Hugleiðing um svartnættið með vísun í gðosögulegar endursagnir Jean-Pierre Vernants
Rómverskar myndir Satúrnusar frá keisaratímanum, t.v. Vatíkansafnið, t.h. Veggmálverk úr Casa dei Dioscuri, Pompei. Satúrnus er hin rómverska ímynd hins gríska Krónosar.
Svartnættið á morgunhimninum í dag, 18 desember, minnti mig á að þetta er jafnframt afmælisdagur móður minnar, sem fæddist á þessum degi árið 1919 í torfbænum á Hofstöðum í Skagafirði, þar sem ég ólst sjálfur að hluta til upp sem barn. Bæði Hofstaðir og móðir mín geyma bjartar minningar sem lýsa upp þennan dumbgráa skammdegishimin sem blasir við úr skrifstofuglugga mínum þessa stundina. Þetta myrkur er manninum eðlislæg ráðgáta sem hann hefur frá upphafi vega reynt að skilja með því að segja sögur. Einu sinni voru það amma og afi eða pabbi og mamma sem sögðu okkur þessar skammdegissögur, sögurnar af Grýlu og Leppalúða og sonum þeirra sem komu til byggða um þetta leyti til þess að lýsa fyrir okkur skammdegið og skilja það, en nú er það frekar útvarpið og sjónvarpið sem segja börnunum okkar þessar sögur sem hafa breyst frá Grýlunni sem hinni grimmu móður er kemur úr myrkri óbyggðanna til mannheima að sækja óþekku börnin og sjóða í potti í helli sínum, yfir í rauðklædda, hvítskeggjaða og brosmilda jólasveininn sem færir þægu börnunum gjafirnar í skóinn í biðinni eftir fæðingu Jesúbarnsins…
Ég fór að velta fyrir mér þessum goðsagnaheimi birtunnar og ljóssins á þessum dimma morgni og greip enn á ný til hins stórbrotna meistaraverks goðsagnafræðingsins Jean-Pierre Vernant um „Alheiminn, Guðina og Mennina“,en hann hefur kennt okkur betur en flestir að goðsögurnar eiga það sameiginlega markmið að skýra fyrir okkur uppruna og rætur allra hluta, bregða birtu á þetta svartnætti sem þessa dagana hvílir hér yfir Kópavoginum. Hvers vegna er grá skammdegisskíma þessa desembermorguns nú að lýsa upp þennan þungbúna himinn sem grúfir yfir okkur í aðventunni?
Gefum Vernant hér orðið um hið upprunalega næturmyrkur:
Hvað var til staðar þegar ekkert var til staðar, alls ekki neitt? Þessari spurningu svöruðu Grikkir með goðsögnum og sögum.
Í upphafi var Kaos
Í upphafi var Ómælisdjúpið. Grikkir kölluðu það Kaos. Hvað er ómælisdýpið? Það er holrými sem er svo myrkvað að ekkert verður greint. Það er staður fallsins, svimans og óreiðunnar, fall án enda, án botns. Menn verða helteknir af ómælisdýpinu eins og af tröllauknu gini sem getur gleypt allt og ruglað öllu í eitt óendanlegt svartnætti. Í upphafi vega er sem sagt ekkert nema Ómælisdjúpið, hið blinda og myrkvaða gap án endimarka.
Síðan birtist jörðin. Grikkir kölluðu hana Gaíu. Jörðin reis úr hjarta ómælisdjúpsins. Þarna var hún, fædd strax á eftir Kaos og bar á margan hátt með sér andstæðu þess. Jörðin var ekki lengur myrkvað fall án enda, án allra endimarka. Jörðin hefur tiltekið og afmarkað form. Andspænis óreiðunni, andspænis hinu myrkvaða Ómælisdjúpi óreiðunnar ber Gaía með sér formfestu og stöðugleika. Á jörðinni eru allir hlutir skýrt afmarkaðir, sýnilegir og áþreifanlegir. Það má skilgreina Gaíu sem þá undirstöðu sem veitir guðum, mönnum og dýrum fótfestu. Gaía er gangstétt heimsins.
