LISTREYNSLAN – APOLLON OG DIONÝSUS 2021

LISTREYNSLAN - APOLLON, DIONÝSUS OG ARÍAÐNA

Á vorönn í Listaháskólanum á síðasta ári hélt ég námskeið fyrir nemendur í Listaháskólanum og Háskóla Íslands, sem ég kallaði "Listreynsla, hefðin og hefðarrofið". Námskeið sem síðan var endurtekið í Opna Listaháskólanum í sumarbyrjun í svolítið breyttri mynd. Þetta námskeið hófst í ársbyrjun, en eftir að veirupestin lagðist yfir þjóðina þurfti að færa námskeiðið úr beinni kennslu yfir í fjarkennslu í gegnum tiltækan tölvubúnað.

Þar sem mér tókst að ná einhverjum af þessum fjarkennslustundum inn á video-upptöku, þá datt mér í hug að setja eina þeirra hér inn á vefinn í tilraunarskyni, rétt til að sjá hvernig eða  hvort þetta virkaði. Þessi fyrirlestur er sá sjötti í röðinni af 9 sem fluttir voru á þeim 10 vikum sem námskeiðið stóð yfir. Efni náskeiðsins var að nokkru leyti spunnið út frá spurningum sem Hans Georg Gadamer setur fram í ritgerð sinni um "Mikilvægi hins fagra", sem ég hafði þýtt og notað áður í kennslu minni við Listaháskólann.  Þessi ritgerð er hér á vefsíðunni í íslenskri þýðingu minni eins og annað lesefni námskeiðsins. Segja má að spurning Gadamers hafi snúist um hvað réttlæti það að fella undir hugtakið list jafn ólíka hluti og Venusarmynd Praxitelesar annars vegar og þvagskál Marchels Duchamps hins vegar, verk sem hann sýndi 1917 undir heitinu "Fountain" eða "gosbrunnur". 
Gadamer þurfti að leita til mannfræðinnar til að finna svar eða réttlætingu fyrir listhugtakinu í þessu samhengi, þar sem fagurfræðin gaf engin gild svör við spurningunni. 
En við héldum áfram að velta spurningunni fyrir okkur frá fleiri hliðum, ekki síst með því að kíkja í kafla úr bók Nietzsche um "Fæðingu harmleiksins" og síðan í rtgerðir Carlo Sini og Giorgio Colli um grískan goðaheim, einkum goðsagnapersónurnar Apollon, Dionýsus og Aríöðnu. Nietzsche hafði skilið að fagurfræðin dugði skammt og hann bendir okkur m.a. á að á meðan fagurfræðin lítur á listaverkið sem tiltekinn "hlut" eða efnislega myndgervingu hugmyndarinnar (eins og Hegel sagði) og horft er á utan frá, þá væri nær að líta á listaverkið sem reynslu, ekki síst út frá sjónarhóli listamannsins sem skapar verkið. 
Hugmyndir Nietzsche hafa haft afgerandi áhrif á allan skilning okkar á samhengi listarinnar, og hann hefur kennt okkur að leita til upprunans til að öðlast skilning á fyrirbærinu. Uppruna sem á rætur sínar í trúarbrögðum og galdri. Carlo Sini er einn af þeim sem hefur tekið undir þessi sjónarmið og lagt í rannsóknarleiðangur sem hefur borið ríkulegan ávöxt sem við sjáum meðal annars í ritgerðunum um Apollon, Dionýsus, Orfeif og Launhelgar Elvesis í Grikklandi, sem allar eru hér á síðunni í íslenskri þýðingu. 
Það eru þessir textar Carlo Sini sem einkum eru til umfjöllunar í þessari kennslustund. Ekki þó þannig að reynt sé að endursegja texta hans í orðum, heldur miklu frekar er hér reynt að tengja texta hans við myndlistararfinn og tengja þannig saman texta, mynd og talað orð til að mynda heildstæða frásögn. Frásögn sem leiðir okkur inn í sögu goðsagnaheims Dionýsusar a.m.k. 3500 ár aftur í tímann, aftur til völundarhússins í Knossos frá því um 1500 f.Kr. Þar skiptir miklu máli goðsagan af Dionýsusi og Aríöðnu og brúðkaupi þeirra, en við túlkun þeirrar frásagnar njótum við líka frásagnar Giorgio Colli, sem einnig er hér á vefnum í íslenskri þýðingu. Að auki hef ég notið skrifa ungverska trúarbragðafræðingsins Karls Kerényi um efnið, einkum í bók hans um Dionýsus. 

Videoupptakan hefst áður en formleg kennslustund hófst. Ég hafði opnað tölvuna í tíma og þá kom nemandi inn með spurningu og við gleymdum okkur í spjalli sem varð í raun að forspjalli kennslutímans, sem hefst kannski formlega eftir ca 10 mínútna óformlegt spjall. Ék klippti hins vegar af myndbandinu endalokin, þar sem voru fyrirspurnir nokkurra þátttakenda. 

