Búðirnar sem fordæmi nútíma lífvalds
Þessa dagana er ég að ganga frá því stóra verkefni að þýða stórvirki ítalska heimspekingsins Giorgio Agambens Homo sacer - Il potere sovrano e la nuda vita á íslensku. Handritið er að verða tilbúið til yfirlesturs af fagmanni. Verkið hefur tekið mig 2 ár með hléum, og er vandasamasta og lærdómsríkasta þýðingarverkefni sem ég hef tekist á hendur. Af þessu tilefni datt mér í hug að birta hér kaflabrot og sýnishorn úr lokaþætti bókarinnar, þar sem Agamben bregður ljósi á átakavettvang "hins nakta lífs" og "fullveldisins" eins og hann birtist í stjórnmálaumræðu samtímans. Þessi kafli er rétt eins og örlítill ljósgeisli inn í þá þéttskrifuðu mynd af heiminum sem höfundurinn dregur upp á rúmum 200 þéttskrifuðum blaðsíðum, þar sem öll menningarsaga Vesturlanda er endurskoðuð út frá skilgreiningu Aristótelesar á muninum á orðunum Zoé og bios, og rakin á þeim forsendum allt til þeirrar óreiðu samtímans,þar sem blandast saman stríðsógnir og tæknivæðing annars vegar og það "nakta líf" sem við sjáum jafnt í augum nýburans sem í augum hins nýborna dýrs: það líf sem menningarsaga okkar hefur aðskilið í gegnum tvíhyggju góðs og ills, efnis og anda, líkama og sálar, hugsun sem Agamben segir að felist í aðgreiningu þess sem verður ekki aðskilið og kristallist í undantekningarástandinu, þar sem "homo sacer"(sem er útilegumaðurinn", hinn "bannsetti") verður útilokaður með innlimun sinni við aðstæður sem best verða skildar við greiningu hans á einangrunarbúðum nasista í síðari heimsstyrjöldinni. Agamben vill meina að þær séu fordæmi aðstæðna sem samtími okkar byggir í raun á í alþjóðavæðingu tækninnar og við sjáum gleggst í þeim tvískinnungi samtímans sem blasir við í tengslum iðnríkjanna annars vegar, og þess meirihluta mannkynsins hins vegar, sem nú er kenndur við "suðrið" og býr við þá "útilokun og innlimun" sem einkennir "undantekningarðastandið". Þetta stutta kaflabrot er auðvitað skrifað í beinu framhaldi langrar og afar flókinnar greiningar á menningarsögu Vesturlanda þar sem grafist er fyrir um rætur myndar okkar af heiminum í gegnum krufningu tungumálsins, lögspekinnar, heimspekinnar og með viðkomu í hugmyndasögu, sálfræði og tæknimenningu Vesturlanda, allt til loka 20. aldarinnar. Agamben var útskrifaður lögfræðingur áður en hann hóf heimspekinám, og innsýn hans í sögu réttarfars á Vesturlöndum gegnir mikilvægu hlutverki í þessari bók, sem er upphafskaflinn í 9 binda heildarriti hans undir titlinum Homo sacer, sem kom út 2018, og telur 1367 blaðsíður í stóru broti. Rithöfundarferill hans spannar nú hátt í 50 ár, og er óhætt að fullyrða að hann sé meðal áhrifamestu heimspekinga á Vesturlöndum á okkar tímum, ekki bara á sviði stjórnmálasögu sem hér er á dagskrá, heldur líka á sviði bókmennta- og listgagnrýni og almennri sögu hugmyndanna. Hér á vefsíðunni má finna þýðingar sem ég hef gert á allmörgum ritgerðum hans er tengjast listasögu, bókmenntagagnrýni og verufræði Heideggers, og ég studdist við í kennslu minni í Listaháskóla Íslands.
Sérhver túlkun á pólitískri merkingu orðsins „popolo“ hlýtur að ganga út frá þeirri einstöku staðreynd, að í evrópskum nútímatungumálum felur það einnig í sér þá fátæku, lítilmagnana og þá útskúfuðu. Sama orðið nær þannig yfir hinn pólitískt virka geranda jafnt og þá stétt, sem er útilokuð frá stjórnmálunum í raun, þó það sé ekki lögfest.
