágmynd, og af einhverjum ástæðum fór ég að tengja hana við myndband Sigurðar Guðjónssonar, „Prelude“. Kannski var það Sisyfos sem kallaði fram þessa mynd í huga mér, en það var eitthvað sem tengdi sögu hans og sögu myndbandsins. Spurning mín gæti þá verið: getum við litið á myndband Sigurðar eins og myndlíkingu, allegóríu eða eins konar goðsögn, sem sýnir eitt en segir annað? Eða hvað er það sem greinir á milli „Prelude“ og hreinnar goðsögu?

Rómverjar og Grikkir, sem gerðu sér myndir af Sisyfosi og þjáningarbræðrum hans, kunnu ekki að leggja „fagurfræðilegt mat“ á raunir þeirra: myndirnar sem sýna refsingu Sisyfosar vísuðu til ófrávíkjanlegra náttúrulögmála, sem vörðuðu alla jafnt, án tillits til fagurfræði eða smekks, án tillits til menntunar eða þjóðfélagsstöðu. Goðsagan er þannig handan allra fagurfræðilegra mælikvarða. Hún snertir alþekkta grundvallarþætti í tilveru sérhvers manns. Er nafn verksins, „Prelude“, (sem merkir aðdragandi eða inngangur) kannski vísun aftur til þess tíma og þeirrar hugsunar, sem ríkti áður en fagurfræðin og hinn „hlutlausi smekkur“ komu til sögunnar og mynduðu skilrúm á milli áhorfandans annars vegar og hinnar beinu og frumlægu sannleiksreynslu listamannsins hins vegar? Slík aðgreining átti sér stað á 18. öld með tilkomu sérstakrar fræðigreinar um hið fagra í sjálfu sér, og  með tilkomu sýningarstaðarins og listasafnsins sem samfélagslegs og stofnanalegs vettvangs og miðils hins fagra; hvort tveggja á grundvelli frjálsrar og huglægrar sköpunar listamannsins annars vegar, og hins hlutlausa fegurðarsmekks áhorfandans hins vegar. Enn í dag setur listastofnunin okkur þennan ramma fagurfræðinnar utan um verk sín. Goðsögulegur sannleikur kallar hins vegar ekki á þessa fagurfræðilegu miðlun sýningarsalarins eða safnsins, hann er hluti af og afsprengi sjálfrar náttúrunnar.

Þýski heimspekingurinn Hegel gerði sér grein fyrir hinni djúpstæðu merkingu þessara umskipta, sem hann tengdi meða annars frelsishugsjónum rómantísku stefnunar í upphafi 19. aldar. Greining hans á  þessum umskiptum á merkilegt erindi einnig inn í okkar samtíma:

Á okkar tímum hafa listamennirnir tileinkað sér þá þróun í hugsun og gagnrýni, sem hefur átt sér stað meðal nærri allra þjóða, einnig okkar Þjóðverja, hvað varðar hugsanafrelsi. Þegar þeir hafa heimfært þessa þróun upp á tiltekin form hinnar rómantísku listar hafa þeir, ef svo mætti segja, skapað „tabula rasa“ (hreint borð eða óskrifað blað), bæði hvað varðar efni og form listsköpunar sinnar. Það tilheyrir nú fortíðinni að vera bundinn einhverju tilteknu inntaki eða einhverjum fyrirfram gefnum framsetningarmáta, er hæfi tilteknu efni. Því er listin orðin að frjálsu meðali sem listamaðurinn getur meðhöndlað einvörðungu á sínum eigin huglægu forsendum hvað varðar inntak eða efni, hvert sem það kann að vera. Þannig hefur listamaðurinn verið settur ofar tilteknum helguðum formum og formgerðum, þar sem hann er frjáls á eigin forsendum, án tillits til innihalds og skilnings á því, sem hið heilaga og eilífa stóð áður fyrir í vitund okkar. Ekkert form og ekkert inntak er lengur í sjálfgefinni beinni samsemd með innrýminu, með náttúrunni, með ósjálfráðum innsta kjarna listamannsins. Ekkert efni er honum viðkomandi, nema það stangist kannski á við þá formlegu almennu reglu, að vera fallegt og tækt til listrænnar meðferðar. Á okkar tímum er ekkert það efni til, sem af sjálfu sér er hafið yfir þessa afstæðishyggju, og jafnvel þó svo væri, þá væri engin lífsnauðsyn sem kallaði á að listinni bæri að sýna það.“[1]  