Í iðrum jarðarinnar: Ómælisdjúpið
Þegar heimurinn hafði fæðst úr svelg ómælisdýpisins hafði hann eignast yfirborð. Annars vegar rís hann upp í formi fjallsins, hins vegar hnígur hann niður eins og neðanjarðarhvelfing.
Neðanjarðarhvelfing sem teygir sig svo langt niður í djúpin að í vissum skilningi má finna undir hinu stöðuga og trausta yfirborði Gaíu þau Ómælisdjúp sem engan enda þekkja, það er að segja Kaos. Jörðin sem reis úr kviði Ómælisdjúpsins hittir það fyrir á ný í iðrum sínum. Kaos var í augum Grikkja eins konar ógagnsæ þoka, þar sem öll mörk leysast upp. Dýpst í iðrum jarðar finnum við mynd hins upprunalega Ómælisdjúps.
Jafnvel þótt jörðin sé vel sjáanleg, þó hún eigi sér skýrt afmarkað form og allt sem vaxi frá henni hafi skýrt aðgreind mörk, þá ber jörðin engu að síður í kjarna sínum mynd Ómælisdjúpisins. Hin svarta jörð teygir sig upp frá djúpunum upp í hæðirnar; annars vegar höfum við djúp hennar – myrkrið og rætur Ómælisdjúpsins, hins vegar snævi krýnd fjöllin, sem hún lyftir til himins, hina björtu og lýsandi tinda sem teygja sig upp í hina sílýsandi himna.
Í þessari vistarveru sem við köllum alheiminn myndar Jörðin grundvöllinn, en það er ekki eina hlutverk hennar. Jörðin fæðir af sér og nærir alla skapaða hluti að undanskildum fyrirbærum sem eiga upptök sín í Kaos og við komum að seinna. Gaía er alsherjarmóðirin; skógarnir, fjöllin, neðanjarðarhvelfingarnar, úthöfin og hin víða himinhvelfing eiga öll uppruna sinn í henni, Móður Jörð.
Gaia, móðurgyðjan með sonum sínum og Aion, sem var goðsöguleg mynd hinnar eilífu hringrásar tímans, hér innritaður í dýrahring árstíðanna, rómversk mósaíkmynd frá 1. öld e.Kr
Upphafið var sem sagt Ómælisdjúpið, ógnvænlegt myrkvað gap án endimarka sem síðan opnar sig í föstu og stöðugu yfirborði: Jörð sem teygir sig upp í hæðir og sekkur niður í djúpin.
Hinn gamli kynlausi Eros
Á eftir Kaos og Jörðinni kemur það sem Grikkir kölluðu Eros, sem síðar fékk nafnið “Gamli Amor” þegar hann var orðinn gráhærður: Það er hin frumlæga Ást. Hvers vegna höfum við frumlægan eða forsögulegan Eros? Vegna þess að í þessari gráu forneskju var hvorki til það sem við köllum karlkyn né kvenkyn, það voru engar kynverur til staðar. Þessi frumlægi Eros er í raun ekki sá sami og síðar kom fram á sjónarsviðið, þegar menn og konur, karlkyn og kvenkyn, höfðu litið dagsins ljós. Upp frá þeim tíma snerist vandinn um það að koma á samræði gagnstæðra kynja, stefnumót sem krafðist gagnkvæmrar löngunar og eins konar sammælis.
Kaos er því hvorugkynsorð, en ekki karlkyn. Gaía, Móðir Jörð, er hins vegar ótvírætt kvenkynsvera. En hvern í ósköpunum á hún að elska utan sjálfa sig, þar sem hún er ein í heiminum með Kaos? Sá Eros, sem birtist sem þriðji aðilinn á eftir Ómælisdjúpinu og Jörðinni, er í upphafi ekki sá sem stjórnar hinum kynbundna ástarbríma. Fyrsti Erosinn tjáir orkuna í alheiminum. Rétt eins og jörðin spratt einu sinni úr Ómælisdjúpinu, þá getur jörðin af sér það sem býr í iðrum hennar. Það sem var í henni og samblandað henni birtist á yfirborðinu: Jörðin fæddi það af sér án þess að þurfa samræði við einn eða neinn. Það sem hún getur af sér og frelsar er einmitt sú ósjálfráða hvöt sem bjó innra með henni.