Ítalska orðið popolo, það franska peuple, það spánska pueblo (rétt eins og afleiddu lýsingarorðin „popolare“, „populaire“, „popular“ og síðlatnesku orðin populus og popularis, sem hin eru dregin af) vísa í daglegu tali og í hinu pólitíska orðasafni jafnt til samborgaranna í heild sem samstæður pólitískur líkami, (eins og í „popolo italiano“ eða sem „giudice popolare“), og einnig til lægra settu íbúanna (eins og í homme du pueble, rione popolare, front populaire). Einnig enska orðið people, sem felur í sér minni aðgreiningu, varðveitir engu að síður hugtakið ordinary people sem andstæðu við hina ríku eða aðalsbornu. Þannig getum við lesið í stjórnarskrá Bandaríkjanna án minnstu aðgreiningar: „We people of the United States…“:, En þegar Lincoln hélt Gettisburgh-ræðu sína og ákallaði „Government of the people by the people for the people“, þá setti hann greinilega fyrsta hlutann sem andstæðu hinna. Mikilvægi þessarar tvíræðni var líka staðfest í frönsku stjórnarbyltingunni, – einmitt á því augnabliki, þegar krafan um fullveldi alþýðunnar var sett á oddinn. Mikilvægið er staðfest með því afgerandi hlutverki sem samkenndin með alþýðunni (il popolo) gegndi sem samkennd með hinni útilokuðu stétt. Hannah Ardent hefur minnt á að
„sjálf skilgreining hugtaksins hafi sprottið af samkennd og að þetta orð hafi orðið samheiti yfir ógæfu og óhamingju – le peuple, les malheureux m‘applaudissent, var Robespierre vanur að segja; le peuple toujours malheureux, eins og jafnvel Sieyès sagði, einn af glöggsýnustu og raunsæjustu forsprökkum byltingarinnar“ (Arendt 1. bls. 78).
En það gagnstæða sjáum við þegar hjá Bodin í kafla úr bók hans La Republique, þar sem Lýðræðið, eða Etat popolaire, er skilgreint. Þar verður hugtakið tvíþætt: handhafi fullveldisins er sagður peuple en corps, (þjóðarlíkaminn) en hugtakið fær endurskoðun með hugtakinu menu peuple, (smáfólkið) sem skynsemin ráðleggur að sé haldið frá hinu pólitíska valdi.
Jafn útbreidd og samfelld tvíræðni og þessi getur ekki verið tilkomin fyrir tilviljun. Hún hlýtur að endurspegla tvímæli sem eru innifalin í eðli og virkni hugtaksins „popolo“ í vestrænum stjórnmálum. Allt bendir til þess að það sem við köllum „popolo“ sé ekki heilsteyptur gerandi, heldur díalektísk sveifla á milli tveggja póla. Annars vegar heildarmyndin Popolo sem samstæð pólitísk vera, hins vegar sá margbrotni popolo (almenningur) sem er brotakennt og margrætt safn bjargarlausra og útskúfaðra. Annars vegar höfum við innritunina (inclusione), sem menn meðtaka hikstalaust, hins vegar höfum við bannsetninguna, sem menn vita að nær að ystu mörkum, og er án nokkurrar vonar. Annars vegar hið algilda og heilsteypta ríki innritaðra og fullvalda borgara, hins vegar bannsvæðið, – „kraftaverkahverfin“ eða búðirnar – svæði hinna kúguðu og aumkunarverðu, hinna sigruðu. („kraftaverkahverfin“ var hugtak sen Frakkar notuðu um samastaði betlara í París, sem voru „veikir“ í bágindum sínum á svæði þar sem þeir stunduðu betl, en undrafrískir heima hjá sér. „búðirnar“ er hugtak sem Agamben notar um einangrunarbúðir nasista í síðari heimstyrjöldinni.)