Eins og Giorgio Agamben hefur m.a. bent á, þá eru þau umskipti sem Hegel fjallar hér um afdrifaríkari en svo að þau verði einfaldlega afgreidd sem liðin, söguleg fortíð:

Þegar huglæg sköpunargáfa listamannsins hefur verið sett stalli ofar inntaki og efni listar hans eins og hann væri leikstjóri sem sviðsetur persónur sínar, þá leysist upp það sameiginlega og hlutlæga rými sem listaverkið átti sér, og það sem áhorfandinn finnur í þessu rými er ekki eitthvað sem hann getur umsvifalaust fundið í vitund sinni sem sinn æðsta sannleika. Hin fagurfræðilega framsetning miðlar nú öllu því sem áhorfandinn getur fundið í listaverkinu, og hún verður sem slík – án tillits til innihaldsins – hið æðsta gildi og sá nákomnasti sannleikur sem skilgreinir mátt sinn í verkinu sjálfu, og á þess eigin forsendum. Hið frjálsa sköpunarlögmál listamannsins  rís á milli áhorfandans og sannleika hans, en þennan sannleika leyfist honum að tylla á listaverkið eins og það væri dýrmæt Maiu-slæða, án þess honum auðnist nokkurn tíman að nálgast Maiu sjálfa áþreifanlega, heldur einungis í gegnum mynd þess töfraspegils, sem er hans eigin smekkur.[2]

Munurinn á rómversku myndinni af Sisyfosi og myndbandinu „Prelude“ er þá sá, að á meðan Sisyfos og þjáningabræður hans kenna okkur þau óyfirstíganlegu náttúrulögmál, sem búa í holdi okkar allra og beinum, þá eru engin þau lögmál að finna í myndbandinu, sem ekki njóta verndar hinnar ógagnsæju hulu fagurfræðinnar, sem Agamben líkir við hin indversku Maiu-tjöld hindúa – eða kannski klæðin í málverki Goya,  sem aftra því að við getum nokkurn tíman náð að kenna til holds hennar. Þannig hefur fagurfræðin gert sannleikann að smekksatriði hinnar „hreinu Menningar“ eins og Agamben orðar það, þess hlutlausa áhorfs þar sem áhorfandinn sér  eigið Sjálf sem Annan, sína eigin sjálfsveru sem utangátta veru. Ekkert afmarkað inntak og enginn hlutstæður mælikvarði eigin tilveru eru finnanleg í verkinu, heldur einungis fullkomin framandgerving eigin sjálfs. Einasta leið áhorfandans til að nálgast verkið verður í gegnum þessa framandgervingu, segir Agamben.  Hin upprunalega eining verksins hefur  verið rofin þar sem við höfum annars vegar hið fagurfræðilega mat og hins vegar hið huglæga sköpunarlögmál listamannsins, án tiltekins innihalds.

Er sannleika verksins Prelude þá kannski einmitt að finna í þessum klofningi? Er það ekki þessi klofningur sem verkið vísar okkur á?  Annars vegar höfum við sviðsetta sjálfsveru listamannsins, án skilgreinds innihalds, hið hreina og frjálsa lögmál sköpunarinnar. Hins vegar höfum við áhorfandann sem virðir verkið fyrir sér í gegnum þá hlutlausu slæðu smekksins, sem safnið hefur þegar skaffað honum. Báðir leita einhvers frumlægs sannleika,  en það er órjúfanlegur veggur sem aðskilur þá.