Tilkoma Úranusar
Það fyrsta sem Jörðin gat af sér var afar mikilvæg persóna, Ouranos (Úranus), sem er himininn, einnig hinn stjörnumprýddi himinn. Síða gat hún af sér Pontos, það er að segja vatnið, öll heimsins vötn, eða öllu heldur hafstrauminn, því hið gríska nafn hans er karlkyns. Jörðin getur þá af sér án minnsta samræðis. Fyrir kraft þeirrar orku sem bjó innra með henni skapaði hún það sem í henni var og sem breyttist í eftirmynd hennar og andstæðu um leið og það varð til.
Hvers vegna?
Jú hún skapaði stjörnuprýdda himinhvelfingu í sinni eigin mynd, eins og hún væri afsteypa hennar sjálfrar, jafn þétt í efni sínu, stöðug og samhverf. Þannig lagðist Úranus yfir hana. Himinn og Jörð mynduðu þannig tvö lög Alheimsins, einn gangveg og annað þak, eitt undir og annað yfir, sem huldu hvort annað í einu og öllu.
………………………
Þannig verður heimurinn til úr þrem frumeiningum: Kaos, Gaía og Eros, en í kjölfarið fæðast aðrar tvær sem eru Úranus og Pontos. Um er að ræða öfl sem eru hvort tveggja í senn, náttúrleg og guðdómleg. Gaía er Jörðin sem við göngum á, en hún er jafnframt gyðja. Pontos stendur jafnt fyrir Hafstraumana og guðdómlegt afl sem hægt er að dýrka. Upp frá þessu hefjast nýjar sögur og frábrugðnar, fullar af ofbeldi og ógnum.
Vönun Úranusar
Fyrsta sagan varðar Himininn. Þar höfum við Úranus, getinn af Gaíu og eftirmynd hennar í smáu sem stóru. Úranus liggur kylliflatur í allri sinni þyngd ofan á henni sem fæddi hann. Himininn þekur alla Jörðina. Sérhver kriki jarðarinnar er hulinn samsvarandi himni, sem er eins og límdur við hana. Frá og með því augnabliki þegar Gaía, þessi mikla og volduga móðir, getur af sér fullkomna eftirmynd sína í einu og öllu, stöndum við frami fyrir andstæðu pari; karlkyni og kvenkyni. Úranus er Himininn og Gaía er Jörðin. Þegar Úranus er kominn til sögunnar breytist hlutverk Amors. Nú er ekki bara um það að ræða að Gaía fæði af sér það sem í henni býr, eða að Úranus búi til það sem í honum býr, heldur verða til við samræði þeirra beggja, verur sem líkjast í raun hvorugu foreldrinu.
Úranus linnir ekki látum við að serða Gaíu. Hinn frumlægi Úranus á sér ekki annað athafnalíf en kynlífið. Hann liggur án afláts yfir Gaíu eins og honum er frekast unnt. Ekkert annað kemst að í huga hans eða athöfnum. Vesalings Jörðin má því líða linnulausar þunganir, svo tíðar að afkvæmin komast ekki einu sinni úr iðrum hennar, heldur verða að hafast við innilokuð þar sem þau eru getin. Þar sem ljóst er að Himininn mun aldrei lyfta sér frá jörðinni, þá má einnig ljóst vera að afkvæmi þeirra, sem eru Títanirnir, munu aldrei fá að sjá dagsins ljós og eignast sjálfstæða tilvist. Títanirnir geta ekki tekið á sig sína eigin mynd og orðið að einstaklingum, því þeir eru jafnóðum gerðir afturreka inn í móðurkvið Gaíu, rétt eins og Úranus sjálfur hafði dvalið í kviði Gaíu fyrir fæðingu sína.
Giorgio Vasari: Vönun Úranusar, Palazzo Vecchio, Flórens, 16. öld.