Við finnum hvergi hugtak er vísar til „alþýðunnar“ („il popolo“), sem einnar heilsteyptrar einingar. Eins og svo mörg svipuð pólitísk meginhugtök, (sambærileg hvað þetta snertir við Urworte hjá Abel og Freud eða stigveldissamböndin hjá Dumont), þá er popolo tvípóla hugtak, sem gefur til kynna tvöfalda hreyfingu og flókin sambönd tveggja öfga. En þetta þýðir einnig að samsetning mannsins sem tegundar í einum pólitískum líkama gengur í gegnum grundvallar klofning, og að í hugtakinu popolo getum við án vandræða fundið þá tvennuflokka sem við höfum séð að skilgreina hina upprunalegu pólitísku formgerð: þetta nakta líf (popolo) og hina pólitísku tilvist (Popolo), útilokun og innritun, zoé og bíos.
„Il popolo“ (alþðýðan / þjóðin) felur þannig alltaf í sér grundvallandi lífpólitíska brotalöm. Orðið felur í sér það sem getur ekki verið innifalið í öllu sem það er hluti af, en getur heldur ekki tilheyrt til fulls þeirri heild sem það er alltaf hluti af. Héðan koma mótsagnirnar og rökvillurnar, sem þetta orð vekur ávallt upp, þegar það er ákallað, eða því er slegið fram á spilaborði stjórnmálanna. Um er að ræða það sem alltaf hefur verið til staðar, en verður engu að síður að raungera sjálft sig. Við höfum hér hina hreinu uppsprettu sérhverrar sjálfsímyndar, en hún verður engu að síður stöðugt að endurskilgreina sjálfa sig og hreinsa sig í gegnum útilokunina, tunguna, blóðið og fósturjörðina. Frá gagnstæðum sjónarhóli er það einmitt þetta sem á skortir fyrir fullkomna samkvæmni þessarar sjálfsímyndar, nokkuð sem raungerist fyrst í athöfn er felur í sér eigin afskrift. Til þess að vera þarf í senn sjálfsafneitun og afneitun andstæðingsins (hér höfum við hina sérstöku mótsögn verkalýðshreyfingarinnar, sem snýr sér að alþýðunni (il popolo) en vinnur jafnframt að afnámi hennar). Frá einum tíma til annars er þessi alþýða blóðugur fánaberi afturhaldsins og leitandi leiðtogi byltinganna og alþýðuhreyfinganna. Alþýðan (il popolo) býr allavega yfir innbyrðis klofningi, sem er upprunalegri en sambandið vinur-óvinur, í gangi er óstöðvandi borgarastyrjöld sem klýfur hana með róttækari hætti en nokkur deila, en heldur henni um leið sameinaðri og er traustari sjálfsmyndargrunnur en nokkuð annað. Ef vel er að gáð, þá sjáum við öllu heldur að það sem Marx kallaði stéttabaráttu, og gegnir svo mikilvægu hlutverki í hugsun hans, enda þótt hún sé í grunnin óskilgreind, er ekki annað en þessi innvortis styrjöld sem klýfur sérhverja þjóð (popolo), og tekur ekki enda fyrr en með hinu stéttlausa samfélagi, eða í því messíanska samfélagi þar sem Popolo og popolo verða eitt, einmitt engin alþýða (enginn popolo).
Ef þetta er satt, ef „il popolo“ geymir í raun og veru innra með sér þennan lífpólitíska grundvallarklofning, þá munum við geta lesið nokkrar afgerandi blaðsíður úr sögu okkar aldar með nýjum hætti. Því ef baráttan á milli tveggja „popoli“ (þjóða / stétta) hefur alla tíð verið í gangi, þá hefur þessi barátta náð ofsafengnum hraða á okkar tímum. Innri klofningur þjóðarinnar (popolo) í Róm til forna var lagalega staðfestur með skiptingunni í populus og plebe, þar sem hvor hópur fyrir sig átti sínar stofnanir og sína dómara, rétt eins og á miðöldum, þar sem munurinn á popolo minuto (mjóslegna þjóðin) og popolo grasso (feitlagna þjóðin) samsvöruðu nákvæmri skilgreiningu á ólíkum starfsstéttum og stöðum. En með frönsku stjórnarbyltingunni, þar sem il Popolo (þjóðin) verður hinn eini og sanni handhafi fullveldisins, þá umbreytist il popolo með pínlegri nærveru, um leið og eymdin og útilokunin birtast nú í fyrsta skiptið sem fullkomlega óbærileg hneyksli. Með nútímanum verða eymd og útilokun ekki bara hagfræðileg og félagsleg hugtök, heldur hugtakakvíar hlaðnar pólitískri merkingu (öll hagfræðistýring og allur sá „sósíalismi“ er virðist drottna yfir stjórnmálum nútímans, hafa í raun pólitíska merkingu, eða öllu heldur lífpólitíska.)
