Goðsanan um Pasifae og Minotárinn
Þeir stríðstímar sem við upplifum þessa dagana eru líka tímar tækninnar. Forseti Bandaríkjanna og forsætisráðherra Ísraels hófu nánast fyrirvaralaust stríð við Íran í krafti fullvissu sinnar um auðveldan sigur yfir þessu gamla menningarríki, sem hefur búið við viðskipaeinangrun áratugum saman og flestir töldu að þetta yrði skammvinnt stríð, ekki vegna þess að eitt ríki byggi yfir hraustari vígamönnum en annað, heldur vegna þess að kjarnorkuveldin tvö töldu tæknilega yfirburði sína gera leikinn auðveldan. Annað hefur komið í ljós, þar sem þessi styrjöld virðist nú snúast meira um hugvit en tækni. Þessir tveir eiginleikar eru að vísu skildir, en reynslan sýnir að skyldleikinn er ekki einhlítur dómari þegar á vígvöllinn er komið, og leiðtogar kjarnorkuveldanna virðast nú hafa komið sér í sjálfheldu þar sem fáar undankomuleiðir eru í boði.Veggmálverk frá Pompei, 1. öld e.Kr.: Dedalus býður Pasifae drottningu að stíga inn í þetta hjálpartæki ástarinnar sem er kýr, smíuð úr trá á fleka með hjólum.
Ítalski heimspekingurinn Giorgio Agamben skrifar dagbókarbrot sín á vefsíðu bókaútgefandans Quodlibet. Þar rakst ég á skemmtilega dagbókarfærslu frá því í júlí 2024, sem bregður óvæntu ljósi á samband mennskunnar og tækninnar með vísun í forna gríska goðsögu um listasmiðinn Dedalus, Pasifeu drottningu á Krít og Mínotárinn skelfilega, sem var sonur drottningarinnar og nauts sem Poseidon hafði gefið Minosi konungi (uppi um 1500 f.Kr.). Agamben skrifar athyglisverða túlkun á þessari goðsögu, sem kallar kannski á örstutta goðsögulega skýringu á persónum og leikendum sögunnar, sem á sínar fyrstu rituðu heimildir frá því um 200 f.Kr. en margar eldri vísanir úr forngrískri myndlist. . Minos konungur á Krít var einn voldugasti þjóðhöfðingi Miðjarðarhafsins á sínum tíma og skorti hvorki auð né völd. Engu að síður fann hann til skortsins og fann sig knúinn til að biðja Poseidon sjávarguðinn um að færa sér fagurt naut, sem hann sagðist síðan vilja færa guðinum sem fórnargjöf. Poseidon varð við bóninni og Minos varð svo hrifinn af þessu hvíta nauti sem kom úr hafinu, að hann tímdi ekki að fórna því, heldur fann sér annað í þess stað. Poseidon skildi þessi undanbrögð og svaraði með því að leggja það á Pasifae drottningu, að hún felldi girndarhug til nautsins. Til að leysa þennan vanda leitaði drottning til Dedalusar, sem var víðkunnasti smiður fornaldartinnar og má kalla föður allra síðari listasmiða, hvort sem er í smíði nytjagripa eða listaverka. Hann er því einn fyrsti goðsögulegi listamaðurinn. Dedalus aðstoðaði Pasifae með því að smíða kú í líkamsstærð úr tré. Kýrin var hol að innan, klædd ljósri nautshúð og stóð á palli sem var á hjólum. Dedalus bauð Pasifae að fara inn í kýrlíkið og hleypti síðan nautinu á gripinn. Úr þessu samræði varð síðan afkvæmi drottningar, er hafði mannslíkama en nautshöfuð. Þetta var Minotárinn, sem reyndist hið mesta skaðræði, og fékk Minos konungur Dedalus til að smíða ófreskjunni mannvirki er héldi óvættinum innilokuðum. Það var völundarhúsið. Minotárinn nærðist eingöngu á ungbörnum, og þar sem Minos hafði borið hernaðarsigur á Aþeningum, þá þvingaði hann þá til að færa sér 7 stúlkubörn og 7 sveinbörn á ári hverju til að fæða þennan fósturson sinn. Völundarhúsið rekur táknræna merkingu sína og uppruna til þessa meistaraverks Dedalusar í Knossos, en það kom hins vegar í hlut Perseifs og Aríöðnu prinsessu að bana Minotárnum sem kunnugt er. Ég birti hér í framhaldinu túlkun Agambens á þessari goðsögu og erindi hennar til okkar samtíma:
TÆKNIN OG NAUTIÐ HENNAR PASIFEU
Í goðsögunni um Pasifeu segir frá konunni sem fékk þúsundfjalasmiðinn Dedalus til að smíða sér gervikú til þess að geta átt samfarir með nauti sem hún hafði lagt girndarhug á. Það má heimfæra þessa sögu upp á galdramátt tækninnar. Frá þeim sjónarhóli getum við litið á tæknina sem tæki er maðurinn nýtir sér til að höndla – eða endurheimta dýrseðli sitt. En þetta er einmitt áhættan sem maðurinn stendur frammi fyrir með ofurást sinni á tækninni.