Tilkoma Títana
Hverjir eru afkomendur Gaíu og Úranusar? Í fyrstu má telja sex Títani og sex systur þeirra, Títanínurnar. Fyrstur Títananna er Okeanos. Okeanos er það vatnabelti sem umlykur alheiminn og streymir án afláts umhverfis heiminn þannig að í honum falla saman upphaf og endir. Hinn kosmíski hafstraumur snýst um sjálfan sig í lokuðu hringferli.
Yngstur Títananna er Kronos, einnig kallaður “Kronos hinna lævísu hugsana”.
Það er Kronos sem verður meginpersónan í þessari tilraun okkar til að skilja skammdegismyrkrið. Hann var yngstur en jafnframt hinn áræðnasti af sonum Gaíu og Úranusar, með ofdirfsku sinni opnaði hann veröldina fyrir ljósinu, rýminu og tímanum eins og Vernant segir svo skemmtilega frá:
Tilkoma ljóssins
Í rauninni er ljósið ekki enn komið til sögunnar, því þar sem Úranus hvílir alfarið ofan á jörðinni viðheldur hann samfelldri nótt. Jörðin getur ekki annað en látið gremju sína og bræði brjótast út. Hún vill ekki lengur hafa börn sín í móðurkviðnum sem stöðugt vex og gildnar svo að henni liggur við köfnun. Þess vegna snýr hún sér til þeirra, einkum Títananna, með þessum orðum: -Hlustið nú á mig, faðir ykkar hefur lagt á okkur helsi, við höfum mátt líða fáheyrt ofbeldi af hans völdum, þessu ástandi verður að linna. Þið verðið að gera uppreisn gegn Himninum, föður ykkar.
– Það fer hryllingsskjáfti um Títanana í kviði Gaíu við þessi orð. Úranus, sem situr sem fastast ofan á móður þeirra, jafnstór og hún, virðist ekki árennilegur óvinur. Það er einungis Krónos, hinn yngsti, sem tekur þessu ákalli móður þeirra og býðst til að koma henni til hjálpar og takast á við sinn eiginn föður.
Gaía undirbýr útsmogna áætlun. Til þess að gera framkvæmd hennar mögulega býr hún til í iðrum sínum svolítið verkfæri, ljá sem er hamraður í hvítum málmi stálsins. Hún felur hinum unga Krónosi þetta verkfæri í hendur þar sem hann liggur innilokaður í iðrum Gaíu, einmitt á þeim stað sem Úranus á í samræði við hana. Þessi yngsti afkomandi Úranusar leggst í launsátur fyrir föður sinn, og á því augnabliki sem hann stingur sér inn í Gaíu, grípur hann með vinstri hendi um tól föður síns, togar fast og bregður ljánum á liminn og sníðir af með einu höggi hægri handar. Síðan kastar hann getnaðarlimi Úranusar aftur fyrir sig án þess að snúa sér við, eins og til að forðast þær ákúrur, sem þessi vönun gæti valdið. Nokkrir blóðdropar falla til jarðar úr hinum afskorna getnaðarlim Úranusar, en hann hafnar langt úti í hafsauga. Úranus rekur upp mikið sársaukaöskur um leið og limurinn er skorinn af honum og lyftir sér ofan af Gaíu og nemur staðar í þessari upphöfnu stellingu, án þess að hreyfa sig meir, þarna uppi, hátt yfir heiminum. Því er það að þar sem Úranus er jafn stór Gaíu að yfirborði, þá fyrirfinnst enginn sá blettur á jörðinni þar sem ekki má sjá samsvarandi blett af himninum fyrir ofan.
Giulio Romano: Krónos vanar Úranus föður sinn, 16. öld. Uranus heldur á Oroboros, snáknum sem nærist á hala sínum og er tákn tímans. Örninn í horninu til hægri er mynd Seifs, sonar Krónosar sem horfir á atferli föður síns og afa, með eldingu sína í nefinu. Hann átti eftir að velta föður sínum úr sessi og verða konungur guðanna á Olympstindi.
