Þegar við tölum um Vesturlönd á Íslensku erum við að tala um það sem kallað er „occidente“ á rómverskum tungumálum og merkja það vestur sem kennt er við sólarlagið sem kallast „occassus“ á latínu. Þótt uppruni þessa hugtaks eigi sínar rætur í gang sólar, þá hefur það fengið á sig pólitíska merkingu, sem nú á tímum er kennd við „vestræn lýðræðisríki“ eða jafnvel frjálshyggju.
Uppruna þessarar pólitísku-landfræðilegu merkingar hugtaksins má trúlega rekja til klofnings Rómverska heimsveldisins í Aust-rómverska (orient) og Vest-rómverska ríkið (occident) á 4. öld e.Kr. Umskipti sem fengu trúarlega merkingu með klofningi krisinnar kirkju í austur-kirkjuna (grísk-rómversk, kend við „réttrúnað“ eða „ortodox“ og þá vest-rómversku.. Á miðöldum var hugtakið „occidens“ notað um hinn rómversk-kaþólska trúarheim sem hugmyndalega andstæðu við „oriental “ og „ortodox“kristindóm. Með nýlendutímanum (og upplýsingaöldinni) var „occidens“ tengt við nýlenduveldin (Spán, Portúgal, Frakkland og Bretland) og með öld upplýsinga og heimsvaldastefnu fór latneska hugtakið „occidens“ að taka á sig hugmyndafræðilega ímynd þeirra þjóðríkja er efldu tæknivæðingu og heimsvaldastefnu á 19. og 20. öldinni. Nú tala menn frjálslega um „vestræn gildi“ sem hafa lítið með sólarlagið að gera, en meira með pólitískan veruleika samtímans. Þó getum við ekki horft framhjá orðsifjafræðinni og þeim merkingarlegu rótum sem fylgja þessu hugtaki, þar sem sólargangur og trúarleg – pólitísk hugmyndafræði hafa ruglað saman reitum sínum.
Til að fara fljótt yfir sögu, þá skrifaði mætur þýskur fræðimaður (Oswald Spengler) fræga bók í kjölfar fyrri heimsstyrjaldarinnar, sem hét á frummálinu „Untergang des Abendlandes“ eða „Jarðarför lands sólsetursins“, sem var spámannlegt rit um væntanleg endalok „Vesturlanda“. Þar með var Occidens endanlega tengt við endalokin, og þau færð úr sínu stjarnfræðilega merkingarsviði yfir á hið pólitíska, sögulega og trúarlega. En þetta samhengi átti sér greinilega dýpri rætur, því við finnum þær í Opinberunarbók Nýja testamentisins um endalok heimsins, en einnig í eldri biblíulegum og gyðinglegum heimsendaspám.
Tvennt fékk mig til að hugleiða þetta einmitt nú. Annars vegar það pólitíska stríðsástand sem við upplifum þessa dagana, þar sem herferð „Vesturlanda“ er nú hafin fyrir alvöru á forsendum gyðinglegra og evangelískra hugmynda um yfirvofandi endalok heimsins, og hins vegar pistill sem ég sá á blogsíðu ítalska heimspekingsins Giorgio Agambens frá 7. Janúar síðastliðnum á vef útgefandans Quodlibet og ber titilinn „Il mistero del potere“ eða „Leyndardómur valdsins“. Þar setur Agamben leyndardóm hinnar „vesturlensku“ heimsvaldastefnu í sitt málsögulega og guðfræðilega samhengi með vísun í „Síðara þessalóníkubréf“ Páls postula, sem Agamben túlkar sem spádóm um núverandi pólitískan veruleika „Vestursins“.