Sú gervigreind sem tæknin virðist vilja leggja hinsta traust sitt á, reynir að skapa skilning er virki líkt og hin dýrslega hvatvísi, og starfi þannig óháð og utan við hina hugsandi mannveru. Hún er þessi kýr Dedalusar sem skilningsgáfa mannsins telur að ganist sér farsællega í að sameinast eðlishvöt nautsins og ávinna sér eða endurheimta þannig dýrseðli sitt. Það kemur ekki á óvart að út frá þessu samræði hafi fæðst ófreskja með mannslíkama en nautshöfuð, það er að segja Minotárinn, sem var lokaður inni í völundarhúsinu og mataður á mannakjöti.
Tilgáta okkar er sú, að þessi frásögn snúist um sambandið á milli manns og dýrs, hins mennska og dýrslega.
Forngrísk stytta af Minotárnum, sem sameinar mannseðli og dýrseðli í líkama sínum. Skýringarmyndin á að sýna forsögulega menn er rekja uppruna sinn til dýrseðlisins, en sú þróunarsaga er enn í gangi að mati Agambens, og blasir við í samtíma okkar þessa dagana.
Tilkoma mannsins (l‘antropogenesi) sem afkomanda mannapans (primate homo) er ekki atburður er gerðist í eitt skipti fyrir öll á tilteknu tímaskeiði sögunnar. Það er öllu heldur ferli sem enn er í gangi, þar sem maðurinn lýkur ekki mannþroska sínum á einu bretti, um leið og hann segir skilið við dýrseðli sitt. Skýringin á því hvað skilgreiningin á mannseðlinu hefur vafist fyrir mönnum stafar einmitt af því að það hefur til að bera samtvinnun tveggja ólíkra en engu að síður nátengdra þátta. Hin þráláta flækja þeirra er það sem við köllum sögu, en frá upphafi er í henni fólgin öll viska Vesturlanda, allt frá heimspekinni til málfræðinnar, frá rökfræðinni til vísindanna, og á okkar dögum frá stýrifræðunum til upplýsingatækninmnar.
Rétt er að hafa hugfast að mannleg náttúra er ekki eðlisþáttur sem hægt er að eignast eða staðfesta með reglugerð í eitt skipti fyrir öll, eða samkvæmt eigin geðþótta. Hún verður öllu heldur til í gegnum sögulega reynslu, þar sem í senn þarf að aðgreina og tengja saman, innan og utan mannsins, hinn lifandi og talandi, hið mannlega og dýrslega; mannleg náttúra verður óhjákvæmilega viðfangsefni samfelldrar endurskoðunar og uppfærslu.
Þetta felur í sér að hún er í kjarna sínum pólitískt viðfangsefni, þar sem málið snýst um að greina á milli hins mannlega og dýrslega. Á milli tungumálsins og lífsins, náttúrunnar og sögunnar. Og ef maðurinn gleymir, eins og Pasifae, hinum eiginlega dvalarstað sínum og reynir að troða einu ofan í annað, verða öfgarnar sem hann þarf að varast óhjákvæmilega til þess að geta af sér óskapnaði er endanlega læsa hann inni í Völundarhúsi án útgönguleiðar.
- júlí 2024
Forsíðumyndin er málverk eftir Giulio Romano frá 16. öld. Dedalus býður Pasifae að stíga inn í nautið, sem Agamben segir að skilja megi sem ímynd tækniundursins.