Innskot: Ráðgáta andstæðnanna
Til þess að skilja uppruna ljóss og myrkurs bjuggu Forngrikkir til þessar sögur um Gaíu, Úranus og Krónos. Hvorugt verður skilið án hins: án ljóssins er myrkrið óskiljanlegt, og sama má segja um ljósið. Til þess að varpa ljósi á þessa þversögn þurfti Krónos að vana föður sinn og naut þar aðstoðar móður sinnar. En lítum aftur á frásögn Vernants:
Fjölskylduglæpur og refsing Úranusar
Þegar Úranus lyfti sér frá jörðinni lýsti hann mikilli bölvun yfir afkomendur sína: þið verðið kallaðir Títanir, sagði hann, og vísaði þá með orðaleik til sagnorðsins titaino, því þið hafið seilst of hátt með höndum ykkar, brátt mun sök ykkar hellast yfir ykkur fyrir að hafa vogað að reisa hnefa gegn föður ykkar.
Refsiguðir Erinna og Melíða
Í millitíðinni höfðu þeir blóðdropar úr afskornum lim hans, sem vökvuðu jörðina, getið af sér Erinnana. Erinnar eru þær frumlægu verur sem gegna því hlutverki fyrst og fremst að varðveita minninguna um glæpinn sem framinn var gegn fjölskyldunni, og refsa hinum seku, hvenær sem nauðsyn krefur. Þetta eru guðir blóðhefndarinnar sem refsa sérstaklega fyrir þá glæpi sem framdir eru meðal þeirra sem tengjast blóðböndum. Erinnarnir standa fyrir hatrið, minninguna um sektina og langræknina og þeir standa fyrir nauðsyn þess að glæpur sé endurgoldinn með refsingu.
Af blóði því er draup úr afskornum lim Úranusar uxu einnig Risarnir og þær verur sem á grísku kallast Meliai eða Melíöður, sem eru dísir þær er búa í askinum. Risarnir eru fyrst og fremst vígamenn sem standa fyrir hernaðarlegt ofbeldi og þekkja hvorki æsku né elli. Líf þeirra er blómaskeið lífsins, þeir eru helgaðir stríðsrekstrinum, hafa unun af bardögum og fjöldamorðum.
Melíöðurnar, sem eru dísir askviðarins, eru einnig hneigðar til hernaðar og knúnar af löngun til fjöldamorða, en hin banvænu spjót vígamannanna eru einmitt tálguð úr askviðinum sem þær búa í. Þannig urðu þrjár mismunandi persónugerðir til úr blóðdropunum sem hrundu úr getnaðarlim Úranusar, og þær eru allar holdgervingar ofbeldis, refsinga, bardaga, stríðs og fjöldamorða. Nafnið sem Grikkir gáfu slíku ofbeldi er Eris, og það stendur fyrir illdeilur af öllum toga, og hvað varðar Erinnana einkum fyrir illdeilur innan fjölskyldubandanna.
Afskorinn limur ástar og ósamlyndis
En meðal annarra orða, hvað skyldi hafa orðið um hinn afskorna getnaðarlim Úranusar, sem Krónos kastaði langt út í hafsjó Pontusar?
Hann sekkur ekki niður í hafdjúpin, heldur er hann borinn uppi af öldum hafsins, og froða sæðisins blandast froðu hafsins.
Þessi froðublanda, sem myndast umhverfis lim Úranusar, þar sem hann berst með ölduföldunum, umbreytist í einstaka veru: Afródítu, gyðjuna sem fædd er af hafinu og froðunni. Afródíta berst um stund með öldum hafsins, en tekur svo land á eynni Kýpur, sem varð hennar heitt elskaða eyja.
Afrodita siglir á hörpuskel að ströndum Kípur, Pompei, 1.öld e.Kr.
Á Kýpur gengur hún í sandinum, og eftir því sem hún gengur lengur spretta upp úr fótsporum hennar hinn fegurstu og ilmsætustu blóm. Í humátt á eftir henni koma Eros og Himeros, Ástin og Löngunin.