Þegar litið er til þess að nakti maðurinn í þessu myndbandsverki Sigurðar Guðjónssonar er hann sjálfur, þá verður þessi fagurfræðilega gjá á milli listamannsins og áhorfandans allt að því átakanleg. Þessi sviðsettu átök listamannsins við óskilgreinda hindrun öðlast ekki fulla merkingu fyrr en verkið er komið í sýningarsalinn og áhorfandinn mættur á svæðið. Nektin er þá  ekki lengur nakin, heldur hulin Maiu-slæðu fagurfræðinnar, átökin eru sýning fyrir leiksvið sýningarsalarins og um leið og áhorfandinn gengur í salinn verður hann fanginn í töfraspegli smekksins, sem á sér engar traustar forsendur, og allra síst innra með honum sjálfum: almennt gildismat um „fegurð“, um þá sérstöku eiginleika sem hlutur þarf að hafa til að öðlast stöðu listaverks. Þó segja megi um verkið Prelude að það sé „vel byggt“ formlega séð, að „sérhver þáttur þjóni heildinni“ og heildaráhrifin séu „sterk“, þá erum við litlu nær með slíkri klysjukenndri orðræðu, og allra síst nær okkur sjálfum. Fagurfræðin verður hjáróma. Ef inntak verksins er ekki fólgið í formi þess, hvað segir það þá? Hvernig getum við komið orðum að þeim atburði sem á sér stað þegar við göngum í salinn? Nú verður nærtækt að álykta að við séum hér vitni að átökum listamanns við það búr fagurfræðinnar, sem allur listheimurinn hefur lokað hann inni í.

Glíma listamannsins við sköpunarstarfið var annars eðlis á dögum Grikkja og Rómverja. Listamaðurinn var fyrst og fremst verkfæri náttúruaflanna og sannleikur hans var sannleikur lögmáls þeirra. Kannski var það með endurreisninni sem þetta tók að breytast.

Alþekkt er meistaraverk Dürers, Melancholia I, sem flestir hafa túlkað sem allegóríu um tilvistarvanda listamannsins, þann vanda sem fólginn er í allri listrænni sköpun. Höfundurinn styðst hér við alkunnan hugmyndalegan ramma launsagnarinnar, þar sem meira og minna þekktir hlutir og fyrirbæri úr heimi gullgerðarlistar, dulspeki og hermetískra fræða mynda rammann um þær tilvistaraðstæður er lutu viðmiðum óhagganlegra náttúrulögmála og heimsmyndar, sem á þessum tíma laut vilja hins kristna Guðs, og manninum bar að læra og tileinka sér, til þess að sköpunarstarf hans samsvaraði í einu og öllu hinni frumlægu sköpun heimsins í árdaga. Listamaðurinn átti að endurskapa heiminn. Það er ekki efni til þess hér að greina þær fjölmörgu vísanir í hermetísk fræði sem þessi mynd geymir, það nægir að vísa til þess að við þurfum enga „fagurfræði“ til að nema þau skilaboð. Enda hefur Dürer varla skilið merkingu þess orðs frekar en hugmyndina um almennan „fegurðarsmekk“. Sagan um leiðina að viskusteininum í gegnum píslarvætti efnisins, um leiðina í gegnum hið kosmíska myrkur og upp stigann að hinu eilífa ljósi sannleikans, er hér sögð á meistaralegan hátt með dulmálslyklum launsagnarinnar. Getur Melancolia Dürers orðið okkur vísbending um leynileg skilaboð nakta mannsins í myndbandinu Prelude?

sig-gudjonsson-prelude-3

Albrecht Dürer: Melankolia II, koparstunga frá 1498

Ef við lítum á Melancoliu Dürers og Prelude sem hliðstæður þar sem bæði verkin sýni með sínum hætti tilvistarlegar aðstæður listamannsins við sköpunarstarf sitt, þá vaknar sú spurning, hvað greini á milli: að hvaða leyti er framsetning Dürers frábrugðin, og hvaða lærdóm gætum við dregið af því? Það augljósasta er tæknilegs eðlis: önnur myndin er hreyfð og með hljóði, hin er kyrr og þögul. Sá munur skiptir kannski ekki meginmáli í þessu sambandi. Hitt er mikilvægara, að Dürer notar hér ímyndaða persónugervingu melankólíunnar sem staðgengil sinn, á meðan höfundurinn er sjálfur, aleinn og nakinn í aðalhlutverkinu í Prelude.