Í þessu bréfi ber Páll postuli fram hápólitísk vandamál síns samtíma í áhrifamiklum boðskap sínum til hins gríska söfnuðar í Þessalóníku, og virðist bréfið skrifað eftir að hann er kominn til Rómar, væntanlega á tímum Nerós keisara. Boðskapur bréfsins tengist trúnni á endurkomu Krists í kjölfar „endalokanna“, því eins og segir í íslensku Biblíuþýðingunni:
„Látið engan villa ykkur á nokkurn hátt; því að ekki kemur hann (Kristur) nema fráhvarfið komi fyrst og maður syndarinnar birtist, glötunar-sonurinn, hann sem setur sig á móti og rís gegn öllu því sem kallsat Guð eða helgur dómur, svo að hann sest í Guðs musteri og kemur fram eins og hann væri Guð….“
Hér rekumst við á vissa sniðgöngu merkingar í íslensku biblíuþýðingunni, því það sem hér er kallað „fráhvarfið“ er samkvæmt Agamben á grísku Páls postula „ho anthropos anomias“ eða „maður lögleysunnar“, sem Páll postuli hefur augljóslega séð holdgerast í hans rómverska keisara, hvort sem það var Nero eða Caligula. Það var aðeins eitt sem augljóslega stóð í vegi fyrir endurkomu Krists að mati Páls postula, og hann minnir Þessalóníkubúa á orð sín:
„Minnist þér ekki þess að ég sagði yður þetta meðan ég ennþá var hjá yður? Og nú, – þér vitið hvað aftrar honum til þess hann opinberist á sínum tíma. Því lögleysið er þegar farið að starfa í leyndum (undirróður Nerós keisara, Mossad og CIA) og stendur ekki á öðru en þeim verði burt rýmt sem nú heldur aftur af… en koma hans er fyrir tilverknað Satans með alls konar krafti og táknum og undrum lyginnar (CNN, New York Times, BBC…) og með alls konar vélum ranglætisins (CIA og Mossad, vopnaframleiðendur) fyrir þá sem glatast, af því þeir veittu ekki viðtöku kærleikanum til sannleikans, að þeir mættu verða hólpnir…“
Sá sem „nú heldur aftur af“ í þessari íslensku Biblíuþýðingu á orðum postulans er það sem við köllum „íhald“ á nútíma íslensku. Íhaldið var í hans augum rómverski keisarinn sem hann mátti ekki nefna á nafn og átti eftir að leiða hann á höggstokkinn í Róm.
Agamben segir að við getum ekki bara lesið í þessum orðum postulans um „anomia“ eða lögleysuna ævafornan tímalausan leyndardóm er hafi ekki annan tilgang en að binda endi á söguna, heldur sé um að ræða „sögulegt drama (mysterion á grísku merkir harmsögulegur verknaður) er falli fullkomlega að þeim veruleika sem við upplifum þessa dagana“
Agamben heldur áfram:
„Ríkjandi stofnanir virðast hafa glatað merkingu sinni og eru í bókstaflegri merkingu knúnar sjálfseyðingarhvöt sem víkur fyrir þessari „lögleysu“, sem gefur sig út fyrir að vera í anda laganna, en hefur í raun og veru afskrifað alla lagasetningu. Ríkisvaldið, (lögmálið sem „heldur aftur af“ og lögleysinginn eru í raun og veru tvö andlit sama leyndardómsins: leyndardóms valdsins. Rétt eins og Bandaríkin sýna okkur í dag „mann lögleysunnar“ (l‘uomo della anomia) af fullkomnu blygðunarleysi þá sýnir „lögleysinginn“ okkur mynd þess ríkisvalds sem hefur sagt skilið við stjórnarskrárbundnar og siðferðilegar reglur sem eitt sinn settu því hefðbundnar skorður, og þar með sagt skilið við „ástina á sannleikanum“ (samkvæmt postulanum) um leið og þetta ríkisvald hefur sett trú sína á „tákn og undur lyginnar og vélar ranglætisins“ sem felast í vopnum tækninnar. Þetta er sá ruglingur stjórnleysis og laga sem er orðið viðvarandi einkenni undantekningarástandsins og okkur ber að afhjúpa og aftengja á öllum vettvangi þess.“
Með þessum fáu orðum skýrir Agamben kenningu sína um Undantekningarástandið, sem hann hefur skrifað um lærðar bækur.
Textabrot úr Síðara þessalóníkubréfi Páls postula, Hið íslenska Biblíufélag 1978
Forsíðumyndin er koparstunga úr myndasafni Francisco Goya: Hörmungar stríðsins frá 1863