Ástin er ekki lengur sá frumlægi Eros sem við höfum áður minnst á, hér er hins vegar um að ræða Eros sem ekki bara hugleiðir, heldur líka kallar á tilvist hins karllæga og hins kvenlega. Héðan í frá kallast hann sonur Afródítu.
Þessi seinni Eros hefur líka skipt um hlutverk; hlutverk hans er ekki lengur eins og var við tilurð heimsins, að bera fram í dagsljósið það sem falið var í myrkri frumkraftanna. Hlutverk hans er nú öllu fremur það að sameina þessi tvö skýrt aðgreindu kyn – tvo einstaklinga af gagnstæðu kyni – í erótískum leik sem felur í sér ástleitna hernaðarlist er byggir í sérhverju tilfelli á vopnum tálsins, á samkomulagi, og á vopnum afbrýðiseminnar.
Virkni Erosar og Erisar
Eros sameinar tvær ólíkar verur til þess að úr samruna þeirra megi vaxa hin þriðja er verði hvorugu foreldri lík, en feli engu að síður í sér framlengingu þeirra beggja. Við stöndum því frammi fyrir veru sem er frábrugðin hinni upprunalegu.
Með öðrum orðum sagt, með því að svipta föður sinn kynfærunum hafði Krónos skapað tvö öfl sem fyrir Grikkjum voru gagnkvæm: annað var Eris eða Sundurlyndið, hitt var Eros eða Ástin (Amor).
Eris felur í sér átök í skauti fjölskyldunnar eða í hjarta tiltekins samfélags. Eros felur hins vegar í sér samkomulag og sameiningu þess sem er eins ólíkt og framast er unnt, karlkynið og kvenkynið.
Eris og Eros eru bæði fædd af sama sköpunargjörningnum, þeim sem opnaði rýmið, leysti tímann úr læðingi og opnaði sviðið fyrir komandi kynslóðum þannig að þær mættu blómstra.
Við þessar aðstæður höfðu allar þær goðaverur, sem við höfum fjallað um til þessa, tekið sér stöðu í flokki Erisar annars vegar og Erosar hins vegar, þess albúnar að fara í stríð. Hvers vegna eru þær á stríðsbuxunum? Ekki til þess að skapa alheiminn, sem þegar hafði tekið á sig sína fullsköpuðu mynd, heldur til þess að mynda Yfirvaldið. Hver átti að vera Konungur Alheimsins?
Frá Grikkjum til Rómverja, Krónosi til Satúrnusar
Hér lýkur þessum örlítið stytta kafla úr sögu Vernants af tilkomu ljóss og myrkurs í veröldinni samkvæmt grískri goðafræði. Þessi saga tók á sig hliðstæða en nokkuð breytta mynd á tímum Rómverja, þar sem Satúrnus tók við hinu mikilvæga hlutverki Krónosar. Þeir áttu það sameiginlega hlutverk að borða börnin sín í hinu vægðarlausa hlutverki tímans. Satúrnus var þó ekki eins illvænlegur og Krónos og nátengdari hversdagsleika mannlegrar tilveru, þar sem hann var nátengdur allri jarðrækt og handverki og um leið þeim vetrarsólstöðum er tengjast endurkomu ljóssins. Satúrnus gegndi mikilvægu hlutverki í helgisiðum Rómverja sem tengdu áramótafagnað sinn við Saturnaliu, eins konar „kjötkveðjuhátíð“ fornaldar, þar sem endurkomu birtunnar var fagnað með því að snúa heiminum á hvolf: þrælarnir klæddust hefðarbúningi og grímum og höfðingjarnir gengu úr yfirstéttarhlutverki sínu í allsherjar fagnaðarhátíð lögleysunnar.
William Adolph Bougereau: Saturnalia í Róm, málverk frá 1884
Valdarán afkomenda Krónosar og Satúrnusar
Kannski tengdust þessi hátíðahöld þeim sameiginlegu örlögum Krónosar og Satúrnusar sem voru þau, að þeir lutu í lægra haldi fyrir sonum sínum, Seifi og Júpiter, þeim feðurbetrungum er komu reglu á hið stéttskipta samfélag fornaldarinnar og staðfestu yfirskilvitlega réttlætingu þess í mynd konungsríkisins. Þannig var þeim hefnt fyrir vönun föðurins, Úranusar, og þannig höfum við goðfræðilega skýringu á tilkomu og löggildingu hins veraldlega yfirvalds í vestrænum samfélögum, yfirvalds sem í upphafi réttlætti tilveru sína með yfirskilvitlegri forsjá og fyrirmynd guðanna.