Hér gæti verið fróðlegt að líta til þess líkingamáls sem Friedrich Nietzche  mótaði í fyrsta riti sínu um gríska harmleiki (Die Geburt der Tragödie) þar sem hann gengur út frá hinu appolónska og dionysiska sem tveim andstæðum og samvirkandi pólum í grískum harmleikjum, en þessi hugsun átti eftir að móta alla hans heimspeki. Þessir tveir pólar hinnar appolónísku og dionysisku visku stóðu jafnframt fyrir sýndina og veruna, hina fastmótuðu mynd (eins og hún birtist í höggmyndinni) og ómótaða óreiðu og kviku sársaukans og nautnarinnar (eins og hún birtist í tónlistinni). Nietzsche segir þessi öfl takast á í öllum listum, þar sem hið appolónska er gríman sem felur undirliggjandi kviku sársaukans. Ef við berum saman þessi tvö verk Dürers og Sigurðar Guðjónssonar í ljósi þess að þau sýni bæði tilvistaraðstæður hins skapandi listamanns, þá er hin díonysiska óreiða falin undir mörgum lögum af appolónskum grímum í verki Dürers, öllum táknmyndunum úr hinum hermetísku fræðum, kvengervingu Melankólíunnar, Hermesi í dulargervi englabarnsins, hundinum, leðurblökunni , myllusteininum og sjálfum Athanórum, turninum sem geymir bræðsluofn gullgerðarlistarinnar þar sem logaldi eldurinn kraumar undir. Þetta eru allt þær grímur sem harmleikurinn notar til að fela sársaukann og þá óreiðu sem undir kraumar og eru inntak hins díonysiska harmleiks, samkvæmt Nietzsche. Sigurður reynir meðvitað að kasta öllum grímum Apollós í þessu verki sínu, til að nálgast hinn díonýsiska kjarna – en hann kemst ekki alla leið – hann er lokaður í búri fagurfræðinnar sem lokar hann jafnframt frá áhorfandanum og sjálfum sér í verki sem við getum líka skilið sem atlögu að hinni apolónsku fagurfræði sem slíkri. Eða eins og Nietzsche segir í Fæðingu harmleiksins:

„Þannig sýnir hin appolónska blekking sitt rétta andlit, það að hún er yfirbreiðsla sem felur undir yfirborði sínu í gegnum allan harmleikinn hin raunverulegu díonysisku áhrif. Þau eru engu að síður svo áhrifamikil að þau þvinga hið apollónska drama út í horn, þar sem það fer að tala af díonysiskri visku, þar sem það afneitar sjálfu sér og sinni apollónsku birtingarmynd. Þannig væri í raun hægt að tákngera hin erfiðu samskipti hins appolónska og díonysiska í harmleiknum í gegnum bræðralag þeirra: Díonysos talar tungumáli Apollós, en undir lokin talar Apolló tungu Díonysosar. Þannig væri háleitasta markmiði harmleiksins og listarinnar náð.“[3]

Forsíðumyndin er stillimynd úr videoverkinu „Prelude“ frá 2012.

[1] Hegel: Estetica, ítölsk útg. N. Merker, bls. 674-5

[2] Giorgio Agamben: Uomo senza contenuto, Macerata 1994, bls. 56-57.

[3] Friedrich Nietzsche: Die Geburt der Tragödie, hér stuðst við ítalska útg. Giorgio Colli, La nascita della tragedia 1997, bls 145.