Þegar ég bjó til þessa glærusýningu fyrir tímann þá hafði ég hugsað mér að fjalla líka um annað efni sem byggði á ritgerð Giorgio Agambens um "Frenhofer", en það var of mikil bjartsýni. Í raun sprengdi Dionýsus tímaramma kennslustundarinnar, en mér láðist að þurrka út af titilblaði gærusýninganna titilinn um Agamben og Frenhofer. það efni er ekki til umræðu hér, heldur í annarri kennslustund.

Þar sem ég á mikið af sambærilegu efni í mínum fórum (í formi glærusýninga án talmáls) þá datt mér í hug að gera þessa tilraun til að kanna hvort þessi tenging texta, myndar og talmáls virkaði á netinu, og hvort ef til vill væri tilæefni að vinna úr glærusafni mínu fleiri sambærileg myndbönd.

Ég væri þakklátur fyrir allar athugasemdir og fús til að svara fyrirspurnum ef einhverjar koma. Best væri að fá þær hér inn á þennan vef, frekar er inn á samfélagsmiðla. Svo óska ég farþegum góðrar og skemmtilegrar ferðar inn í undraheima Dionýsusar og Aríöðnu.

Lesefni fyrir þennan fyrirlestur eru einkum eftirtaldar ritgerðir og bókakaflar:

Friedrichs Nietzsche: https://wp.me/p7Ursx-RG, 

Carlo Sini: https://wp.me/p7Ursx-OP; https://wp.me/p7Ursx-SM; https://wp.me/p7Ursx-123; https://wp.me/p7Ursx-Zf

Giorgio Colli: https://wp.me/p7Ursx-SP

Listreynslan – hefðin og hefðarrofið

Inngangur að námskeiði frá vorönn 2021 í LHÍ

Efni þessa námskeiðs okkar fjallar um nokkrar grundvallar spurningar er varða listsköpun í sögulegu samhengi annars vegar og tilvistarlegu samhengi hins vegar. Í leit að svörum við þessum spurningum munum við leita til nokkurrar frumheimilda.

Helstu heimildir okkar eru þýski heimspekingurinn Hans Georg Gadamer, sem gefur okkur greinargott og fræðandi heildaryfirlit frá Grikklandi til forna til samtímans með ritgerð sinni um Mikilvægi hins fagra.

Annar mikilvægur höfundur er Friedrich Nietzsche, sem hjálpar okkur til að skilja gildi listaverksins frá tveim ólíkum sjónarhornum: frá sjónarhorni áhorfandans annars vegar og listamannsins hins vegar. Þar skiptir bók hans um Fæðingu harmleiksins miklu máli og túlkun hans á grískri goðafræði, einkum hvað varðar guðina Díonýsus og Apollon.

Skrif Nietzsche um þessi efni eru ekki auðveldlega aðgengileg í heild sinni, og taka breytingum á ferli hans, en nánari útlistun á hugmyndum hans finnum við annars vegar í greiningu ítalska heimspekingsins Carlo Sini á hinum gríska goðsagnaheimi út frá fordæmi Nietzsche, og hins vegar í greiningu Giorgio Agambens á hefðinni og hefðarrofinu þar sem hugmyndir Nietzsche skipta miklu máli. Greining Agambens á ólíkum sjónarhóli listamannsins og áhorfandans í listsköpun og listneyslu samtímans varpar ljósi á það hefðarrof sem varð með tilkomu módernisma í listum og hvernig fagurfræðilegt gildismat er breytingum háð í ljósi sögunnar

Sú þörf fyrir réttlætingu listarinnar sem er meginþráðurinn í ritgerð Gadamers er tekin til endurskoðunar í ritgerð franska heimspekingsins Jean-Luc Nancy með sérstakri skírskotun í staðhæfingu Hegels frá fyrrihluta 19. aldar um að listin „tilheyri hinu liðna“. Um leið fjallar grein Nancy um listina sem gjörning annars vegar og hlutareðli verksins hins vegar

Síðasta heimildin sem hér er lögð fram er tilraun mín til að skýra hugmyndir franska sálgreinisins Jacques Lacans um tengsl listar og veruleika með vísun í málaralist Jóns Óskars.

Í lok námskeiðsins munum við leitast við að taka saman hugmyndir þessara höfunda og ólík sjónarmið þeirra til réttlætingar listinni og erindis hennar við samtímann.

2 athugasemdir við “LISTREYNSLAN – APOLLON OG DIONÝSUS 2021”

  1. Sæll Ólafur

    Ég vildi hér þakka þér kærlega fyrir afar áhugaverðan og góðan fyrirlestur á myndskeiðsformi um Listreynsluna. Virkilega gott að fá mynddæmin með.