Depurð og bæklun Satúrnusar
Martin Heemskerck: Saturnus. Guð jarðyrkju, mælinga og lista, verndari hinna bækluðu og þeirra depurðarsjúku er hneigjast til að hengja sig. 16. öld
Á hinum kristnu miðöldum verður Satúrnus aftur tengdur vægðarlausu dómsvaldi tímans eins og við þekkjum úr útfararsálmi Hallgríms Péturssonar, Allt eins og blómstrið eina („kom þú sæll þá þú vilt…). Áherslan færist jafnframt á tengsl Satúrnusar við samnefnda plánetu, Satúrnus, sem er sú stærsta af fastastjörnunum, og í kringum guðfræðilega sálfræði og læknisfræði miðalda tengdist Satúrnus þeim líkamsvessa svartagallsins er sameinar í einni skapgerð snilligáfu og þunglyndi. Hann var sérstakur verndari allrar jarðræktar og mælingavísinda, hvort sem þau sneru að gangi himintungla eða landmælingum. Þannig verður Satúrnus mikilvægt viðmið í allri læknisfræði og sálgreiningu miðalda, þar sem bæði snilligáfan og þunglyndið tengdust hinu svarta galli Satúrnusar. Oft má sjá í myndskreytingum endurreisnartímans að þeir sem lifðu undir oki Satúrnusar voru ekki bara snjallir í skapandi mælingavinnu sinni, heldur höfðu þeir einnig tilhneigingu til að ganga út og hengja sig. Allt fyrir tilverkan of mikils svartagalls Satúrnusar.
Satúrnus, Leppalúði og Grýla
En hvernig tengist Satúrnus þeim vetrarsólstöðum sem við þekkjum hér á landi, ekki bara sem aðventu fæðingar Krists, heldur líka sem árstíðaskipti með tilkomu rísandi sólar í vetrarnáttmyrkri norðursins?
Satúrnus átti það sameiginlegt með jólasveinunum að hann var skeggjaður eins og þeir og oft sýndur með hettu. Auk þess var hann gjarnan sýndur sem fatlaður eldri maður, stundum einfættur með staf eða hækjur, gjarnan vopnaður orfi og sigð. Satúrnus var jafnframt fjallviss verndari hinna fötluðu og allra er lögðu stund á jarðrækt. Annað sem tengir hann við íslenska goðafræði er að hann etur börnin sín af fullkomnu miskunnarleysi, og er þar ímynd þess skammtaða tíma sem okkur öllum er úthlutaður, heldur líka fullkomin hliðstæða myndar okkar af Grýlu sem sýður og etur börnin sín í vetrarmyrkrinu. Ég hef valið nokkrar myndir úr myndasafni mínu af myndlíkingum Krónosar og Satúrnusar og hugsanleg tengsl þeirra við íslenskan goðsagnaheim úr samtímanum.
Agostino Duccio: Saturnus, lágmynd frá 15. öld og ljósmynd af íslenskum jólasveini
Forsíðumyndirnar eru málverk Rúbens af Satúrnusi og barninu og teikning Halldórs Péturssonar af Grýlu með óþægu börnin. Texabrot Jean-Pierre Vernants sem ég hef valið í þessa samantekt eru úr bók hans L‘Univers, les Dieux, les Hommes frá 1999, en þessi textabrot birtust áður í þýðingu minni hér á hugrunir.com í stærra samhengi undir fyrirsögninni Alheimurinn, Guðirnir og Mennirnir; ALHEIMURINN, GUÐIRNIR OG MENNIRNIR – Jean-Pierre Vernant – Hugrunir. Myndefnið er úr myndasafni mínu frá því ég var að kenna goðfræðilega listasögu í Listaháskólanum.