Út frá þessu sjónarmiði er samtími okkar ekki annað en óstöðvandi og kerfisbundin tilraun til að brúa þá gjá sem klýfur þjóðina með róttækri útrýmingu hinnar útilokuðu þjóðar. Út frá ólíkum aðferðum og sjónarmiðum hafa hægri og vinstri, kapitalísk ríki og sósíalísk ríki, sameinast um þetta verkefni – verkefni sem við endanlega greiningu virðist óleysanlegt, en hefur þó verið framkvæmt að hluta til í iðnríkjunum – verkefnið að búa til eina og óskipta þjóð. Framrásaráráttan á okkar tímum er svo áköf, vegna þess að hún fellur að þeim lífpólitísku áformum sem skapa þjóð (popolo) án klofnings.
Í þessu ljósi öðlast útrýming gyðinga í Þýskalandi nasismans nýja og gjörbreytta merkingu. Sem þjóð (popolo) er neitar að samsamast þjóðarlíkamanum (þar sem gert er ráð fyrir að öll samsemdarviðleitni hennar sé í raun einungis sýndarmennska), eru gyðingarnir fullkomnir fulltrúar og nánast lifandi tákn fyrir „il popolo“, þetta nakta líf, sem nútíminn skapar innra með sér af nauðsyn, um leið og hann getur með engu móti umborið það. Það augljósa æði sem greip þýsku þjóðina (das Volk), þegar reynt var að útrýma gyðingum fyrir fullt og allt, þarf að skoða sem hæsta stig þeirrar innvortis baráttu sem skiptir Popolo og popolo í tvennt, þar sem hið þýska Volk er fullkominn fulltrúi þjóðarinnar sem heilsteyptur pólitískur líkami.
Með sinni endanlegu lausn (sem af engri tilviljun felur einnig í sér sígaunana og aðrar óliðtækar innlimanir), leitast nasisminn, með leynd og án árangurs, við að frelsa hið pólitíska svið Vesturlanda undan þessum óbærilega skugga, til þess að leiða endanlega fram á sjónarsviðið þetta þýska Volk (þjóð, popolo), er hafi endanlega náð að loka þessari upprunalegu lífpólitísku gjá. (Þetta er ástæða þess að þýsku nasistaforingjarnir þrástöguðust á því, að með útrýmingu Gyðinga og Sígauna væru þeir í raun einnig að vinna hreinsunarstörf fyrir aðrar Evrópuþjóðir).
Með því að umorða boðskap Freud um sambandið á milli Þaðsins og Égsins mætti segja að lífpólitík nútímans byggist á þeirri reglu að „þar sem nakta lífið sé, ætti il Popolo (hin heilsteypta þjóð) að vera“. Að því tilskildu þó, að samtímis sé því bætt við, að þessi regla eigi líka við hið þveröfuga, það er að segja, „þar sem il Popolo er, þar verði hið nakta líf“. Gjáin sem menn töldu sig hafa brúað með því að eyða il popolo (Gyðingunum sem eru tákn þessarar stéttar), endurgerir sjálfa sig á ný með því að umbreyta gjörvallri þýsku þjóðinni í heilagt líf (vita sacra), sem er helgað dauðanum, og í líffræðilegan líkama sem þarfnast óendanlegrar hreinsunar (með útrýmingu geðsjúkra og smitbera erfðagallanna). Með hliðstæðum hætti, en ólíkum þó, höfum við lýðræðislega-kapítalíska áætlun um að útrýma stétt fátæklinganna í gegnum framþróun. Þessi áætlun endurskapar ekki aðeins il popolo (eða úrhrak) hinna útilokuðu í eigin líkama, heldur umbreytir öllum þjóðum þriðja heimsins í hið nakta líf. Einungis sú stjórnmálastefna, sem hefur kunnáttu til uppgjörs við þennan lífpólitíska grundvallarklofning á Vesturlöndum, mun ná að stöðva þessa sveiflu, og binda enda á þá borgarastyrjöld sem klýfur þjóðir og borgir jarðarinnar.