    Ég geri ráð fyrir að þegar Nietzsche spáði fyrir – líkt og margir telja nú – blóðugri menningarbyltingu þar sem byltingin myndi éta börnin sín (sem menn tengja bæði til hins Þýskalands Nazismans sem og Kommúnismans), þá hafi hann líklega haft hugmyndina um hið apollonska Völundarhús að leiðarsjósi auk hinnar Platónsku tvíhyggjublindu. Etv mætti segja að Völundarhúsið sé þversögn í sjálfu sér, bæði verndandi og gefandi ræktarlegt umhverfi en samtímis lúrir tortímingin ævinlega yfir, rati menn á glapstigu (að um leið og Völundarhúsið er líf sé það dauði, sbr. að hrein rökvísi leiði til algjörrar órökvísi). Kannski sá Nietzsche það sem óhjákvæmilegt að hinar hrokafullu siðmenningarnar fengju menn til að tortíma sjálfum sér, þar sem tvíhyggjublindan var svo langt leidd.

    Annað sem laust upp í huga minn varðar Aríöðnu og myndir af hinni „sofandi“ konu (sofandi = sem virkar á mig sem síopin spurning um hvort samfélög túlki Konuna sem heilaga eða ekki). Það dúkkaði upp spurningin um hvort það væri hugsanleg tenging á milli Aríöðnu og þess „flokks“ (eða genre) sem menn hafa kallað Reclyning Nude? Ég fór að hugleiða hvort það væri þannig komið að nekt Konunnar væri nú hreinlega skoðuð undir einhverju platónsku tvíhyggjuljósi, gert ískalt, efnislegt og andlaust?
    Þó að hún Jenny Saville sé ekki beint að vinna Reclynind Nude, þá er hún algjörlega undir einhverju platónsku tvíhyggjuljósi að mínu viti.

    EN, hvað um það. Takk aftur kærlega fyrir þín skrif og innlegg hér á síðunni þinni. Kann virkilega að meta þau.
    kveðja,
    Birgir Rafn

  2. Sæll Birgir og takk fyrir þessa skemmtilegu athugasemd. Völundarhúsið er tvírætt tákn sem felur í sér þversögn.Ef svo væri ekki væri það „merki“ en ekki „tákn“. Merki (t.d. vörumerki) hafa skýra vísun til þess að virka, t.d. „beygið til vinstri“ o.s.frv. Tákn hafa tvíræða vísun og vísa því endanlega í sig sjálf. Gildi þeirra er fólgið í virkni táknsins, og þar með upplifun þess.
    Brúðkaup Aríöðnu og Dionýsusar er líka þversagnafullur atburður því hann felur í sér líf og dauða í senn. Sögurnar sem sagðar hafa verið um þetta brúðkaup í gegnum myndlistina eru til marks um djúpa merkingu þessarar goðsögu. Hún á sér líka merkileg afsprengi í kristindómnum í gegnum frásagnir af kristnum stúlkum sem gengust Kristi á hönd á frumkristnum tíma og guldu með dauða sínum og eilífri himnaríkisvist píslarvottsins. Athyglisvert tilbrigði við frásagnirnar af Lúsíu, Agötu og Agnesi sem hlutu þessi örlög er frásögnin af heilagri Katrínu frá Alexandríu, sem „giftist“ Kristi og galt fyrir með skelfilegum píslarvættisdauða. Brúðkaup hennar er trúlega algengasta útgáfan af þessum brúðkaupsmyndum heilagra kristinna meyja. Það merkilega er að þar er Katrín oftast sýnd þar sem hringur er dreginn á baugfingur hennar. Þessi „hringur“ var talinn hafa verið forhúðin á limi Krists, sem skorin var af Jesúbarninu á áttunda degi frá fæðingu samkvæmt gyðinglegri hefð. Forhúðin á typpi Jesúbarnsins varð átrúnaðarefni á miðöldum og var lengst af varðveitt í bænum Calcata fyrir norðan Róm. Hún var varðveitt í glerhulstri og borin fram í skrúðgöngu á árlegum helgidegi forhúðarinnar 1. janúar. Þessi siður hélst til ársins 1983, þegar þessum helga dómi var stolið úr kirkjunni og hefur ekki sést síðan. Umskurður sveinbarna hafði og hefur enn táknræna merkingu meðal gyðinga, hún er framkvæmd á áttunda degi samfara nafngift og felur í sér innvígslu í „samfélag útvaldra“. Meðal múslima tíðkast umskurn með sambærilegum hætti sem innvígsla í samfélag spámannsins. Myndir og upplýsingar um þetta atriði má finna í þessari möppu í myndasafni mínu: https://1drv.ms/u/s!AjnHerssOtqOodJ71YO6glb236IOvw. Kveðjur, olg.

Skildu eftir svar

Netfang þitt verður ekki birt.

This site uses Akismet to reduce spam. Learn how your comment data is processed.